Original Post

Πλήρες Κείμενο:

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΘΕΩΡΙΑΣ ΤΩΝ ΚΟΙΝΩΝΙΚΩΝ ΚΙΝΗΜΑΤΩΝ Πότε η συσσωρευμένη κοινωνική δυσαρέσκεια μετατρέπεται σε συλλογική δράση, πώς αυτή οργανώνεται και υπό ποιες προϋποθέσεις μπορεί να μεταβάλει τους πολιτικούς συσχετισμούς. 1. Τι είναι η θεωρία των κοινωνικών κινημάτων; Δεν πρόκειται για μία ενιαία θεωρία, αλλά για ένα πεδίο κοινωνιολογικής και πολιτικής έρευνας που εξετάζει: Γιατί οι άνθρωποι κινητοποιούνται συλλογικά.

Πώς συγκροτούνται και διατηρούνται τα κοινωνικά κινήματα.

Πώς διαδίδονται οι κινητοποιήσεις από μία κοινωνική ομάδα ή χώρα σε άλλη.

Πώς επηρεάζουν τα κινήματα την πολιτική εξουσία και τους κοινωνικούς συσχετισμούς.

Γιατί ορισμένες κινητοποιήσεις αποκτούν διάρκεια και πολιτική δυναμική, ενώ άλλες εξαντλούνται.

Η αφετηρία είναι μια κρίσιμη διάκριση: η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν συνεπάγεται αυτομάτως συλλογική δράση.

Μια κοινωνία μπορεί να υποφέρει από ακρίβεια, στεγαστική κρίση, επισφάλεια και υποβάθμιση δημόσιων υπηρεσιών χωρίς να κινητοποιείται μαζικά.

Για να περάσει από τη δυσαρέσκεια στη δράση, χρειάζονται συγκεκριμένες κοινωνικές και πολιτικές προϋποθέσεις.

Ας δούμε τις σημαντικότερες θεωρητικές προσεγγίσεις. 2. Η θεωρία της σχετικής αποστέρησης Η προσέγγιση αυτή συνδέει τη συλλογική διαμαρτυρία με την αντίληψη ότι υπάρχει μια σημαντική απόσταση ανάμεσα σε όσα οι άνθρωποι θεωρούν δικαιωματικά προσδοκώμενα και σε όσα πραγματικά βιώνουν.

Δεν έχει σημασία μόνο το απόλυτο επίπεδο διαβίωσης.

Σημασία έχει και η σύγκριση με προηγούμενες συνθήκες, με άλλες κοινωνικές ομάδες και με όσα οι άνθρωποι θεωρούν ότι δικαιούνται.

Για παράδειγμα, ένας εργαζόμενος μπορεί να εξακολουθεί να έχει δουλειά και εισόδημα, αλλά να διαπιστώνει ότι, παρά την εργασία του, αδυνατεί να εξασφαλίσει αξιοπρεπή κατοικία ή ότι το πραγματικό του εισόδημα υποχωρεί διαρκώς.

Η αίσθηση αδικίας μπορεί να ενισχύσει την οργή και την προθυμία για διαμαρτυρία.

Το όριο αυτής της θεωρίας: η δυσαρέσκεια από μόνη της δεν εξηγεί γιατί κάποιοι διαμαρτύρονται και άλλοι όχι.

Ούτε εξηγεί επαρκώς γιατί παρόμοιες κοινωνικές συνθήκες οδηγούν σε διαφορετικά πολιτικά αποτελέσματα.

Η φτώχεια δεν παράγει αυτομάτως επαναστατική συνείδηση.

Και η οργή δεν έχει εγγενώς προοδευτικό πολιτικό περιεχόμενο. 3. Η θεωρία της κινητοποίησης πόρων Εδώ μετατοπίζεται το ενδιαφέρον από τη δυσαρέσκεια στην ικανότητα οργανωμένης δράσης.

Η προσέγγιση αυτή, που συνδέεται μεταξύ άλλων με τον John D. McCarthy και τον Mayer N. Zald, υποστηρίζει ότι τα κινήματα δεν αναπτύσσονται απλώς επειδή υπάρχουν αδικίες.

Χρειάζονται πόρους και οργανωτικές δυνατότητες.

Ποιοι είναι αυτοί οι πόροι; · Οργάνωση: σωματεία, συλλογικότητες, επιτροπές και δίκτυα. · Ανθρώπινο δυναμικό: άνθρωποι που αναλαμβάνουν σταθερά την προετοιμασία και τον συντονισμό. · Υποδομές επικοινωνίας: δυνατότητες ενημέρωσης, διάδοσης αιτημάτων και συντονισμού. · Υλικοί πόροι: χρόνος, χρήματα, χώροι και πρακτικά μέσα. · Συλλογική εμπειρία: γνώση του πώς οργανώνεται μια απεργία, μια διαδήλωση ή μια παρατεταμένη κινητοποίηση.

Αυτό οδηγεί σε μια ουσιαστική παρατήρηση για τη Γαλλία, την Ιταλία και την Ελλάδα.

Δεν αρκεί να διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν μαζικές διαμαρτυρίες.

Πρέπει να εξετάζουμε αν οι κινητοποιήσεις συνδέονται με οργανωμένες κοινωνικές δυνάμεις που μπορούν να τις αναπαράγουν, να τις διευρύνουν και να διατηρούν τη δράση τους πέρα από την πρώτη έκρηξη δυσαρέσκειας.

Μια μεγάλη διαδήλωση μπορεί να είναι εντυπωσιακή.

Ένα δίκτυο οργανώσεων που μπορεί να κινητοποιεί επανειλημμένα χιλιάδες ανθρώπους είναι διαφορετικό πολιτικό μέγεθος. 4. Η θεωρία των πολιτικών ευκαιριών Εδώ συναντάμε τον Sidney Tarrow και τον Doug McAdam.

Η βασική ιδέα είναι ότι η συλλογική δράση εξαρτάται όχι μόνο από την κοινωνική δυσαρέσκεια και την οργανωτική ικανότητα, αλλά και από τις δυνατότητες και τους περιορισμούς που δημιουργεί το πολιτικό περιβάλλον.

Πότε μπορεί να ενισχυθεί ένα κίνημα; Όταν εμφανίζονται ρήγματα μεταξύ πολιτικών και οικονομικών ελίτ.

Όταν η κυβέρνηση χάνει κοινωνική νομιμοποίηση.

Όταν ανοίγουν νέες δυνατότητες πολιτικής συμμετοχής.

Όταν οι κυβερνητικοί χειρισμοί προκαλούν αντιδράσεις πέρα από τις αρχικές κοινωνικές ομάδες.

Όταν οι κινητοποιούμενοι αντιλαμβάνονται ότι η δράση τους μπορεί να επιφέρει πραγματικό κόστος στην εξουσία.

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι οι πολιτικές ευκαιρίες δεν είναι αντικειμενικά διαθέσιμες με τον ίδιο τρόπο σε όλους.

Οι κοινωνικές δυνάμεις πρέπει να τις αναγνωρίσουν, να τις αξιοποιήσουν και, ορισμένες φορές, να τις δημιουργήσουν με τη δράση τους.

Επιπλέον, μια κυβέρνηση που εμφανίζεται ισχυρή δεν είναι κατ' ανάγκην άτρωτη.

Αντίστροφα, μια κυβέρνηση που αντιμετωπίζει σοβαρή δυσαρέσκεια δεν είναι υποχρεωτικά κοντά στην πτώση της.

Η κυβερνητική φθορά και η συγκρότηση μιας εναλλακτικής κοινωνικής και πολιτικής δύναμης είναι δύο διαφορετικές διαδικασίες.

Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την εκτίμηση της ελληνικής πολιτικής κατάστασης. 5. Η θεωρία των πλαισίων ερμηνείας Μια ακόμη προσέγγιση εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο τα κινήματα ερμηνεύουν την πραγματικότητα και διατυπώνουν τα αιτήματά τους.

Ένα κοινωνικό πρόβλημα δεν οδηγεί αυτομάτως σε μία συγκεκριμένη πολιτική ερμηνεία.

Η ακρίβεια, για παράδειγμα, μπορεί να ερμηνευτεί ως: • προσωρινή συνέπεια διεθνών οικονομικών εξελίξεων, • αποτέλεσμα κυβερνητικών επιλογών, • συνέπεια της λειτουργίας συγκεκριμένων αγορών, • έκφραση βαθύτερων χαρακτηριστικών του οικονομικού και κοινωνικού συστήματος.

Ανάλογα με την ερμηνεία, αλλάζουν και οι προτεινόμενες λύσεις.

Τα κοινωνικά κινήματα προσπαθούν να διαμορφώσουν μια κοινή αντίληψη για το τι συμβαίνει, ποιος ευθύνεται και τι πρέπει να γίνει.

Με άλλα λόγια, επιχειρούν να συν-δέσουν διάσπαρτες εμπειρίες αδικίας σε μια συλλογική εξήγηση και ένα κοινό σχέδιο δράσης.

Εδώ βρίσκεται ένα κρίσιμο πολιτικό ζήτημα: η κοινωνική δυσαρέσκεια δεν καθορίζει από μόνη της την πολιτική κατεύθυνση που θα πάρει.

Το ίδιο κοινωνικό πρόβλημα μπορεί να τροφοδοτήσει ένα εργατικό κίνημα, μια συντηρητική αντίδραση, μια αντισυστημική διαμαρτυρία ή ακόμη και την αποχή από την πολιτική.

Η πολιτική κατεύθυνση δεν είναι προδιαγεγραμμένη. 6. Η διάχυση των κινητοποιήσεων και οι κύκλοι διαμαρτυρίας Τα κινήματα δεν αναπτύσσονται πάντοτε με γραμμικό τρόπο.

Μπορούν να εμφανιστούν κύματα κινητοποιήσεων, κατά τα οποία η δράση μιας ομάδας ενθαρρύνει ή επηρεάζει άλλες.

Η εμπειρία μιας επιτυχημένης απεργίας, η διάδοση μιας μορφής διαμαρτυρίας ή η αίσθηση ότι μια κυβέρνηση μπορεί να υποχωρήσει δημιουργούν προσδοκίες και δυνατότητες μίμησης.

Οι κινητοποιήσεις μπορούν να διαδοθούν μεταξύ διαφορετικών κοινωνικών ομάδων και να αποκτήσουν μεγαλύτερη πολιτική σημασία από εκείνη που είχαν αρχικά.

Ωστόσο, η διάδοση δεν είναι μηχανική.

Η ίδια μορφή διαμαρτυρίας μπορεί να έχει διαφορετική απήχηση σε διαφορετικές χώρες, ανάλογα με τις οργανωτικές παραδόσεις, τους θεσμούς, τις πολιτικές συγκρούσεις και τις κοινωνικές συνθήκες.

Επομένως, το γεγονός ότι παρατηρούνται κινητοποιήσεις στη Γαλλία και στην Ιταλία δεν σημαίνει ότι θα εκδηλωθεί αυτομάτως αντίστοιχο κύμα στην Ελλάδα.

Χρειάζεται να εξετάζουμε ποιοι κινητοποιούνται, με ποια αιτήματα, μέσω ποιων οργανώσεων και με ποιες δυνατότητες σύνδεσης με άλλες κοινωνικές ομάδες. 7. Τι μας λένε όλα αυτά για την Ελλάδα; Ας συνδυάσουμε τις παραπάνω προσεγγίσεις με το ερώτημα που έθεσες αρχικά: τι μπορεί να συμβεί στην Ελλάδα τους επόμενους μήνες, μέσα σε ένα ευρύτερο περιβάλλον κοινωνικών αντιδράσεων; Ξεχωρίζουν πέντε παράγοντες.

Πρώτον: η συσσώρευση κοινωνικής δυσαρέσκειας Η πίεση από το κόστος ζωής, τη στέγαση, τους μισθούς και την κατάσταση των δημόσιων υπηρεσιών μπορεί να δημιουργήσει ευρύτερο υπόβαθρο δυσαρέσκειας.

Αυτό, όμως, δεν μας λέει από μόνο του πότε θα ξεσπάσει μια κινητοποίηση, ποια κοινωνική ομάδα θα την πυροδοτήσει ή πόσο μεγάλη θα είναι.

Δεύτερον: η οργανωτική ικανότητα Χρειάζεται να εξετάζουμε αν η δυσαρέσκεια εκφράζεται μέσα από οργανώσεις που έχουν πραγματική παρουσία στους χώρους εργασίας, στις γειτονιές και στα κοινωνικά πεδία όπου αναπτύσσονται οι αντιθέσεις.

Η ύπαρξη κοινωνικού προβλήματος δεν ισοδυναμεί με την ύπαρξη κοινωνικού κινήματος.

Τρίτον: η δυνατότητα σύνδεσης διαφορετικών αιτημάτων Μια κινητοποίηση μπορεί να ξεκινήσει από ένα συγκεκριμένο ζήτημα.

Το πολιτικό της βάρος, όμως, ενδέχεται να αυξηθεί εάν συνδεθεί με ευρύτερες κοινωνικές διεκδικήσεις.

Η σύνδεση αυτή δεν είναι αυτονόητη.

Απαιτεί κοινά συμφέροντα, πολιτική επεξεργασία και πρακτικούς τρόπους συλλογικής δράσης.

Τέταρτον: η πολιτική εκπροσώπηση Ακόμη και αν αυξηθεί η κοινωνική δυσαρέσκεια, παραμένει ανοιχτό το ερώτημα ποιος θα την εκφράσει πολιτικά.

Η φθορά της κυβέρνησης δεν συνεπάγεται αυτομάτως ενίσχυση της Αριστεράς.

Για να συμβεί αυτό, πρέπει να εξετάσουμε αν υπάρχει πολιτική δύναμη ικανή να συνδέσει τις κοινωνικές διεκδικήσεις με μια πειστική εναλλακτική πρόταση.

Πέμπτο: η διάρκεια και η έκβαση της σύγκρουσης Η ένταση μιας διαδήλωσης δεν αρκεί για να εκτιμήσουμε τη δυναμική ενός κινήματος.

Πολύ σημαντικότερες ενδείξεις είναι η επανάληψη των κινητοποιήσεων, η συμμετοχή νέων κοινωνικών ομάδων, η ενίσχυση της οργάνωσης, η διατήρηση κοινών αιτημάτων και η ικανότητα των κινητοποιούμενων να επηρεάζουν τις πολιτικές αποφάσεις.

Αυτά είναι στοιχεία που αξίζει να παρακολουθούμε τους επόμενους μήνες.

Δεν αποτελούν, ωστόσο, βέβαιες προβλέψεις για το τι θα συμβεί. 8. Πού βρίσκεται εδώ η μαρξιστική προσέγγιση; Χρειάζεται μια διάκριση.

Οι θεωρίες των κοινωνικών κινημάτων δεν αποτελούν ενιαίο μαρξιστικό θεωρητικό σώμα.

Διαμορφώθηκαν μέσα από διαφορετικές παραδόσεις και συχνά εξετάζουν τη συλλογική δράση με διαφορετικές αφετηρίες.

Μια μαρξιστική ανάλυση μπορεί να αξιοποιήσει ευρήματά τους, χωρίς να περιοριστεί στις δικές τους παραδοχές.

Για παράδειγμα, η μελέτη των οργανωτικών πόρων μάς βοηθά να κατανοήσουμε πώς συγκροτείται ένα κίνημα.

Η ανάλυση των πολιτικών ευκαιριών μάς βοηθά να εξετάσουμε τους συσχετισμούς δυνάμεων.

Η μελέτη των πλαισίων ερμηνείας μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε τη διαμόρφωση πολιτικών αντιλήψεων.

Μια μαρξιστική προσέγγιση, όμως, θα θέσει επιπλέον ερωτήματα: • Ποιες ταξικές σχέσεις βρίσκονται πίσω από τις συγκεκριμένες κοινωνικές αντιθέσεις; • Πώς συνδέονται τα επιμέρους αιτήματα με τη συνολική λειτουργία της οικονομίας; • Ποιες κοινωνικές δυνάμεις έχουν τη δυνατότητα να συγκροτήσουν διαρκή πολιτική ισχύ; • Πώς επηρεάζουν οι υλικές συνθήκες, οι ιδεολογικές αντιλήψεις και οι οργανωμένες πολιτικές δυνάμεις την εξέλιξη της σύγκρουσης; Δεν αρκεί, δηλαδή, να γνωρίζουμε ότι οι άνθρωποι κινητοποιούνται όταν υπάρχουν οργανωτικές δυνατότητες ή πολιτικές ευκαιρίες.

Χρειάζεται να εξετάζουμε και το κοινωνικό περιεχόμενο της κινητοποίησης, τα συμφέροντα που εκφράζει και τη σχέση της με τους ευρύτερους ταξικούς συσχετισμούς.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε κινητοποίηση έχει εξαρχής σαφή ταξικό χαρακτήρα ή ότι η έκβασή της μπορεί να συναχθεί απευθείας από την ταξική θέση των συμμετεχόντων.

Το πολιτικό αποτέλεσμα παραμένει αντικείμενο σύγκρουσης και ιστορικής εξέλιξης. 9. Το συμπέρασμα: η δυσαρέσκεια δεν είναι (ακόμη) δύναμη αλλαγής Η αναταραχή μπορεί να αποκαλύψει αντιθέσεις που παρέμεναν συγκαλυμμένες, να αποδυναμώσει την κυβερνητική νομιμοποίηση, να δημιουργήσει νέες δυνατότητες συλλογικής δράσης και να μεταβάλει τους πολιτικούς συσχετισμούς.

Δεν εγγυάται, όμως, κανένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα.

Για να εκτιμήσουμε αν μια περίοδος κοινωνικής αναταραχής μπορεί να οδηγήσει σε ουσιαστικές πολιτικές αλλαγές, πρέπει να εξετάζουμε όχι μόνο την ένταση της δυσαρέσκειας, αλλά και την οργάνωση, τη διάρκεια, την κοινωνική διεύρυνση, την πολιτική κατεύθυνση και την έκβαση των συγκρούσεων.

Η κρίσιμη μετάβαση δεν είναι από την ησυχία στην αναταραχή.

Είναι από τη διάσπαρτη δυσαρέσκεια στη συγκροτημένη συλλογική δύναμη.

Αυτή η μετάβαση δεν είναι ούτε αυτόματη, ούτε προδιαγεγραμμένη. Εξαρτάται από πραγματικές κοινωνικές αντιθέσεις, οργανωμένες δυνάμεις, πολιτικές επιλογές και συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες.-

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους