Ο Χρήστος Τριανταφύλλου γράφει στην Καθημερινή για το νέο βιβλίο του Αντώνη Λιάκου "Η άνοδος και η πώση του δυτικού κανόνα ιστορίας" που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Πόλις: Το...

Πλήρες Κείμενο:

Ο Χρήστος Τριανταφύλλου γράφει στην Καθημερινή για το νέο βιβλίο του Αντώνη Λιάκου "Η άνοδος και η πώση του δυτικού κανόνα ιστορίας" που θα κυκλοφορήσει σε λίγες μέρες από τις εκδόσεις Πόλις: Το βλέμμα του Ελπήνορα Οι ισορροπίες στην τελευταία ταινία μιας κινηματογραφικής τριλογίας είναι λεπτές.

Οι δημιουργοί πρέπει να επιλύσουν τις συγκρούσεις, να ορίσουν τη μοίρα των ηρώων και, κυρίως, να αφήσουν το αίσθημα της πλήρωσης.

Η ολοκλήρωση μιας τριλογίας βιβλίων έχει παρόμοιες δυσκολίες, ιδίως όταν η θεματική είναι η ίδια η πλοκή της παγκόσμιας ιστορίας.

Αυτό επιχειρεί το νέο βιβλίο του Αντώνη Λιάκου, που κλείνει την τριλογία του (Πώς το παρελθόν γίνεται ιστορία;, 2007· Αποκάλυψη, ουτοπία και ιστορία, 2011), και η πρώτη ανάγνωση αφήνει ήδη το αίσθημα της πλήρωσης.

Η σύλληψη του βιβλίου, στην πραγματικότητα, ανάγεται σχεδόν τρεις δεκαετίες πίσω.

Από τότε, ο Λιάκος συνέβαλε καθοριστικά στη μετατόπιση του τρόπου που σκεφτόμαστε και γράφουμε για το παρελθόν: από την ιστορία της ιστοριογραφίας και τη «δόμηση του εθνικού χρόνου» στην ποιητική της ιστορίας και την ιστορική κουλτούρα.

Με αυτό το βιβλίο η τροχιά καταλήγει σε ακόμα ευρύτερη προσέγγιση, που αφορά την ιστορία της ιστορικής συνείδησης με άξονα τον «δυτικό κανόνα ιστορίας». Πώς μπορεί, όμως, μια τόσο ευρύχωρη έννοια να φανεί χρήσιμη σε μια επιστήμη η οποία έχει συγκροτηθεί ως μελέτη συγκεκριμένων μεταβολών στον χώρο και στον χρόνο; Ο Λιάκος απαντά ότι η μεγάλη κλίμακα μάς επιτρέπει να διακρίνουμε τα μοτίβα: πώς «οι κοινωνίες έμαθαν να σκέφτονται ιστορικά τον εαυτό τους και να τον τοποθετούν στον χρόνο». Η ευρυχωρία έχει, βέβαια, και το τίμημά της, καθώς ο «κανόνας» μοιάζει ενίοτε να εξηγεί σχεδόν τα πάντα.

Δεν πρόκειται, πάντως, για μια ιστορία του «δυτικού πολιτισμού», ούτε απλώς για μια ανάλυση του δυτικού βλέμματος, αλλά για μια αποκρυπτογράφηση του πώς αυτό το βλέμμα συγκροτήθηκε, καθόρισε και καθορίστηκε, έγινε αντικείμενο επιθυμίας και αμφισβήτησης.

Η αφετηρία είναι μια ανατροπή: οι κοινωνίες, γράφει ο Λιάκος, δεν συναντούν την ιστορία και ύστερα τον κόσμο· πρώτα συναντούν τον κόσμο και τότε «ανακαλύπτουν ότι χρειάζονται ιστορία». Αν και διατρέχει τους δύο τελευταίους αιώνες, το βιβλίο δεν οργανώνεται ως ευθύγραμμη, εξελικτική αφήγηση, αλλά σε τέσσερα μέρη που αφορούν διαφορετικούς τρόπους συσχέτισης με τον κανόνα.

Πρώτον, ο κανόνας ως αναγνώριση και ως κατώφλι που επιδιώκουν να περάσουν μέσα στον 19ο αιώνα λόγιοι από την Ελλάδα έως την Περσία, την Αίγυπτο, την Ιαπωνία και την Κίνα.

Δεύτερον, η «αρνητική συνείδηση» –ο αυτοπροσδιορισμός μιας κοινωνίας βάσει του τι δεν είναι– η οποία αφορά ταυτόχρονα διαφορετικές τοποθεσίες και χρονικότητες, από την Ελλάδα και τη Ρωσία μέχρι την Πολωνία και την Ισπανία.

Τρίτον, οι μορφές αναμέτρησης με τον κανόνα, που εκλεπτύνουν σχήματα όπως «εκδυτικισμός-αντίσταση», από τον Κεμάλ και τον Du Bois, μέχρι τον Ελύτη και τον Γκάντι.

Τέταρτον, οι ρωγμές του κανόνα και στην ίδια τη μορφή του: πολυφωνικές αφηγήσεις υποτελών πληθυσμών, νέες έννοιες που θέτουν στο επίκεντρο τη μνήμη και την απώλεια, τεχνολογίες της ιστορίας για την αφηγηματοποίηση του τραύματος, της μετάβασης και του αιτήματος για δικαίωση.

Το βιβλίο προσφέρει πολλά στους αναγνώστες, ειδικούς και μη. Στους πρώτους προσφέρει πλούσιο θεωρητικό και μεθοδολογικό στοχασμό, σε διάλογο με τη σύγχρονη διεθνή παραγωγή.

Ταυτόχρονα, γραμμένο πιο προσβάσιμα αλλά εξίσου διεισδυτικά σε σχέση με τα δύο προηγούμενα, γίνεται για κάθε αναγνώστη ένα διανοητικό «cabinet of curiosities»: σχεδόν όπου κι αν το ανοίξει κανείς, θα συναντήσει ιστορίες με αυτοτελές ενδιαφέρον.

Ενώ κλείνει, λοιπόν, μια τριλογία, μοιάζει παράλληλα με σπονδυλωτή ταινία.

Παρότι η σύλληψη είναι παλαιότερη, το βιβλίο γράφτηκε υπό σημερινό πρίσμα, όπως φαίνεται και στο εξώφυλλο με τη φωτογραφία της αποκαθήλωσης του ανδριάντα του δουλεμπόρου Έντουαρντ Κόλστον στο Μπρίστολ.

Η εικόνα παραπέμπει στο τέταρτο μέρος, όπου η τριλογία κλείνει τον κύκλο της: ο Ελπήνωρ, κεντρική μορφή του πρώτου βιβλίου, μοιάζει να επιστρέφει, γιατί «η ταφή δεν αρκεί πλέον για να καταστήσει το παρελθόν παρελθόν». Το σημερινό πρίσμα γίνεται σαφέστερο στον επίλογο.

Αντί για συμπεράσματα, ο Λιάκος ξεκινά από τα 250 χρόνια της αμερικανικής ανεξαρτησίας και ανοίγει μια συζήτηση που μόλις αρχίζει διεθνώς, σχετικά με τα «κράτη-πολιτισμούς». Συνολικά, η «πτώση» του τίτλου δεν είναι μία ακόμη «παρακμή της Δύσης», αλλά η απώλεια της οικουμενικότητας του κανόνα, που γίνεται «αυτο-περιγραφή» ενός πολιτισμού ανάμεσα σε άλλους, ενώ η αρνητική συνείδηση επιστρέφει σαν φάντασμα στην καρδιά της Δύσης.

Η συζήτηση έφτασε ήδη εδώ: πριν λίγες εβδομάδες, ο Λιάκος ερμήνευσε σε άρθρο του τον λόγο του Μάρκο Ρούμπιο στην Πνύκα ως «δυτικό κανόνα ιστορίας χωρίς οικουμενικότητα». Έτσι, με κινηματογραφικούς όρους ο επίλογος του βιβλίου είναι η σκηνή μετά τους τίτλους τέλους, η οποία υπόσχεται τη συνέχεια της ιστορίας

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους