Σήμερα θα προσπαθήσουμε να εκπληρώσουμε την επιθυμία μιας φίλης μας από τη Φιλλανδία και ενός φίλου μας από τη Γαλλία, οι οποίοι ενδιαφέρονται να μάθουν κάτι περισσότερο για τα «ψηφιδωτά της Παναγίας...

Πλήρες Κείμενο:

Σήμερα θα προσπαθήσουμε να εκπληρώσουμε την επιθυμία μιας φίλης μας από τη Φιλλανδία και ενός φίλου μας από τη Γαλλία, οι οποίοι ενδιαφέρονται να μάθουν κάτι περισσότερο για τα «ψηφιδωτά της Παναγίας της Κανακαριάς». Αν και το θέμα είναι περίπλοκο θα προσπαθήσουμε να τους βοηθήσουμε, όσο βέβαια μας είναι δυνατό. Η Παναγία η «Κανακαριά» είναι ένας από τους πιο ιστορικούς και αρχιτεκτονικά σημαντικούς βυζαντινούς ναούς της Κύπρου, παγκοσμίως γνωστός για τα σπάνια παλαιοχριστιανικά ψηφιδωτά του 6ου αιώνα αλλά και για τη δραματική ιστορία της σύλησής τους.

Βρίσκεται στο χωριό Λυθράγκωμη στη χερσόνησο της Καρπασίας (επαρχία Αμμοχώστου) και από το 1974 βρίσκεται υπό τουρκική κατοχή.

Ο ναός αποτελεί ένα σπάνιο αρχιτεκτονικό παλίμψηστο, καθώς έχει ανακατασκευαστεί πολλές φορές ανά τους αιώνες: Αρχικά κτίστηκε ως μια μεγάλη, τρίκλιτη ξυλόστεγη παλαιοχριστιανική βασιλική.

Η σημερινή κεντρική αψίδα του ιερού είναι το μόνο τμήμα που διασώζεται από αυτή την πρώτη φάση (5ος αιώνας). Η βασιλική καταστράφηκε κατά τις αραβικές επιδρομές και αναδομήθηκε ως καμαροσκεπής ναός (7ος-8ος αιώνας). Μετατράπηκε σε καμαροσκέπαστη βασιλική με τρούλο, παίρνοντας σε μεγάλο βαθμό τη μορφή που βλέπουμε σήμερα (12ος αιώνας). Τον Αύγουστο του 2025 ολοκληρώθηκαν πλήρεις εργασίες συντήρησης και αποκατάστασης του μοναστηριακού συγκροτήματος από την Τεχνική Επιτροπή για την Πολιτιστική Κληρονομιά, με χρηματοδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Πριν από τη σύλησή τους, τα ψηφιδωτά στο τεταρτοσφαίριο της αψίδας (χρονολογημένα γύρω στο 525–530 μ.Χ.) αποτελούσαν ένα από τα ελάχιστα εναπομείναντα δείγματα προ-εικονομαχικής τέχνης στον κόσμο, αντίστοιχης αξίας με τα ψηφιδωτά της Ραβέννας και του Σινά.

Η κεντρική σύνθεση απεικόνιζε την Παναγία ένθρονη να κρατά τον Χριστό στα γόνατά της, πλαισιωμένη από τους αρχαγγέλους Μιχαήλ και Γαβριήλ.

Τη σύνθεση περιέβαλλε μια πλατιά διακοσμητική ταινία (στήθος) με 12 μεδαλιόνια που απεικόνιζαν τους Αποστόλους και τον Χριστό.

Μετά την τουρκική εισβολή του 1974, η περιοχή αποκλείστηκε και την περίοδο 1978–1979 ο διαβόητος Τούρκος αρχαιοκάπηλος Αϊντίν Ντικμέν αποτοίχισε βίαια και απέσπασε σχεδόν το σύνολο των ψηφιδωτών, καταστρέφοντας παράλληλα πολύτιμες τοιχογραφίες.

Τα κομμάτια διοχετεύθηκαν στην παράνομη διεθνή αγορά τέχνης. Η Κύπρος ξεκίνησε έναν τεράστιο δικαστικό και διπλωματικό αγώνα για τη σωτηρία • Η ιστορική δίκη στην Ινδιανάπολη (1989): Η Εκκλησία της Κύπρου και η Κυπριακή Δημοκρατία κέρδισαν μια εμβληματική δικαστική μάχη στις ΗΠΑ εναντίον της εμπόρου Peg Goldberg, η οποία είχε αγοράσει τέσσερα μεγάλα τμήματα των ψηφιδωτών.

Το αμερικανικό δικαστήριο διέταξε την άμεση επιστροφή τους, δημιουργώντας ένα παγκόσμιο νομικό δεδικασμένο για την επιστροφή κλεμμένων πολιτιστικών θησαυρών. • Η έφοδος στο Μόναχο (1997) : Σε συντονισμένη επιχείρηση της γερμανικής αστυνομίας στα διαμερίσματα του Ντικμέν, εντοπίστηκε ένας τεράστιος θησαυρός από κλεμμένα κυπριακά κειμήλια, ανάμεσά τους και άλλα τμήματα της Κανακαριάς. • Σταδιακοί Επαναπατρισμοί: Με τη βοήθεια ξένων αρχών, ερευνητών και ευεργετών, τα μεδαλιόνια των Αποστόλων επέστρεφαν σταδιακά στην Κύπρο (με πιο πρόσφατα αυτά του Αποστόλου Ανδρέα και του Αποστόλου Μάρκου το 2018). Σήμερα, όσα τμήματα έχουν διασωθεί και επαναπατριστεί δεν βρίσκονται στον ναό, αλλά εκτίθενται με ασφάλεια στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ' στη Λευκωσία.

Για το προσωνύμιο «Κανακαριά» η λαϊκή παράδοση δίνει τρεις επικρατούσες ερμηνείες: 1. Από το «κανακεύω»: Επειδή στο ψηφιδωτό η Παναγία κρατάει στοργικά και «κανακεύει» τον μικρό Χριστό στα γόνατά της. 2. Από τον «κανακάρη»: Ότι ο ναός κτίστηκε ή χρηματοδοτήθηκε από το μοναχοπαίδι (κανακάρη) μιας πλούσιας οικογένειας. 3. Από τη λέξη «καν» (αίμα): Ένας μύθος αναφέρει ότι ένας Σαρακηνός επιδρομέας χτύπησε με βέλος ή μαχαίρι την εικόνα της Παναγίας και το όπλο εξοστρακίστηκε πληγώνοντας τον ίδιο.

Καθώς έτρεχε αιμορραγώντας, φώναζε «καν, καν» (αίμα) προτού ξεψυχήσει.

Τα κομμάτια διοχετεύθηκαν στην παράνομη διεθνή αγορά τέχνης. Η Κύπρος ξεκίνησε έναν τεράστιο δικαστικό και διπλωματικό αγώνα για τη σωτηρία τους: • Η ιστορική δίκη στην Ινδιανάπολη (1989): Η Εκκλησία της Κύπρου και η Κυπριακή Δημοκρατία κέρδισαν μια εμβληματική δικαστική μάχη στις ΗΠΑ εναντίον της εμπόρου Peg Goldberg, η οποία είχε αγοράσει τέσσερα μεγάλα τμήματα των ψηφιδωτών.

Με τη βοήθεια ξένων αρχών, ερευνητών και ευεργετών, τα μεδαλιόνια των Αποστόλων επέστρεφαν σταδιακά στην Κύπρο (με πιο πρόσφατα αυτά του Αποστόλου Ανδρέα και του Αποστόλου Μάρκου το 2018). Σήμερα, όσα τμήματα έχουν διασωθεί και επαναπατριστεί δεν βρίσκονται στον ναό, αλλά εκτίθενται με ασφάλεια στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ' στη Λευκωσία.

Για το προσωνύμιο «Κανακαριά» η λαϊκή παράδοση δίνει τρεις ερμηνείες : 1. Από το «κανακεύω»: Επειδή στο ψηφιδωτό η Παναγία κρατάει στοργικά και «κανακεύει» τον μικρό Χριστό στα γόνατά της. 2. Από τον «κανακάρη»: Ότι ο ναός κτίστηκε ή χρηματοδοτήθηκε από το μοναχοπαίδι (κανακάρη) μιας πλούσιας οικογένειας. 3. Από τη λέξη «καν» (αίμα): Ένας μύθος αναφέρει ότι ένας Σαρακηνός επιδρομέας χτύπησε με βέλος ή μαχαίρι την εικόνα της Παναγίας και το όπλο εξοστρακίστηκε πληγώνοντας τον ίδιο.

Καθώς έτρεχε αιμορραγώντας, φώναζε «καν, καν» (αίμα) προτού ξεψυχήσει.

Ο ναός της Παναγίας της Κανακαριάς πανηγύριζε παραδοσιακά στις 8 Σεπτεμβρίου, ανήμερα της εορτής της Γεννήσεως της Θεοτόκου.

Λόγω της τουρκικής εισβολής και του εκτοπισμού των κατοίκων, η θρησκευτική ζωή στον ναό διακόπηκε βίαια.

Στις 27 Ιουλίου το 1976 τελείται η τελευταία Θεία Λειτουργία από τους εγκλωβισμένους Ελληνοκυπρίους (ανήμερα της εορτής του Αγίου Παντελεήμονα), προτού εξαναγκαστούν να εγκαταλείψουν το χωριό.

Στις 9 Σεπτεμβρίου 2018 μετά από 42 ολόκληρα χρόνια σιωπής, πραγματοποιήθηκε ξανά μια ιστορική, συγκινητική Θεία Λειτουργία στον κατεχόμενο ναό.

Η λειτουργία μεταφέρθηκε μία ημέρα μετά την επίσημη γιορτή (Κυριακή αντί Σάββατο) για να διευκολυνθεί η προσέλευση των πιστών και των εκτοπισμένων από τις ελεύθερες περιοχές Πηγή : Εκκλησία της Κύπρου

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους