Η Μέθοδος του «άρα» Όταν η ψυχοθεραπεία συναντά την ποίηση Στην παρουσίαση του πρώτου μου βιβλίου, «Βιωματικός οδηγός ψυχοθεραπείας – Η εξελικτική συστημική προσέγγιση», είχα αναφερθεί σε ένα...

Πλήρες Κείμενο:

Η Μέθοδος του «άρα» Όταν η ψυχοθεραπεία συναντά την ποίηση Στην παρουσίαση του πρώτου μου βιβλίου, «Βιωματικός οδηγός ψυχοθεραπείας – Η εξελικτική συστημική προσέγγιση», είχα αναφερθεί σε ένα απόσπασμα του Οδυσσέα Ελύτη από το δοκίμιο Η μέθοδος του «άρα», στο «Εν λευκώ»: «Η τεχνική ξεπερνιέται, η φύση, όχι.

Οι αισθήσεις ποτέ, οι γνώσεις πάντοτε… Η επικαιρότητα, για να σωθεί, δεν έχει άλλον τρόπο παρά να ενσωματωθεί σε κάποιου είδους διάρκεια, όπως είναι η διάρκεια του ψύχους ή του καύματος, της αναγάλλιας ή της συντριβής, μ’ όλο τους το νόημα, μ’ όλη τους τη σάρκα, μείον το ένδυμα της στιγμής». Έλεγα τότε ότι η εξελικτική συστημική προσέγγιση επιχειρεί να κινηθεί στα χνάρια αυτών των λέξεων, των λέξεων της ποίησης.

Επιστρέφοντας σήμερα σε εκείνη τη σκέψη, αναγνωρίζω ακόμη περισσότερο τη σημασία της για την ψυχοθεραπεία και τη μαθητεία του θεραπευτή.

Οι γνώσεις αναθεωρούνται, οι μέθοδοι εξελίσσονται και οι τεχνικές εμπλουτίζονται.

Η ανθρώπινη εμπειρία, μέσα στις ιστορικές και κοινωνικές της μεταμορφώσεις, εξακολουθεί να μας φέρνει μπροστά στον έρωτα, στην απώλεια, στο φόβο, στην επιθυμία, στη μοναξιά και στην ανάγκη του δεσμού.

Κάθε εποχή δίνει διαφορετική μορφή σε αυτά τα βιώματα και κάθε άνθρωπος τα ζει με έναν ανεπανάληπτο τρόπο.

Η ψυχοθεραπεία χρειάζεται να παρακολουθεί τη γνώση του καιρού της και συγχρόνως να παραμένει κοντά σε αυτή τη βαθύτερη υπόσταση της ύπαρξης.

Στο σταυροδρόμι του καιρού και της ύπαρξης ο άνθρωπος γίνεται ποιητής, δηλαδή δημιουργός.

Η ποίηση, ως τέχνη, μας αποδίδει βαθιά αυτή τη συνάντηση. Ο Ελύτης έλεγε «Να γιατί γράφω.

Γιατί η Ποίηση αρχίζει από κει που την τελευταία λέξη δεν την έχει ο θάνατος.

Είναι η λήξη μιας ζωής και η έναρξη μιας άλλης, που είναι ίδια με την πρώτη αλλά που πάει πολύ βαθιά, ως το ακρότατο σημείο που μπόρεσε ν’ ανιχνεύσει η ζωή, στα σύνορα των αντιθέτων, εκεί που ο Ήλιος και ο Άδης αγγίζονται.

Γιατί η Ποίηση μας ξεμαθαίνει από τον κόσμο, τέτοιον που τον βρήκαμε τον κόσμο της φθοράς που, έρχεται κάποια στιγμή να δούμε ότι είναι η μόνη οδός για να υπερβούμε τη φθορά, με την έννοια που ο θάνατος είναι η μόνη οδός για Ανάσταση.

Πολλοί σημαντικοί ποιητές έχουν κατορθώσει να βάλουν σε λέξεις εμπειρίες που δυσκολευόμαστε ακόμη και να τις αναγνωρίσουμε μέσα μας.

Έχουν μιλήσει για τις αντιφάσεις της αγάπης, για τη συνύπαρξη χαράς και πένθους, για την παρουσία ενός απόντος ανθρώπου, για την επιθυμία που μας παρακινεί και συγχρόνως μας τρομάζει.

Διαβάζοντάς τους, αισθανόμαστε ότι οι λέξεις τους πιάνουν συχνότητες από τα κατάβαθα του ψυχισμού μας.

Όταν λέμε ότι η ποίηση κουβαλά τη γνώση του κόσμου, εννοούμε αυτή την πυκνότητα με την οποία αποδίδουν την ανθρώπινη εμπειρία.

Στον ποιητικό λόγο μπορούν να συνυπάρχουν η γνώση και η απορία, η αποκάλυψη και το μυστήριο.

Ένα ποίημα μπορεί να μας βοηθήσει να καταλάβουμε κάτι, διατηρώντας ανοιχτό ό,τι παραμένει ανεξήγητο.

Μας μαθαίνει έτσι να πλησιάζουμε την αλήθεια χωρίς την απαίτηση να την κατοχυρώσουμε για πάντα.

Ο πυκνός κόσμος της ποίησης είναι μια πολύτιμη μαθητεία και για τον ψυχοθεραπευτή.

Η θεωρητική του κατάρτιση τον βοηθά να διακρίνει συνδέσεις, να κατανοεί διεργασίες και να οργανώνει τη θεραπευτική του στάση.

Χρειάζεται, όμως, να αφήνει χώρο και για όσα δεν χωρούν ακόμη στις εξηγήσεις και τις ερμηνείες του.

Χρειάζεται να ακούει τον ήχο των λέξεων, να βλέπει πίσω από μια παράδοξη εικόνα, να ακούει τη σιωπή.

Οι άνθρωποι που πονούν, που αναρωτιούνται, που αισθάνονται γίνονται ποιητές της ύπαρξής τους.

Ο θεραπευόμενος συχνά φέρνει την εμπειρία του μέσα από εικόνες και παράδοξα σχήματα λέξεων, όπως «νιώθω ότι πνίγομαι», «κουβαλάω τους πάντες», «έχει αδειάσει το μέσα μου». Σε αυτές τις εκφράσεις συναντιούνται στο σταυροδρόμι της ιστορικότητας τους, το σώμα, ο ψυχισμός και οι σχέσεις του.

Ο θεραπευτής χρειάζεται να σταθεί κοντά τους, να διερευνήσει το προσωπικό τους νόημα και να επιτρέψει στον άνθρωπο να το ανακαλύψει.

Η πρόωρη ερμηνεία μπορεί να διακόψει την επικοινωνία με όσα κουβαλούν οι κατακερματισμένες λέξεις και εικόνες τους, ενώ η ακολουθία της ποιητικής τους λειτουργίας μπορεί να τη διευκολύνει.

Η αγάπη για την ποίηση μπορεί να καλλιεργήσει αυτή τη δυνατότητα, να οξύνει δηλαδή την ευαισθησία στη γλώσσα, στο ρυθμό, στις αποχρώσεις και στις πολλαπλές σημασίες.

Να βοηθήσει τον θεραπευτή να αντέχει την αμφισημία και να αναγνωρίζει ότι ένας άνθρωπος μπορεί ταυτόχρονα να αγαπά και να θυμώνει, να επιθυμεί την αλλαγή και να την εμποδίζει, να πενθεί κάτι το οποίο ταυτόχρονα χρειάζεται να αφήσει πίσω.

Η κατανόηση βαθαίνει όταν αυτές οι αντιφάσεις αποκτούν σημασία και μορφή τόσο στον ψυχισμό του θεραπευτή, όσο και στη θεραπευτική σχέση.

Ο θεραπευτής χρειάζεται, επομένως, να είναι και ο ίδιος ποιητικός, με την έννοια του «ποιώ», να συμμετέχει δηλαδή στη δημιουργία.

Η ποιητική του στάση αφορά τον τρόπο με τον οποίο συνδέει, αναρωτιέται και βοηθά να αναδυθούν νέα νοήματα.

Η γλώσσα του μπορεί να είναι απλή και ακριβής, να είναι μια λιτή ερώτηση ή έκφραση που τη σωστή στιγμή μπορεί να δώσει περισσότερο χώρο στην κατανόηση και τη σχέση από ότι θα έδινε μια ευρηματική διατύπωση και ερμηνεία.

Στην εξελικτική συστημική προσέγγιση έχουμε εισάγει την έννοια του αγγελιοφόρου θεραπευτή, ο οποίος συμμετέχοντας ολόψυχα στη θεραπευτική διεργασία καλείται να αναγνωρίσει και να μεταφέρει ένα μήνυμα που ενδεχομένως θα κινητοποιήσει διάφορους μετασχηματισμούς.

Το μήνυμα αυτό γεννιέται μέσα στη σχέση, καθώς η προσωπική ιστορία συναντά το παρόν σε μια προσπάθεια αναδημιουργίας νέων δυνατοτήτων στη ζωή των θεραπευομένων.

Η ποιητική διάσταση βρίσκεται ακριβώς σ’ αυτή τη δημιουργία συνδέσεων μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος σε ένα διαρκές παρόν με νόημα.

Έτσι κάτι που έμοιαζε ασύνδετο αποκτά συνοχή, κάτι άρρητο βρίσκει τις λέξεις να ειπωθεί και κάτι που θεωρούνταν αναπόφευκτο γίνεται ενδεχόμενο.

Προφανώς η «ποιητική» δημιουργία απαιτεί ένα μέτρο και σεβασμό στην πραγματικότητα της οδύνης κάθε θεραπευόμενου.

Η φτώχεια, η βία, η απώλεια και η μοναξιά έχουν υλικό και κοινωνικό βάρος, το οποίο καμία όμορφη μεταφορά δεν μπορεί να άρει.

Αυτό σημαίνει Ο ποιητικός λόγος έχει θεραπευτική αξία όταν βοηθά τον άνθρωπο να πλησιάσει την εμπειρία του και να νιώσει πιο λειτουργικός στο πλαίσιο της δικής του ζωής.

Δεν αποτελεί δηλαδή μια αισθητική παρέμβαση του θεραπευτή, αλλά μια γέφυρα μεταξύ του συμβολικού και του πραγματικού, όλων εκείνων που κατανοεί αλλά και δεν κατανοεί ο θεραπευόμενος.

Η σκέψη του Ελύτη είναι ρηξικέλευθη όταν λέει «η επικαιρότητα, για να σωθεί, δεν έχει άλλον τρόπο παρά να ενσωματωθεί σε κάποιου είδους διάρκεια». Στην ψυχοθεραπεία ξεκινάμε από ένα σημερινό γεγονός, από ένα καβγά, μια κρίση, ένα χωρισμό, αλλά μέσα από αυτό αναζητούμε την ιστορία και το νόημά του, όσα επαναλαμβάνονται και όσα αναζητούν διαφορετικές διεξόδους.

Η επικαιρότητα κάθε γεγονότος αποκτά βάθος και ο άνθρωπος μπορεί σταδιακά να το εντάξει σε μια ευρύτερη κατανόηση της ζωής του.

Ο ψυχοθεραπευτής έχει λοιπόν κάθε λόγο να εγκύπτει στην ποίηση ως λογοτεχνικό είδος αλλά και στην ποίηση της ζωής.

Εκεί μπορεί να καλλιεργεί τους τρόπους που ακούει, που συναντά την ετερότητα και ορίζει τα όρια της γνώσης του.

Κυρίως, εκεί μπορεί να διατηρεί ζωντανή την εμπιστοσύνη ότι ο άνθρωπος έχει τη δυνατότητα να δώσει νέα μορφή σε όσα έζησε.

Η θεραπευτική διεργασία διασκελίζετε από την «ποιητική» ευθύνη η ζωή να βρει τις λέξεις, τις σχέσεις και τις πράξεις μέσα από τις οποίες θα μπορέσει να συνεχιστεί διαφορετικά.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους