Original Post

Πλήρες Κείμενο:

#ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ, #ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ, #ΑΧΙΛΛΕΑΣ, #ΔΙΑΛΟΓΟΣ Ο ρόλος της παιδείας και των προτύπων Ποιο είναι το μέτρο Ένα ενδιαφέρον ερώτημα προέκυψε από τον φανταστικό διάλογο του Αριστοτέλη με τον Αλέξανδρο . Ο αγαπητός ομηριστής και ερευνητής Γεώργιος Μεταξάς προτείνει μια νέα εκδοχή του διαλόγου με τον Αριστοτέλη και τον Αλέξανδρο στη Βαβυλώνα στην κορυφή της κοσμοκρατορίας του.

Είναι απαραίτητο να ξεχωρίζουμε την διαφορά ενός μυθικού και ιστορικού πρόσωπου.

Πώς κρίνουμε έναν άνθρωπο που έζησε πραγματικά και πώς έναν ήρωα που γνωρίζουμε μέσα από την ποίηση; Ο Αριστοτέλης και ο Αλέξανδρος είναι αναμφισβήτητα ιστορικά πρόσωπα.

Μπορούμε να εξετάσουμε τις πράξεις τους, τις αποφάσεις τους, τις αντιφάσεις τους, ακόμη και τα σφάλματά τους, συγκρίνοντας ιστορικές μαρτυρίες. Ο Αχιλλέας, αντίθετα, είναι πρωτίστως επικός ήρωας.

Δεν διαθέτουμε ανεξάρτητες ιστορικές αποδείξεις ότι υπήρξε ως συγκεκριμένο πρόσωπο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι αποκλείεται να διασώζει μνήμες πραγματικών ανθρώπων ή γεγονότων.

Σημαίνει ότι η ιστορική του ύπαρξη παραμένει αναπόδεικτη.

Και εδώ βρίσκεται μια σημαντική διάκριση: άλλο το ιστορικό γεγονός, άλλο η ποιητική αναπαράστασή του και άλλο η συμβολική ή αλληγορική ερμηνεία του.

Μπορούν να συνυπάρχουν, αλλά δεν ταυτίζονται.

Το παράδειγμα της γοργόνας του Μεγάλου Αλεξάνδρου είναι χαρακτηριστικό. Ο Αλέξανδρος είχε πράγματι ετεροθαλή αδελφή, τη Θεσσαλονίκη, κόρη του Φιλίππου Β΄. Η μεταμόρφωσή της σε γοργόνα που ρωτά τους ναυτικούς «Ζει ο βασιλιάς Αλέξανδρος;» ανήκει στη μεταγενέστερη λαϊκή παράδοση.

Ένα ιστορικό πρόσωπο γίνεται φορέας ενός μύθου για την αθανασία.

Και τώρα ερχόμαστε στο πιο συναρπαστικό σημείο της πρότασης του Γεωργίου Μεταξά.

Τι θα συζητούσαν ο Αριστοτέλης και ο Αλέξανδρος στη Βαβυλώνα, όταν ο μαθητής είχε φτάσει στο απόγειο της εξουσίας του; Πρόκειται για λογοτεχνική υπόθεση, όχι για καταγεγραμμένη συνάντηση.

Δεν έχουμε τεκμηριωμένη συνάντησή τους στη Βαβυλώνα.

Ωστόσο, η υπόθεση δημιουργεί μια θαυμάσια φιλοσοφική αντιπαράθεση. Ο Αχιλλέας επιλέγει την υστεροφημία αντί της μακροζωίας, σύμφωνα με την επιλογή που περιγράφει στην Ιλιάδα (Ι 410–416). Ο Αλέξανδρος, που θαύμαζε τον Αχιλλέα σύμφωνα με την αρχαία παράδοση, επιδίωξε επίσης τη δόξα, αλλά μέσα στην πραγματική ιστορία, με πραγματικούς ανθρώπους και πραγματικές συνέπειες.

Ο ποιητικός ήρωας μπορεί να ενσαρκώνει ένα ιδανικό.

Ο ιστορικός άνθρωπος οφείλει να αναμετρηθεί και με τις συνέπειες των πράξεών του.

Και κάτι ακόμη για το παιδαγωγικό ερώτημα: γνωρίζουμε ότι ο Αριστοτέλης δίδαξε τον νεαρό Αλέξανδρο στη Μίεζα.

Δεν διαθέτουμε όμως πλήρες πρόγραμμα σπουδών ή αυθεντικά πρακτικά των συζητήσεών τους.

Οι αρχαίες πηγές, ιδιαίτερα ο Πλούταρχος (Αλέξανδρος, 7–8), συνδέουν την εκπαίδευσή του με τη φιλοσοφία, την ηθική και το ενδιαφέρον για την ιατρική και την ποίηση, ιδίως την Ιλιάδα. Ο Αλέξανδρος προσπάθησε να μιμηθεί τον Αχιλλέα ή να τον ξεπεράσει; Και ο Αριστοτέλης τον δίδαξε να θαυμάζει τους ήρωες ή να τους κρίνει; Και μια τελευταία παρατήρηση: ο Αριστοτέλης στην Ποιητική (1451b) διακρίνει την ιστορία, που αναφέρεται σε όσα συνέβησαν, από την ποίηση, που εξετάζει όσα θα μπορούσαν να συμβούν σύμφωνα με την πιθανότητα ή την αναγκαιότητα.

Επομένως, ο ίδιος ο Αριστοτέλης μάς προσφέρει ένα σπουδαίο εργαλείο για τη συζήτησή μας.

Η ιστορία ερευνά τι έκανε ο Αλέξανδρος.

Η ποίηση μπορεί να εξετάσει τι σημαίνει να είναι κανείς Αχιλλέας.

Η φιλοσοφία ρωτά αν άξιζε να γίνει κανείς και τα δύο. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΚΑΙ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ Το μέτρον και η υπέρβαση Ένας φανταστικός φιλοσοφικός διάλογος στη Βαβυλώνα, την άνοιξη του 323 π.Χ. Ο Αλέξανδρος έχει επιστρέψει στη Βαβυλώνα.

Είναι τριάντα δύο ετών, υγιής, γεμάτος σχέδια για νέες εκστρατείες.

Έχει κατακτήσει την περσική αυτοκρατορία, έχει φτάσει μέχρι την Ινδία και εξακολουθεί να αναζητά νέους ορίζοντες.

Ένα βράδυ, ενώ μελετά τους χάρτες του, εμφανίζεται μπροστά του ο παλιός του δάσκαλος, ο Αριστοτέλης.

Η συνάντηση δεν συνέβη ιστορικά.

Είναι ένα παιχνίδι της φαντασίας, μια σουρεαλιστική συνομιλία ανάμεσα στον φιλόσοφο και τον κατακτητή.

Ίσως η φαντασία να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα τον ρεαλισμό της Ιστορίας. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Βλέπω, Αλέξανδρε, πως οι χάρτες σου εξακολουθούν να μεγαλώνουν. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ο κόσμος μεγαλώνει, δάσκαλε, όσο τον γνωρίζουμε. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ή μήπως μεγαλώνουν οι επιθυμίες σου; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και τι κακό έχει η επιθυμία της γνώσης; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Κανένα, εφόσον γνωρίζεις να διακρίνεις τη γνώση από την κατάκτηση. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Εγώ γνώρισα τον κόσμο περπατώντας τον.

Εσύ τον γνωρίζεις μελετώντας τον.

Δεν είναι δύο διαφορετικοί δρόμοι προς την ίδια γνώση; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Είναι.

Αλλά ο ένας δεν απαιτεί υποχρεωτικά να υποτάξεις τους ανθρώπους που συναντάς. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ούτε ο άλλος εγγυάται ότι θα κατανοήσεις τη ζωή τους. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Εξακολουθείς να είσαι ετοιμόλογος, μαθητή μου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Είχα καλό δάσκαλο! Ο Αριστοτέλης χαμογελά. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Τότε εξήγησέ μου γιατί δεν ακολούθησες τη διδασκαλία μου περί μεσότητας. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ποιος σου είπε ότι δεν την ακολούθησα; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Οι πράξεις σου.

Η αδιάκοπη επιδίωξη της δόξας, οι εκρήξεις του θυμού σου, οι κίνδυνοι στους οποίους εκθέτεις τον εαυτό σου και τους άλλους. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Η μεσότητα είναι ίδια για όλους τους ανθρώπους; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Όχι.

Η μεσότητα δεν είναι ένας αριθμητικός μέσος όρος.

Είναι εκείνο που αρμόζει στον άνθρωπο, στις περιστάσεις και στον ορθό λόγο. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Τότε γιατί με μετράς με το δικό σου μέτρο; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Δεν σε μετρώ με το δικό μου.

Σε ρωτώ αν οι αποφάσεις σου υπηρετούν τη φρόνηση ή τις επιθυμίες σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και αν οι επιθυμίες μου υπηρετούν έναν σκοπό που υπερβαίνει τον εαυτό μου; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Τότε πρέπει να εξετάσουμε τον σκοπό και τα μέσα σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Πάντοτε εξετάσεις, δάσκαλε! Δεν τελείωσαν ποτέ τα μαθήματα στη Μίεζα; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Όσο υπάρχουν ερωτήσεις, δεν τελειώνουν τα μαθήματα. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ωραία! Τότε έχω κι εγώ μια ερώτηση.

Γιατί μου έδωσες την Ιλιάδα; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Για να γνωρίσεις την ποίηση, τους ήρωες, τα πάθη και τις συνέπειες των ανθρώπινων πράξεων. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Κι εγώ γνώρισα τον Αχιλλέα.

Τον θαύμασα.

Αναγνώρισα σ' εκείνον κάτι από τον εαυτό μου. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Τον θυμό του; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και τον θυμό του.

Αλλά και την ανδρεία, την περηφάνια, τη φιλία, την ανάγκη να ζήσει μια ζωή που να αξίζει να τη θυμούνται. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Δεν σε προβλημάτισαν τα σφάλματά του; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Με προβλημάτισαν.

Αλλά δεν αγάπησα τον Αχιλλέα επειδή ήταν αλάνθαστος. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ούτε εγώ σου δίδαξα ότι οι σπουδαίοι άνθρωποι είναι αλάνθαστοι. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Τότε γιατί απορείς που θέλησα να του μοιάσω; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Επειδή μπορείς να θαυμάζεις την ανδρεία ενός ήρωα χωρίς να επαναλαμβάνεις την οργή του. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Εύκολο να το λες.

Δυσκολότερο να το πράττεις. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Γι' αυτό η αρετή απαιτεί άσκηση. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Κι όμως, ο χαρακτήρας μας προηγείται πολλές φορές της σκέψης μας.

Άλλος γεννιέται ορμητικός, άλλος επιφυλακτικός.

Άλλος τολμά, άλλος διστάζει. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ο χαρακτήρας δεν είναι μια αμετάβλητη μοίρα.

Διαμορφώνεται από τις συνήθειες, την αγωγή και τις πράξεις μας. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και από την ηλικία, δάσκαλε! Άλλα λάθη κάνει η νεότητα και άλλα η μέση ηλικία.

Εγώ είμαι ακόμη νέος.

Εσύ έχεις ζήσει περισσότερο, έχεις συλλογιστεί περισσότερο. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Η ηλικία μπορεί να προσφέρει εμπειρία.

Δεν προσφέρει αυτομάτως σοφία. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ούτε η νεότητα είναι αυτομάτως απερισκεψία. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Συμφωνώ. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Να λοιπόν! Βρήκαμε τη μεσότητά μας! Γελούν. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Υπάρχει όμως και κάτι άλλο, Αλέξανδρε.

Η εξουσία. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Τι έχει η εξουσία; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Όσο μεγαλώνει, τόσο δυσκολότερα ακούει εκείνους που διαφωνούν μαζί της. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Εγώ σε ακούω. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Επειδή δεν βρίσκομαι υπό τις διαταγές σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ούτε κι εγώ βρίσκομαι πλέον υπό τις δικές σου! ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Αυτό το γνωρίζω πολύ καλά. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Τότε ας μιλήσουμε ως δύο ελεύθεροι άνθρωποι. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Με μεγάλη ευχαρίστηση.

Πες μου, λοιπόν, γιατί εξακολουθείς να σχεδιάζεις νέες εκστρατείες; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Γιατί υπάρχουν ακόμη τόποι που δεν έχω γνωρίσει, θάλασσες που δεν έχω διασχίσει, λαοί που δεν έχω συναντήσει. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Θα μπορούσες να στείλεις εξερευνητές. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και να μείνω εδώ περιμένοντας τις διηγήσεις τους; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Δεν χρειάζεται να κατακτήσεις κάθε τόπο για να τον γνωρίσεις. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Δεν χρειάζεται, αλλά εγώ είμαι βασιλιάς και στρατηγός, όχι περιηγητής.

Έχω έναν στρατό, μια αυτοκρατορία, συμμάχους, αντιπάλους και υποχρεώσεις. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Η ανάγκη, λοιπόν, σε οδηγεί; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και η ανάγκη.

Υπάρχει η αδήριτη αναγκαιότητα της χρείας.

Δεν αποφασίζουμε πάντοτε μέσα σε ιδανικές συνθήκες. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Πρόσεξε όμως μήπως ονομάζεις ανάγκη κάθε καινούργια επιθυμία σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Κι εσύ πρόσεξε μήπως ονομάζεις υπερβολή κάθε πράξη που ξεπερνά τη δική σου εμπειρία. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Δέχομαι την παρατήρηση.

Αλλά πες μου: πότε θα θεωρήσεις αρκετά όσα έχεις επιτύχει; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Όταν πάψω να έχω λόγους να προχωρώ. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Και ποιος θα κρίνει αυτούς τους λόγους; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Εγώ, οι σύντροφοί μου, οι περιστάσεις.

Και αργότερα η Ιστορία. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Η Ιστορία δεν μπορεί να αναιρέσει τις συνέπειες των πράξεών σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ούτε η φιλοσοφία μπορεί να μου επιστρέψει τις ευκαιρίες που θα χάσω αν διστάσω. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Επομένως, θεωρείς ότι η τόλμη έχει μεγαλύτερη αξία από τη φρόνηση; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Όχι.

Θεωρώ ότι η φρόνηση χωρίς τόλμη μπορεί να μείνει άπρακτη.

Και η τόλμη χωρίς φρόνηση μπορεί να γίνει καταστροφική. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Αυτό, μαθητή μου, πλησιάζει πολύ στη διδασκαλία μου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Μήπως, λοιπόν, δεν είμαι τόσο κακός μαθητής όσο νόμιζες; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Δεν εξετάζω αν είσαι καλός μαθητής.

Εξετάζω αν είσαι καλός κριτής των πράξεών σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Και πώς θα το γνωρίζουμε; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Εξετάζοντας όχι μόνο τις νίκες σου, αλλά και τις αποτυχίες σου.

Όχι μόνο όσα κέρδισες, αλλά και όσα έχασες. Ο Αλέξανδρος σιωπά για λίγο. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Έχασα τον Ηφαιστίωνα.

Έχασα ανθρώπους που αγαπούσα.

Έκανα πράξεις που δεν μπορώ να πάρω πίσω. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Και τι διδάχθηκες; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ότι η νίκη δεν μας προστατεύει από την απώλεια.

Ούτε η δύναμη από τον πόνο. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Αυτό είναι γνώση που αποκτήθηκε ακριβά. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Η ζωή δεν προσφέρει όλα τα μαθήματά της δωρεάν, δάσκαλε. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ούτε πρέπει να πληρώνουν πάντοτε οι άλλοι τα δίδακτρα της δικής μας μάθησης. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Δίκαιη παρατήρηση. Ο Αριστοτέλης πλησιάζει τον χάρτη.

Παρατηρεί τις θάλασσες και τις απέραντες εκτάσεις. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Πες μου, Αλέξανδρε.

Τι υπάρχει πέρα από αυτόν τον χάρτη; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Δεν γνωρίζω. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Κι όμως θέλεις να πας. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ακριβώς επειδή δεν γνωρίζω! ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Θα μπορούσες να αναζητήσεις τη γνώση χωρίς να επιδιώξεις την κυριαρχία. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ίσως.

Αλλά είμαι παιδί της εποχής μου, όπως κι εσύ της δικής σου εμπειρίας.

Δεν μπορώ να ζήσω έξω από τον χρόνο στον οποίο γεννήθηκα. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Μπορείς όμως να εξετάζεις τις αντιλήψεις της εποχής σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Όπως κι εσύ τις δικές σου. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Βεβαίως.

Κανένας φιλόσοφος δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του υπεράνω της εξέτασης. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Τότε έχω μια τελευταία ερώτηση. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Σε ακούω. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Αν είχα ακολουθήσει πάντοτε το μέτρο σου, θα είχα φτάσει ποτέ ως εδώ; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Δεν γνωρίζω.

Αλλά ούτε εσύ γνωρίζεις πού θα είχες φτάσει αν είχες αποφύγει ορισμένες υπερβολές σου. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ωραία απάντηση! Δεν μπορούμε να ζήσουμε δύο ζωές για να συγκρίνουμε τα αποτελέσματα. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Μπορούμε όμως να συγκρίνουμε τις επιλογές μας με όσα γνωρίζουμε τη στιγμή που τις κάνουμε. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Κι αν δεν γνωρίζουμε αρκετά; ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Τότε χρειάζεται ακόμη περισσότερη φρόνηση. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Ή περισσότερη τόλμη! ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Ή και τα δύο, όταν το απαιτούν οι περιστάσεις. Ο Αλέξανδρος χαμογελά και δείχνει τον χάρτη. ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Έλα, λοιπόν, δάσκαλε.

Δείξε μου τι γνωρίζεις για τις θάλασσες πέρα από την Αραβία. ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Πάλι εκστρατεία σχεδιάζεις; ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Όχι ακόμη.

Πρώτα θα συζητήσουμε! ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ: Αυτό είναι πρόοδος! ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΣ: Μην ενθουσιάζεσαι.

Αύριο μπορεί να ξεκινήσω! Οι δύο άνδρες γελούν. Ο Αριστοτέλης σκύβει πάνω στον χάρτη και ο Αλέξανδρος αρχίζει να του περιγράφει όσα είδε στην Ινδία.

Έξω από το ανάκτορο, η Βαβυλώνα φωτίζεται από τον πρωινό ήλιο. Κανείς τους δεν γνωρίζει τι επιφυλάσσει το αύριο.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους