Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Επίκεντρο το βιβλίο του Müller Jan-Werner, «ΔΡΟΜΟΙ, ΠΑΛΑΤΙΑ, ΠΛΑΤΕΙΕΣ — Η Αρχιτεκτονική των Δημοκρατικών Χώρων» (βλ. το πρώτο σχόλιο). Αυτός είναι ο πρόλογός μου.

Με τρία βιβλία και πολλά άρθρα του μεταφρασμένα στη γλώσσα μας, ο καθηγητής στο Πρίνστον Γιαν-Βέρνερ Μίλερ δεν χρειάζεται συστάσεις.

Είναι γνωστός, τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς, ως μεγάλου κύρους πολιτικός επιστήμονας που συνδυάζει έξοχα τη γερμανική και την αγγλοσαξονική παιδεία. Ο Μίλερ δεν είναι μεν αρχιτέκτονας, αλλά οι πρώτοι που θα βρουν ενδιαφέρον και οικείο το Δρόμοι, Παλάτια, Πλατείες θα είναι ασυζητητί οι αρχιτέκτονες και πολεοδόμοι, διότι ευθύς εξαρχής ξεκαθαρίζει τις προθέσεις του: «Το βιβλίο αυτό διερευνά τη σχέση μεταξύ αφενός της δημοκρατίας και αφετέρου της αρχιτεκτονικής και της πολεοδομίας». Φυσικά, δεν θα είναι οι μόνοι.

Στην πραγματικότητα, το πόνημά του αφορά κάθε σκεπτόμενο πολίτη.

Καταρχάς, παραφράζοντας τον Καρλ Μαρξ όπως και ο συγγραφέας, οι άνθρωποι φτιάχνουν μεν τη δική τους ιστορία, αλλά σε δομημένο περιβάλλον που δεν επέλεξαν• και, κατόπιν, το δομημένο περιβάλλον πρέπει να γίνεται κατανοητό ως πολιτικό, αφού αντανακλά σχέσεις εξουσίας, η δε μήτρα του αρχιτεκτονική ενσαρκώνει ιδεολογίες.

Από την αρχαία Αγορά μέχρι το κοινοβούλιο στη Ντάκα του Μπαγκλαντές, αναρίθμητα παραδείγματα τεκμηριώνουν τον ισχυρισμό του, αλλά ο Μίλερ δεν μένει σε αυτό, δεδομένου ότι τελικά επιδιώκει να απαντήσει στα κανονιστικού χαρακτήρα ερωτήματα: πώς η αρχιτεκτονική και οι αστικοί χώροι μπορούν να αντιπροσωπεύσουν καλύτερα τη δημοκρατία στους πολίτες, και πώς η αρχιτεκτονική και ο πολεοδομικός σχεδιασμός μπορούν να διευκολύνουν συγκεκριμένα τη δημοκρατική δράση των πολιτών.

Αποτελεί κοινό τόπο ότι η διαμόρφωση του χώρου και η κοινωνική ζωή συνδέονται.

Το δομημένο περιβάλλον ταυτόχρονα μας περιορίζει και μας διευκολύνει: μας επιβάλλει τη συνήθεια να κινούμαστε με συγκεκριμένους τρόπους, διαμορφώνει το τι βλέπουμε και τι ακούμε, επηρεάζει ποιον πιθανόν θα συναντήσουμε στην καθημερινότητά μας και προσδίδει νόημα σε ό,τι κάνουμε συλλογικά – μια συνεχής διεργασία σύνδεσης και αποσύνδεσης μεταξύ μας με ολοφάνερη πολιτική διάσταση.

Με ποια, λοιπόν, έννοια θα μπορούσε ο διαμορφωμένος χώρος να χαρακτηριστεί δημοκρατικός; Μπορούμε να επικαλεστούμε και μια έμμεση απόδειξη.

Ανήκει στα εκ των ων ουκ άνευ κάθε ουτοπίας να περιγράφει, λιγότερο ή περισσότερο εκτενώς, μια πρωτότυπη δομημένη διάταξη ως διασφάλιση της νέας καλύτερης ζωής.

Η αναφορά στον Πλάτωνα είναι υποχρεωτική, αφού η ουτοπική Μαγνησία, όπως περιγράφεται στους Νόμους, αποτελεί την αφετηρία τουλάχιστον στη δυτική φιλοσοφική παράδοση τού πώς ο αστικός σχεδιασμός μπορεί να διαμορφώσει τους πολίτες.

Αφετηρία μεν ιδεών, που επιβιώνουν όμως μέχρι σήμερα, ισχυρίζονται ορισμένοι.

Οι απόψεις του Πλάτωνα παρουσιάζουν εντυπωσιακή ομοιότητα με τις αρχές του αστικού σχεδιασμού του υψηλού μοντερνισμού που βρίσκονται στα γραπτά του Λε Κορμπιζιέ – η κατά τον Τζέιμς Σκοτ «bird’s-eye άποψη» – και στο αρχικό σχέδιο του Λούσιο Κόστα για την Μπραζίλια.

Παρά ταύτα, ενώ τα γραπτά των πολιτικών επιστημόνων βρίθουν από μεταφορικές αναφορές στη «δημόσια σφαίρα» και τον «δημόσιο χώρο», σπανίως προσεγγίζουν ευθέως το δομημένο περιβάλλον.

Βεβαίως, δεν λείπουν παραδείγματα που έχουν εντυπωσιάσει φιλοσόφους και κοινωνικούς επιστήμονες: λόγου χάριν, η αρχαία ελληνική Αγορά, οι Βερσαλλίες, το Πανοπτικόν του Τζέρεμι Μπένθαμ, το Φαλανστήριο του Σαρλ Φουριέ, το ναζιστικό Reichsparteitagsgelände στη Νυρεμβέργη, η Μπραζίλια.

Για ευνόητους λόγους, οι περισσότεροι μελετητές επικεντρώθηκαν στην περίοδο του ιταλικού φασισμού και του γερμανικού ναζισμού, στην οποία η αρχιτεκτονική υπηρέτησε τη διαμόρφωση των εθνικών ταυτοτήτων και της προπαγάνδας. Ο Άλμπερτ Σπέερ, που χρεώνεται εν πολλοίς την τερατώδη ναζιστική αρχιτεκτονική, μας ενημερώνει: «“Χτίζω για την αιωνιότητα”, συνήθιζε να μου λέει ο Χίτλερ, και αυτό ήταν αλήθεια.

Αλλά ποτέ δεν έχτιζε για τους ανθρώπους» (LIFO, 02.06.2024). Οι δύο κεντρικές αρχές της εθνικοσοσιαλιστικής αρχιτεκτονικής – διαχρονικότητα και μνημειακότητα – αποτυπώθηκαν μέσω του «απλοποιημένου νεοκλασικισμού» στα επίσημα κτίρια, εκπέμποντας εντυπωσιασμό, ισχύ, εκφοβισμό, στρατιωτική πειθαρχία και αίσθηση μιλιταριστικής συλλογικότητας.

Πάντως, πρέπει να απαλλαγούμε από την ιδέα του αρχιτεκτονικού ντετερμινισμού – την πεποίθηση ότι το δομημένο περιβάλλον καθορίζει την κοινωνική συμπεριφορά.

Η φιλοδοξία της ένωσης σοβιετικών κονστρουκτιβιστών αρχιτεκτόνων, να κατασκευάσει κτίρια που θα συνέβαλαν στην κατάρρευση των κοινωνικών ιεραρχιών κατέληξε σε πικρό αδιέξοδο (Duncan Bell & Bernardo Zacka, Political Theory and Architecture). Και θα πρέπει, επίσης, να είμαστε επιφυλακτικοί σε ισχυρισμούς περί εκπροσώπησης ή/και εξύμνησης της δημοκρατίας, προειδοποιεί ο Μίλερ, διότι «σε μια δημοκρατία, τα πολιτικά αποτελέσματα είναι αβέβαια». Η εκπροσώπηση της δημοκρατίας δεν αφορά συγκεκριμένο περιεχόμενο που πρέπει να επιβληθεί στον λαό.

Αν μη τι άλλο, η δημοκρατία αφορά τους τρόπους με τους οποίους οι πολίτες μπορούν να σχετίζονται με διαφορετικές μορφές περιεχομένου. Ο Μίλερ είναι έξοχος θεωρητικός αναλυτής, αλλά διόλου αποκομμένος από την τρέχουσα πραγματικότητα. «Η ελευθερία σε μια δημοκρατία σημαίνει την ελευθερία να προκαλείς πολιτική σύγκρουση», γράφει.

Παρότι οι τεχνολογικές εξελίξεις έχουν μεταφέρει το μεγαλύτερο μέρος της πολιτικής επικοινωνίας, της ανταλλαγής απόψεων και των συγκρούσεων στα ηλεκτρονικά και ψηφιακά μέσα, ο Μίλερ (Project Syndicate, 13.11.2018) επιμένει ότι οι δημόσιες διαμαρτυρίες είναι πιο ισχυρές από τον διαδικτυακό ακτιβισμό• ότι οι συγκεντρώσεις, τα συλλαλητήρια και οι διαδηλώσεις παραμένουν αναπόσπαστο μέρος της προστασίας ενός δημοκρατικού τρόπου ζωής• και ότι οι πλατείες και οι δημόσιοι χώροι εξακολουθούν να είναι οι πραγματικοί και συμβολικοί τόποι γιορτής και υπεράσπισης της δημοκρατίας: «Ό,τι συμβαίνει στους δρόμους και τις πλατείες δεν έχει δημοκρατική μορφή, αλλά έχει δημοκρατικό νόημα». Η ελευθερία του συνέρχεσθαι αποτελεί ξεχωριστή και ισχυρή μορφή δημοκρατικής δράσης, την οποία πρέπει να διαφυλάξουμε καθώς πληθαίνουν οι απειλές εναντίον των φυσικών συγκεντρώσεων.

Βρισκόμαστε μπροστά σε μια εξελισσόμενη ολομέτωπη επίθεση της ακροδεξιάς.

Μολονότι οι ακροδεξιοί λαϊκιστές κερδοσκοπούν πάνω στις συγκυριακές οικονομικές ή άλλες κρίσεις, ο ιδεολογικός πυρήνας τους συνίσταται στην ιδέα ότι μόνο αυτοί αντιπροσωπεύουν αυτό που αποκαλούν «πραγματικούς ανθρώπους» και ως τούτου βρίσκονται σε αέναο πολιτιστικό πόλεμο (Project Syndicate, 13.11.2018). Από το AfD που κατηγορεί το Bauhaus ως εκπρόσωπο της «αντιγερμανικής τέχνης», δηλαδή ως προδοσία των ιερών και οσίων της γερμανικής παράδοσης, μέχρι τον Ντόναλντ Τραμπ που, πέρα από τις τερατώδεις «αισθητικές» παρεμβάσεις του, έχει εκδώσει εκτελεστικά διατάγματα για να επιβάλει τον κλασικισμό ως το προτιμώμενο στυλ των νέων ομοσπονδιακών κτιρίων, η ακροδεξιά παγκοσμίως επιδιώκει να μεταμορφώσει το δομημένο περιβάλλον ώστε να αντικατοπτρίζει ό,τι θεωρεί σωστές εθνικές παραδόσεις.

Γράφει η Σούζαν Νάιμαν στο Learning from the Germans: «Τα μνημεία δεν αφορούν την Ιστορία• είναι αξίες που γίνονται ορατές». Κτίζουμε μνημεία για ορισμένες ιστορικές στιγμές και αγνοούμε άλλες, επιλέγοντας ουσιαστικά τις αξίες που θέλουμε να υπερασπιστούμε και να μεταδώσουμε.

Η αντιπαλότητα δεν είναι ανάμεσα σε όποιον αγαπά την παραδοσιακή αρχιτεκτονική και σε όποιον αγαπά τη μοντέρνα.

Το μείζον ζήτημα είναι ότι η πολιτιστική ατζέντα της ακροδεξιάς συνυφαίνεται με τον ιδεολογικο-πολιτικό πυρήνα της του αποκλεισμού• και δεδομένου ότι το δομημένο περιβάλλον χρησιμεύει πάντα για να καταστήσει ορατές τις αξίες, θα ήταν σφάλμα να θεωρήσουμε τον αγώνα γύρω από τη μοντέρνα αρχιτεκτονική ως ήσσονος σημασίας ζήτημα. Μεταξύ άλλων, ο Γιαν-Βέρνερ Μίλερ αυτό υπερασπίζεται στο Δρόμοι, Παλάτια, Πλατείες• και το υπερασπίζεται άριστα.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους