Η "Μουριά" ένα ιστορικό καφενείο – τοπόσημο των Εξαρχείων κλείνει σήμερα και υπάρχουν οκτώ σημεία που θέλω να επισημάνω, μια και πρόκειται για τη γειτονιά μου. 1. Η "Μουριά" λειτουργεί από το 1915...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Το καφενείο δεν κλείνει επειδή δεν έχει πελατεία.

Η ιδιοκτησία του ακινήτου επιδιώκει την αποχώρηση της επιχείρησης και την αλλαγή χρήσης του χώρου.

Εχει προηγηθεί κινητοποίηση με χιλιάδες υπογραφές για την αναγνώριση του καφενείου ως μνημείου και τον Ιούνιο του 2026 το Δημοτικό Συμβούλιο της Αθήνας υποστήριξε ομόφωνα το αίτημα.

Ωστόσο, η διαδικασία χαρακτηρισμού δεν ολοκληρώθηκε εγκαίρως.

Η "Μουριά" κλείνει σήμερα, 31 Οκτωβρίου 2026, και αύριο προβλέπεται η παράδοση των κλειδιών.

Δηλαδή, το τοπικό κράτος (ο Δήμος) μπορεί να αναγνωρίζει την ιστορική σημασία ενός χώρου, αλλά να μην έχει εξασφαλίσει τους μηχανισμούς που θα διατηρήσουν την κοινωνική λειτουργία του.

Στο σημείο αυτό υπάρχει μια κρίσιμη διάκριση: άλλο η προστασία του κτιρίου, άλλο η προστασία της συγκεκριμένης χρήσης του, άλλο η προστασία της κοινωνικής λειτουργίας που αναπτύχθηκε ιστορικά στον χώρο.

Η τρίτη διάσταση είναι η λιγότερο προστατευμένη. 2. Τι έκανε ο Αντώνης Τρίτσης στην Πλάκα το 1982; Στις αρχές της δεκαετίας του ‘80, η Πλάκα αντιμετώπιζε μια σε αρκετά σημεία ανάλογη διαδικασία μετασχηματισμού.

Η περιοχή είχε μετατραπεί σε μεγάλο βαθμό σε χώρο τουριστικής κατανάλωσης και νυχτερινής διασκέδασης.

Οι κατοικίες εγκαταλείπονταν ή άλλαζαν χρήση, ενώ πολλαπλασιάζονταν τα μπαρ, οι ντισκοτέκ και τα κέντρα διασκέδασης.

Η παρέμβαση του Τρίτση, ως υπουργού Χωροταξίας, Οικισμού και Περιβάλλοντος, υπήρξε καταλυτική.

Με το Π.Δ. του 1982 καθορίστηκαν ειδικές χρήσεις γης στην Πλάκα.

Ουσιαστικά επιχειρήθηκε η αντιστροφή της μέχρι τότε πορείας τουριστικοποίησης αφού περιορίστηκαν δραστηριότητες ασύμβατες με την κατοικία και τη φυσιογνωμία της περιοχής.

Η πολιτική προστασίας της Πλάκας δεν περιορίστηκε στην αρχιτεκτονική διατήρηση.

Τα μεταγενέστερα διατάγματα, ιδιαίτερα εκείνα του 1986 και του 1993, περιέλαβαν ειδικές προβλέψεις για ορισμένες παραδοσιακές χρήσεις.

Προβλέφθηκε η δυνατότητα συνέχισης της λειτουργίας παλαιών παραδοσιακών ταβερνών, ακόμη και κατά παρέκκλιση των γενικών επιτρεπόμενων χρήσεων. Η Γνωμοδότηση του 2001 του Νομικού Συμβουλίου του Κράτους εξηγεί ότι η ειδική ρύθμιση για τις ταβέρνες που λειτουργούσαν πριν από την 1η Ιανουαρίου 1967 αποσκοπούσε στη διατήρησή τους ως χαρακτηριστικών στοιχείων της φυσιογνωμίας της Πλάκας.

Εχουμε δηλαδή τη νομική αναγνώριση ότι η ιστορική φυσιογνωμία μιας περιοχής δεν αποτελείται μόνο από κτίρια, αλλά και από συγκεκριμένες κοινωνικές και οικονομικές δραστηριότητες.

Επομένως, η αρχή που θα μπορούσε να επικαλεστεί σήμερα ο Δήμος Αθηναίων για τη "Μουριά" έχει ήδη θεσμικό προηγούμενο.

Υπάρχει μια δοκιμασμένη πολεοδομική λογική που μπορεί να προσαρμοστεί. 3. Μπορεί ένα ιστορικό καφενείο να χαρακτηριστεί διατηρητέο; Σύμφωνα με το άρθρο 6 του 4858/2021 μπορούν να χαρακτηριστούν ως νεότερα μνημεία ακίνητα πολιτιστικά αγαθά που παρουσιάζουν ιστορική, κοινωνική, λαογραφική, αρχιτεκτονική ή άλλη προβλεπόμενη σημασία.

Δεν απαιτείται ιδιαίτερη αρχιτεκτονική αξία.

Για τη "Μουριά" θα μπορούσε να τεκμηριωθεί η ιστορική και κοινωνική σημασία του χώρου λόγω της αδιάλειπτης ιστορικής λειτουργίας επί 111 χρόνια, της σύνδεσής του με την πολιτική και πολιτιστική ζωή των Εξαρχείων, της διαγενεακής παρουσίας των κατοίκων, της αναγνωρίσιμης θέσης του στη συλλογική μνήμη της πόλης, των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών της εσωτερικής διαμόρφωσης και του εξοπλισμού του, εφόσον τεκμηριώνεται η αξία τους.

Επομένως, το Υπουργείο Πολιτισμού έχει δυνατότητα χαρακτηρισμού, ακολουθώντας την προβλεπόμενη διαδικασία.

Βεβαίως, ο χαρακτηρισμός ενός κτιρίου ως μνημείου δεν συνεπάγεται αυτομάτως ότι η συγκεκριμένη επιχείρηση θα εξακολουθήσει να λειτουργεί σε αυτό.

Ηδη, από το 2023 κατά τη συζήτηση για τους ιστορικούς κινηματογράφους Ιντεάλ και Άστορ, είχε αποτυπωθεί η άποψη ότι η αρμοδιότητά του Υπουργείου για τον χαρακτηρισμό χρήσης προϋποθέτει τον χαρακτηρισμό του ακινήτου ως μνημείου, αρχαιολογικού χώρου ή ιστορικού τόπου.

Υπάρχουν επομένως δύο στόχοι: ο πρώτος να προστατευθεί το ακίνητο ως μνημείο και ο δεύτερος να κατοχυρωθεί η συνέχιση της χρήσης του ως παραδοσιακού καφενείου.

Ο δεύτερος στόχος απαιτεί πρόσθετη θεσμική πρόβλεψη. 4. Τι θα μπορούσε να κάνει σήμερα ο Δήμος Αθηναίων; Θα μπορούσε να πάρει μια άμεση πρωτοβουλία διάσωσης.

Θα μπορούσε να αναλάβει ενεργό διαμεσολάβηση μεταξύ της ιδιοκτησίας και του σημερινού εκμεταλλευτή του καφενείου.

Μια συγκεκριμένη πρόταση θα μπορούσε να είναι η σύναψη μακροχρόνιας μίσθωσης με εγγυήσεις για τη διατήρηση της ιστορικής χρήσης.

Εφόσον αυτό δεν καταστεί δυνατό, θα μπορούσε να εξεταστεί υπό τις νόμιμες προϋποθέσεις είτε η μίσθωση του χώρου από τον Δήμο για σκοπό δημοσίου ενδιαφέροντος είτε η αγορά του ακινήτου, εφόσον υπάρχει δυνατότητα και συμφωνία και η λειτουργία του μέσω ενός συνεταιριστικού ή άλλου φορέα, με διατήρηση του ιστορικού χαρακτήρα του.

Φυσικά, η δημοτική χρηματοδότηση μιας ιδιωτικής εμπορικής δραστηριότητας δεν είναι αυτονόητα επιτρεπτή.

Θα απαιτούσε ειδική νομική και οικονομική τεκμηρίωση, σαφή δημόσιο σκοπό και τήρηση των κανόνων διαχείρισης της δημοτικής περιουσίας.

Ωστόσο, το ζήτημα δεν είναι να επιδοτηθεί ένα καφενείο.

Είναι να προστατευθεί ένας κοινωνικός χώρος της πόλης.

Αυτή η διάκριση πρέπει να αποτελεί την αφετηρία οποιασδήποτε δημοτικής πρωτοβουλίας.

Θα μπορούσε, επίσης, να υπάρξει μια επείγουσα παρέμβαση στο Υπουργείο Πολιτισμού. Το Δημοτικό Συμβούλιο έχει ήδη υποστηρίξει το αίτημα χαρακτηρισμού.

Θα μπορούσε να ζητήσει πλέον συγκεκριμένα (δεν ξέρω αν το έχει πράξει) την άμεση ολοκλήρωση της εξέτασης του φακέλου, τη διερεύνηση προσωρινών μέτρων προστασίας, την εξέταση του χαρακτηρισμού του χώρου και των ιστορικών στοιχείων του ως νεότερου μνημείου, τη διερεύνηση ειδικών περιορισμών αλλαγής χρήσης. Ο Νόμος του 2021 επιτρέπει υπό προϋποθέσεις την επιβολή περιορισμών στη χρήση και στον τρόπο λειτουργίας ακινήτων μνημείων, κάτι που δημιουργεί πιθανή νομική διαδρομή.

Για τη σημερινή περίπτωση, θα ήταν απαραίτητο να εξεταστούν ο φάκελος χαρακτηρισμού, η δικαστική απόφαση και η ακριβής σχέση μίσθωσης. 5. Προστατευόμενα κοινωνικά τοπόσημα.

Θα μπορούσε να θεσπιστεί μια ειδική κατηγορία προστασίας ιστορικών εμπορικών και κοινωνικών χρήσεων.

Όχι απλώς διατηρητέα κτίρια, αλλά χώροι στους οποίους διασώζεται μια ιδιαίτερη κοινωνική λειτουργία.

Ιστορικά καφενεία και ταβέρνες, βιβλιοπωλεία με ιδιαίτερη πολιτιστική ιστορία, παραδοσιακά εργαστήρια και καταστήματα, ιστορικοί κινηματογράφοι, χώροι κοινωνικών και πολιτιστικών συναθροίσεων. Ο Δήμος θα μπορούσε να δημιουργήσει ένα Μητρώο Ιστορικών Κοινωνικών Τοποσήμων της Αθήνας. Το Μητρώο θα είχε αρχικά τεκμηριωτικό χαρακτήρα.

Δεν θα δημιουργούσε από μόνο του δεσμευτικούς περιορισμούς στην ιδιοκτησία.

Θα μπορούσε όμως να αποτελέσει τη βάση για ένα δεύτερο, ουσιαστικότερο βήμα: Να προταθεί στο Υπουργείο Περιβάλλοντος ειδικό κανονιστικό πλαίσιο διατήρησης συγκεκριμένων ιστορικών χρήσεων, με αναφορά στην κοινωνική φυσιογνωμία των γειτονιών.

Μια τέτοια πρόταση θα μπορούσε να στηριχθεί στη λογική των ειδικών χρήσεων γης που εφαρμόστηκαν στην Πλάκα.

Υπάρχει μάλιστα μια ιδιαίτερη νομική βάση: ο Ν. 4315/2014 περιλαμβάνει ειδικό άρθρο για τη διατήρηση νόμιμων χρήσεων στις περιοχές Πλάκας και Εξαρχείων.

Επομένως, τα Εξάρχεια δεν είναι άγνωστη περιοχή για τη νομοθεσία ειδικής προστασίας χρήσεων.

Χρειάζεται, βεβαίως, να εξεταστεί η ακριβής εφαρμογή των διατάξεων στην περίπτωση της "Μουριάς". 6. Υπάρχει ανάλογη ευρωπαϊκή πολιτική; Το Παρίσι εφαρμόζει πολιτικές προστασίας των καταστημάτων γειτονιάς μέσα από τον πολεοδομικό του σχεδιασμό.

Το νέο βιοκλιματικό τοπικό πολεοδομικό σχέδιο (Plan Local d'Urbanisme Bioclimatique) προβλέπει ειδικά μέτρα για τη διατήρηση εμπορικών δραστηριοτήτων, ιδίως πολιτιστικών καταστημάτων, βιβλιοπωλείων, παραδοσιακού εμπορίου και τοπικών υπηρεσιών.

Σε ορισμένες περιοχές προβλέπεται προστασία εμπορικών μετώπων και παραδοσιακών προσόψεων, καθώς και περιορισμοί ορισμένων αλλαγών χρήσης. Το Παρίσι επομένως αναγνωρίζει ότι η διατήρηση της ταυτότητας μιας γειτονιάς δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τα κτίριά της.

Εξαρτάται και από τις δραστηριότητες που φιλοξενούνται σε αυτά.

Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία για την Αθήνα διότι ο τουριστικός μετασχηματισμός δεν αφορά μόνο τα καταλύματα.

Αφορά και την αντικατάσταση ολόκληρου του συστήματος καθημερινών δραστηριοτήτων μιας γειτονιάς. 7. Από τη "Μουριά" στα Εξάρχεια: η ανάγκη μιας νέας πολεοδομικής πολιτικής.

Η σημερινή τουριστικοποίηση των Εξαρχείων δεν είναι απλώς η αύξηση των τουριστικών καταλυμάτων.

Είναι η σταδιακή μεταβολή της κυρίαρχης οικονομικής λειτουργίας της γειτονιάς.

Η κατοικία γίνεται τουριστικό προϊόν, το παραδοσιακό εμπόριο υποχωρεί μπροστά στις δραστηριότητες τουριστικής κατανάλωσης, οι τιμές των ακινήτων και των μισθωμάτων επαναπροσδιορίζονται σύμφωνα με τις προσδοκίες τουριστικής απόδοσης.

Τα καταστήματα που απευθύνονταν στους μόνιμους κατοίκους αντικαθίστανται από επιχειρήσεις που απευθύνονται σε έναν περιοδικά ανανεούμενο πληθυσμό επισκεπτών.

Αυτό συνδέεται με τις δύο κρίσιμες διαδικασίες του gentrification και του touristification.

Η απώλεια της "Μουριάς" μπορεί να διαβαστεί ως χαρακτηριστικό επεισόδιο αυτού του μετασχηματισμού.

Είναι μια ισχυρή ένδειξη του πώς η αλλαγή της οικονομικής αξίας ενός χώρου μπορεί να απειλήσει μια μακροχρόνια κοινωνική λειτουργία του.

Τι θα μπορούσε να περιλαμβάνει ένα ειδικό σχέδιο για τα Εξάρχεια; - Προστασία της κατοικίας, δηλαδή περιορισμοί στις νέες τουριστικές χρήσεις όπου επιτρέπεται από το ισχύον θεσμικό πλαίσιο, παρακολούθηση της μεταβολής του οικιστικού αποθέματος και προώθηση πολιτικών προσιτής κατοικίας. - Προστασία του εμπορίου γειτονιάς.

Ειδικό πλαίσιο χρήσεων γης που να διατηρεί δραστηριότητες αναγκαίες για τη ζωή των κατοίκων και να αποτρέπει τη μονοκαλλιέργεια της τουριστικής κατανάλωσης. - Προστασία ιστορικών κοινωνικών τοποσήμων.

Καταγραφή, θεσμική αναγνώριση και ειδικά μέτρα. - Συμμετοχή των κατοίκων.

Συγκρότηση μιας μόνιμης διαδικασίας παρακολούθησης των αλλαγών στη γειτονιά, με συμμετοχή κατοίκων, επαγγελματιών και επιστημονικών φορέων.

Η προστασία μιας γειτονιάς δεν μπορεί να σχεδιάζεται αποκλειστικά με τεχνικές και διοικητικές αποφάσεις ούτε να αφεθεί στην τάση που επιβάλλει η αγορά. 8. Από το δικαίωμα στην πόλη στο δικαίωμα στη γειτονιά. Ο Ανρί Λεφέβρ διατυπώνοντας το 1968 την έννοια του δικαιώματος στην πόλη, δεν αναφερόταν απλώς στο δικαίωμα πρόσβασης στις αστικές υποδομές.

Αναφερόταν στη δυνατότητα των κατοίκων να συμμετέχουν στη διαμόρφωση και την οικειοποίηση του αστικού χώρου.

Σήμερα, υπό τις συνθήκες της τουριστικοποίησης, αποκτά ιδιαίτερη σημασία μια συναφής διάσταση: το δικαίωμα στη διατήρηση και την αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων που συγκροτούν τη γειτονιά.

Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η διαφορά ανάμεσα στο καφενείο ως οικονομική μονάδα και στο καφενείο ως κοινωνικό θεσμό.

Η "Μουριά" μπορεί να αντικατασταθεί από μια άλλη επιχείρηση που θα πουλάει καφέ.

Δεν μπορεί όμως να αντικατασταθεί αυτομάτως η κοινωνική σχέση που αναπτύχθηκε εκεί επί έναν αιώνα.

Και αυτό συμβαίνει επειδή τέτοιου είδους χώροι παράγουν κάτι που δεν αποτιμάται στην εμπορική αξία του ακινήτου: κοινωνικότητα, συλλογική μνήμη, πολιτιστική συνέχεια και αίσθημα του ανήκειν.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους