Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Με αφορμή τη σημερινή πανσέληνο, η οποία ονομάζεται "Φεγγάρι του Κυνηγού", ανατρέχουμε στις μετεωρολογικές και αστρονομικές - αστρολογικές αντιλήψεις του λαού μας για ένα από τα μεγαλύτερα και πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια του λαϊκού μας πολιτισμού.

Η εμπειρική γνώση του σύμπαντος και των φυσικών φαινομένων που προσδιορίζουν τη ζωή των όντων πάνω στον πλανήτη μας αποτέλεσε αντικείμενο περιέργειας του ανθρώπου.

Σύμφωνα με τις αρχέγονες κοσμογονικές αντιλήψεις όλων των λαών στη διαμόρφωση των φυσικών φαινομένων που επηρεάζουν τη ζωή στη γη, συμμετέχουν δραστικά ο ήλιος, η σελήνη και τα αστέρια.

Με βάση τις κινήσεις τους καθορίζεται ο συμβατικός χρόνος και οι υποδιαιρέσεις του: ώρες, εποχές, μήνες και ημέρες.

Ο κύκλος του ήλιου (έτος) και ο κύκλος της σελήνης (μήνες) προσδιορίζουν και τις αγροτικές εργασίες με την εναλλαγή των εποχών. Ο Ν. Γ. Πολίτης στη μελέτη του των "Δημωδών μετεωρολογικών μύθων", επιχειρεί να δημιουργήσει τη γέφυρα των σύγχρονων αντιλήψεων του λαού με τις διαχρονικές απόψεις για τη μετεωρολογία και την αστρολογία, όπως διασώζονται μέσα από τα αρχαία κείμενα.

Με δεδομένο στη λαϊκή αντίληψη ότι τα ουράνια σώματα επιδρούν στις ανθρώπινες δραστηριότητες, ανεξάρτητα από θρησκευτικές θεωρίες, ο άνθρωπος παρακολουθεί τις τακτικές και άτακτες κινήσεις τους και "μαντεύει" τι θα συμβεί στο φυσικό περιβάλλον και στον ίδιο.

Οι παρατηρήσεις οδηγούν προς μια εμπειρική γνώση των φαινομένων, με βάση την οποία πορεύονταν οι γεωργικοί, κτηνοτροφικοί και ναυτικοί πληθυσμοί, χωρίς τη χρήση μηχανικών μέσων για χιλιετίες.

Το φεγγάρι, λαμπρό ή μαγικό, είλκυε πάντα την προσοχή των ανθρώπων και επηρέαζε τις ισορροπίες στην επιβίωση των όντων στο ζωικό και φυτικό βασίλειο.

Θηλυκό (σύζυγος ή αδελφή του Ήλιου), αλλά και αρσενικό, είναι προσωποποιημένο.

Έχει μητέρα στην οποία πηγαίνει κατά το διάστημα της ημέρας και δειπνάει, όταν αργεί να φανεί.

Στα παραμύθια είναι ανθρωποφάγος, όπως οι δράκοντες και οι λάμιες.

Οι παρατηρήσεις των ουρανίων φαινομένων αφορούν κυρίως τον ήλιο και το φεγγάρι.

Αν στη διάρκεια του χειμώνα, την ώρα που βασιλεύει ο ήλιος, υπάρχει μπροστά ένα σύννεφο, αυτό είναι προμήνυμα βροχής.

Αν η δύση είναι κόκκινη, θα έχουμε νοτιά.

Το φεγγάρι το προσέχουν πολύ περισσότερο οι καιροσκόποι, γιατί ο κύκλος του προσδιορίζει τις αλλαγές του καιρού.

Αν το νέο φεγγάρι είναι ξαπλωμένο, θα έχει κακοκαιρία.

Αν είναι όρθιο, θα έχουμε καλοκαιρία. “Ορθιο φεγγάρι, ξάπλα καραβοκύρης” λέει μια παροιμία, υποδηλώνοντας τα γαλήνια νερά και επομένως την άνετη πλεύση.

Λένε επίσης ότι όταν το φεγγάρι έχει “αλώνι”, δηλαδή αυτόν τον φωτεινό κύκλο που θυμίζει δαχτυλίδι, θα έχει αέρα. Ο Θεόφραστος στο "Περί σημείων, υδάτων και πνευμάτων και χειμώνων και ευδιών" γράφει: "Αν ενώ πνέει βοριάς, το μισοφέγγαρο στέκει όρθιο, συνήθως θα φυσήξουν ζέφυροι και ο μήνας θα είναι θυελλώδης.

Όταν το επάνω κέρας του μισοφέγγαρου γέρνει προς τα κάτω, θα επικρατήσουν βόρειοι άνεμοι τον υπόλοιπο μήνα.

Αν γέρνει το κάτω κέρας, νότιοι.

Ένας κύκλος γύρω από τη Σελήνη σημαίνει αέρα περισσότερο απ’ ότι αν είναι γύρω από τον Ήλιο.

Και στις δύο όμως περιπτώσεις, αν υπάρχει μια διακοπή στον κύκλο, σημαίνει άνεμο που θα έρθει από την πλευρά που υπάρχει η διακοπή.

Αν η Σελήνη δείχνει πύρινη, σημαίνει ότι ο μήνας θα έχει ανέμους, ενώ αν είναι σκοτεινή, θα έχει βροχές.

Και οποιοδήποτε σημάδι δίνει η Σελήνη, το δίνει όταν είναι τριών ημερών." Ο Άρατος στο "Φαινόμενα και Διοσημεία" γράφει: "Αν η Σελήνη είναι λεπτή και καθαρή την τρίτη μέρα, δείχνει πως θα ’ρθει ξαστεριά.

Και όταν είναι λεπτή και κοκκινόχρωμη, προλέγει ανέμους.

Αν τα άκρα της δεν είναι διαυγή και τα κέρατά της δεν είναι αιχμηρά κι έχει αδύναμο φως, αυτό αποτελεί σημάδι πως θα πνεύσει νότιος άνεμος ή ότι θα πέσει βροχή". Υπάρχουν δύο συγκεκριμένες περίοδοι του χρόνου στις οποίες οι εμπειρικοί "μετεωρολόγοι" προβλέπουν τον καιρό για μεγαλύτερη χρονική διάρκεια.

Είναι οι πρώτες μέρες του Μάρτη και οι πρώτες μέρες του Αυγούστου, που ονομάζονται μερομήνια ή δρίμες. "Του Μάρτη οι δρίμες στα νερά και του Αυγούστου στα πανιά", λέει μια παροιμία.

Δηλαδή τον Μάρτη, όταν δεν έχουν ανεβεί ακόμα οι χυμοί στα δέντρα, πρέπει να κόβονται οι κορμοί.

Σ' αυτό δίνουν ιδιαίτερη προσοχή οι υλοτόμοι, γιατί διαφορετικά θα πιάσει σαράκι η ξυλεία τους. Τον Αύγουστο, αντίστοιχα, οργιάζει ο σκώρος.

Γι' αυτό και δεν επιτρέπεται να πλένουν οι νοικοκυρές τα “πανιά”, ώστε να προφυλαχθούν τα υφάσματα από τη φθορά.

Οι μέρες στις οποίες επικεντρώνεται η παρατήρηση σε βάθος χρόνου είναι 1-6 του μηνός, ή 1-12. Στην πρώτη περίπτωση, η κάθε μέρα αντιστοιχεί σε μια διμηνία του επομένου χρόνου, ενώ στη δεύτερη η κάθε μέρα αφορά ένα μήνα: η πρώτη φανερώνει τί καιρό θα κάνει τον προσεχή Ιανουάριο, η δεύτερη τον Φεβρουάριο κ.ό.κ. Όλοι οι γεωργοί, οι κτηνοτρόφοι, ή οι ναυτικοί είχαν γνώσεις καιροσκόπου, λόγω του επαγγέλματος και των αναγκαίων καθημερινών παρατηρήσεων.

Υπήρχουν όμως ορισμένοι που είχαν εξειδικευθεί.

Έβαζαν, μάλιστα, και στοιχήματα μεταξύ τους για το ποιος θα βγει σωστός στις προβλέψεις! Ένας λόγος που ο καιροσκόπος κατάντησε υποτιμητικός χαρακτηρισμός, οφείλεται στο γεγονός ότι κάποιοι έλεγαν χωρίς καμία γνώση ό,τι περνούσε από το μυαλό τους.

Πηγή και σύμβολο γονιμότητας, το θηλυκό ετερόφωτο άστρο σε σχέση με τον αρσενικό φωτεινό ήλιο, μαγεύει με το χλωμό του φως, δημιουργεί υποβλητική ατμόσφαιρα μέσα στη σκοτεινή απεραντοσύνη της νύχτας.

Ενώ ο ήλιος είναι η ζωή, το απαραίτητο, το χρήσιμο, η λογική... η σελήνη είναι η ομορφιά, το επιπλέον, η φαντασία, το υποκειμενικό, το θελκτικά επικίνδυνο.

Στην ελληνική μυθολογία, όπως και στις παραδόσεις πολλών λαών, η Σελήνη και η Ηώς είναι αδελφές του Ήλιου.

Τέκνα του Ήλιου και της Σελήνης είναι τα αστέρια.

Ο ήλιος ζηλεύει τη σελήνη, που κρύβεται την ημέρα και βγαίνει τη νύχτα, όταν εκείνος κοιμάται ή πάει στο κυνήγι.

Τους γάμους του Ήλιου και της Σελήνης περιγράφουν και γαμήλια τραγούδια της Ηπείρου.

Άλλη παράδοση θέλει τον Ήλιο και τη Σελήνη αδέλφια, που τακώνονταν αδιάκοπα και μάλιστα ο αδελφός, ως αρσενικό, την είχε γεμίσει σημάδια από το ξύλο.

Η μάνα τους τα καταράστηκε να μην είναι ποτέ πια μαζί, αλλά, όταν βγαίνει ο ένας έξω η άλλη να είναι πάντα μέσα, ως αιτιολογική εξήγηση του φυσικού φαινομένου. Η Σελήνη προσδιορίζει τη σεξουαλικότητα και τη γονιμότητα των έμβιων όντων.

Πολλοί λαοί αποδίδουν τα στάδια του ανθρώπινου κύκλου, δηλαδή την παιδική ηλικία, την εφηβεία, την ωριμότητα, τα γερατειά και τον θάνατο, στον κύκλο και στις φάσεις του φεγγαριού.

Θεωρείται εξ άλλου αναμφισβήτητη η επίδραση της Σελήνης στις ψυχικές διαταραχές και ιδιαίτερα στην επιληψία (σεληνιασμός, φεγγάριασμα, και φεγγαρόπαρμα). Οι σεληνιασμένοι, επιληπτικοί, θεωρούνταν χτυπημένοι από κακά πνεύματα που σχετίζονται με το φεγγάρι από τη γέννησή τους.

Οι δημώδεις μύθοι αλλά και η γλώσσα αποδίδουν ανθρώπινες ιδιότητες και μορφή στον ήλιο και στη σελήνη: Ο ήλιος βγαίνει, ξεμυτίζει, τρώει, κοιμάται, βουτάει στη θάλασσα, πάει στη μάνα του, παρασύρεται από το τραγούδι μιας ωραίας κόρης.

Σύμφωνα με άλλη λαϊκή παράδοση ο ήλιος είναι αχόρταγος.

Όταν βασιλεύει πάει στη μάνα του, να φάει και να κοιμηθεί, για να κοιμηθούν και όλα τα πλάσματα στη γη. Η Σελήνη, η γυναίκα του, φοβάται να πηγαίνει κοντά του, γιατί τη ζηλεύει, και γι’ αυτό έχουν διαφορετικό δρόμο στον ουρανό.

Τα "μαυράδια" που διακρίνονται στην επιφάνεια της Σελήνης είναι, όπως ήδη αναφέρθηκε, από τα χτυπήματα του ήλιου ή κατά διαφορετική παράδοση από το αίμα του Άβελ που δολοφονήθηκε από τον αδελφό του Κάιν. Η Σελήνη βοηθά τις μάγισσες, που την κατεβάζουν τη νύχτα και την αρμέγουν σαν αγελάδα και με το γάλα της φτιάχνουν μάγια δυνατά.

Οι παραδόσεις που αναφέρονται στις μάγισσες, και κάποτε στους μάγους, και στην επίκληση των στοιχείων της φύσεως για την πρόκληση καλής ή κακής παρέμβασης, είναι ιδιαίτερα πολλές. "Όταν καμμιά μάγισσα θέλει να κάμει μεγάλα και τρανά μαγικά, ρωτά το φεγγάρι και το διατάζει ν’ αποκριθεί.

Και αν δεν αποκρίνεται, το κατεβάζει με τη βία από τον ουρανό, το καβαλλικεύει, το ποδοπατά, το κλωτσά, και το τυραγνά με κάθε τρόπο, όσο που να το φέρει στο θέλημά της και να της μολογήσει ότι γυρεύει αυτή να μάθει.

Όταν η μάγισσα τυραννεί το φεγγάρι είναι κακοκαιρία και μουγκρίζει και το ακούν πολλοί.

Της συμπαραστέκονται κι οι διαβόλοι.

Και της ζητούν να βλάψουν τον κόσμο.

Και αλλοίμονο σε όποιον βρεθεί μπροστά αν τους δώσει την άδεια η μάγισσα.

Ύστερα απ’ αυτά, όταν καμιά φορά το προσκαλέσει να κατεβεί, κατεβαίνει, γιατί δεν γίνεται αλλιώς, μα κατεβαίνει με τόσο θυμό που όπου κι αν πέσει ανοίγει λάκκωμα άπατο, και ό,τι τύχει κοντά το κάνει βήσσαλο.

Άλλες φορές πάλι το κατεβάζει η μάγισσα με τη μαγική πίττα.

Του φτιάνει την πίττα, κατεβαίνει το φεγγάρι να τη φάγει, κι εκεί το τσακώνει.

Γι' αυτό καμιά φορά οι γριές, όταν δεν ιδούν να βγει το φεγγάρι στον ουρανό λεν.

Του φιγγάρ’ ακόμη δεν ηβγήκι.

Η μη καμιά μάγισσα του κατέβασι κάτου; στάχτη στου στόμα τ’." (Ν.Γ. Πολίτου, Παραδόσεις, τ. Α΄, Το κατέβασμα του φεγγαριού). Ο Παπαδιαμάντης στο διήγημά του "Οι μάγισσες" περιγράφει με τον δικό του μοναδικό τρόπο τη διαδικασία του μαγικού κατεβάσματος του φεγγαριού.

Οι φάσεις της σελήνης εξετάζονται ιδιαίτερα για την έναρξη εργασιών ή σημαντικών γεγονότων στη ζωή των ανθρώπων.

Έτσι θεωρείται καλό να αναλαμβάνει κανείς κάποιο έργο, όταν η σελήνη γεμίζει, και μάλιστα αυτός που προοδεύει στις δουλειές του θεωρείται ότι γεννήθηκε με πανσέληνο.

Το αντίθετο πιστεύεται για τη χάση της σελήνης (χασοφεγγιά). Τότε δεν φυτεύουν, γιατί το φυτό ξεραίνεται, δεν πλένουν, γιατί τα υφάσματα χαλάνε, δεν παστώνουν λαχανικά ή ψάρια, ούτε κόβουν ξύλα, γιατί σαπίζουν, δεν κλαδεύουν τα αμπέλια, γιατί αρρωσταίνουν, κ.λπ. Αντιθέτως, όσοι βλέπουν για πρώτη φορά τη νέα σελήνη προβαίνουν σε συμβολικές πράξεις υποδηλώνοντας την επίδρασή της πάνω τους.

Για παράδειγμα, χτυπούν τις παλάμες και πηδώντας τρεις φορές εύχονται να είναι πάντα υγιείς, όπως εκείνη τη στιγμή, ή ανακατεύουν τα χρήματα στο πορτοφόλι τους για να είναι πάντα γεμάτο.

Κακό θεωρείται να δει κάποιος τη νέα σελήνη για πρώτη φορά καθιστός.

Η έκλειψη ηλίου και σελήνης προκαλεί δεισιδαίμονες φόβους σε όλους τους λαούς, καθώς θεωρείται ότι προμηνύει κακό, συνήθως πόλεμο και αιματοχυσία.

Έτσι γίνονται προσπάθειες εκφοβισμού των δαιμονίων του κακού με προσευχές και παρακλήσεις, τη δημιουργία θορύβων με μεταλλικά αντικείμενα, κ.ά. Οι κάτοικοι της αγροτικής περιφέρειας, εκτεθειμένοι στις ποικίλες δυσκολίες απέναντι στη φύση και το περιβάλλον, προσπαθούσαν να συνομιλούν κυρίως με την "κακιά ώρα" όπως έλεγαν, και τόσα άλλα τρομερά και συνάμα γοητευτικά μυθικά όντα, που κατοικούσαν στην πραγματικότητα του καθημερινού προσωπικού και κοινωνικού βίου τους.

Η προχριστιανική, παραδοσιακή πίστη παραμένει ζωντανή, ακόμα και μέσα στη χριστιανική λατρεία και παράδοση, υπό όρους και με τον τρόπο της.

Παρ’ όλ’ αυτά, αν και οι νεότεροι κυρίως συνηθίζουν να λένε πως οι άνθρωποι δεν πιστεύουν πια σ' αυτές τις δοξασίες ή συνήθειες, στην πραγματικότητα δεν υπάρχει συνήθεια ή δοξασία που να αποδίδεται σε προηγούμενες γενιές και να μην επικυρώνεται από κάποιους από τους νεότερους ως δική τους.

Ο άνθρωπος όλων των εποχών και οποιασδήποτε φυλής στάθηκε με δέος και έκσταση μπροστά στο φαινόμενο του έναστρου ουρανού και προσπάθησε να εξηγήσει, με όσες δυνάμεις διέθετε, το μυστήριο των αστρικών κινήσεων σε σχέση με τη γη, που θεώρησε ακίνητη (γεωκεντρικό-ανθρωποκεντρικό σύστημα). Πέρασαν αιώνες μέχρι να ξεπεραστεί η εικόνα του ουρανού ως ενός θόλου πάνω στον οποίο είναι καρφωμένα τα άστρα, ενώ το φεγγάρι και ο ήλιος κινούνται γύρω από τη γη, την οποία κάποιο θεϊκό χέρι την έχει στερεώσει καλά πάνω στο νερό. Πηγές: Αικατερίνη Πολυμέρου-Καμηλάκη, τ. διευθύντρια του Κέντρου Λαογραφίας της Ακαδημίας Αθηνών Ν. Γ. Πολίτης, Λαογραφικά Σύμμεικτα Ν.Γ. Πολίτης, Παραδόσεις, τ. Α΄: Το κατέβασμα του φεγγαριού Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Άπαντα, τ. 3, σ. 27, εκδ. Δόμος Richard & Eva Blum "Η κακιά ώρα. Μαγεία, Τελετουργίες και Προλήψεις της Ελληνικής Υπαίθρου" Photo: Maria Volli

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους