Original Post

Πλήρες Κείμενο:

«...να επανεκτιμήσουμε την παγκόσμια ιστορική προοπτική για τις επόμενες δεκαετίες, αν όχι αιώνες». Λέον Τρότσκι, «Η ΕΣΣΔ στον πόλεμο», 25 Σεπτεμβρίου 1939.

Υπάρχει μια σκέψη του Τρότσκι που με απασχολεί εδώ και πολλά χρόνια.

Την είχα συναντήσει παλιότερα στον τρίτο τόμο της μεγάλης βιογραφίας του από τον Ισαάκ Ντόιτσερ, «Ο Απόβλητος Προφήτης», και επιστρέφω συχνά σε αυτήν.

Το 1939, μπροστά στην έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, στην άνοδο του φασισμού και του ναζισμού, στον σταλινισμό και στις διαδοχικές ήττες του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος, ο Τρότσκι τόλμησε να θέσει ένα ερώτημα που άγγιζε τα ίδια τα θεμέλια της μαρξιστικής ιστορικής προοπτικής, τι θα συνέβαινε αν το διεθνές προλεταριάτο αποδεικνυόταν τελικά ανίκανο να γίνει κυρίαρχη κοινωνική δύναμη; Όχι αν έχανε μία επανάσταση ή αν προδιδόταν από μία ηγεσία, αλλά αν, ύστερα από επανειλημμένες ιστορικές δοκιμασίες, αποδεικνυόταν ανίκανο να κατακτήσει και να διατηρήσει την εξουσία και να μετασχηματίσει την κοινωνία. Ο Ισαάκ Ντόιτσερ, στις σελίδες 689–693 της ελληνικής έκδοσης του «Απόβλητου Προφήτη», αποδίδει με εξαιρετική καθαρότητα το δίλημμα που απασχολούσε τον Τρότσκι.

Οι μεγάλες ήττες του εργατικού κινήματος οφείλονταν σε λάθη και προδοσίες των ηγεσιών του, τα οποία μπορούσαν να ξεπεραστούν με τη δημιουργία μιας νέας επαναστατικής ηγεσίας; Ή μήπως αποκάλυπταν κάτι πολύ βαθύτερο, μια ιστορική αδυναμία της ίδιας της εργατικής τάξης να κυβερνήσει και να μετασχηματίσει την κοινωνία; Για τον Τρότσκι η διαφορά ήταν θεμελιώδης.

Αν το πρόβλημα βρισκόταν στην ηγεσία, τότε παρέμενε πολιτικό και οργανωτικό.

Αν όμως βρισκόταν στην ίδια την εργατική τάξη, τότε δεν θα αρκούσε μια διόρθωση της επαναστατικής στρατηγικής.

Θα έπρεπε να επανεξεταστεί η ίδια η ιστορική υπόθεση πάνω στην οποία είχε οικοδομηθεί το σοσιαλιστικό πρόγραμμα.

Στο «Η ΕΣΣΔ στον πόλεμο» ο Τρότσκι οδηγεί αυτή τη σκέψη μέχρι τις ακραίες συνέπειές της.

Αν το διεθνές προλεταριάτο, ύστερα από την εμπειρία μιας ολόκληρης εποχής και τη νέα δοκιμασία του πολέμου, αποδεικνυόταν ανίκανο να γίνει κύριος της κοινωνίας, τότε θα έπρεπε να επανεξεταστεί όχι απλώς η εκτίμηση για τη Σοβιετική Ένωση, αλλά ο ίδιος ο χαρακτήρας της ιστορικής εποχής, αν η ανθρωπότητα είχε πράγματι εισέλθει στην εποχή της κοινωνικής επανάστασης και του σοσιαλισμού ή σε μια διαφορετική ιστορική περίοδο.

Είναι ένα εξαιρετικά τολμηρό ερώτημα για έναν άνθρωπο που είχε αφιερώσει ολόκληρη τη ζωή του στην επαναστατική υπόθεση. Ο Τρότσκι, βέβαια, δεν κατέληγε το 1939 ότι το προλεταριάτο είχε αποτύχει ιστορικά.

Αντίθετα, θεωρούσε ότι δεν υπήρχαν ακόμη επαρκή στοιχεία για ένα τόσο βαρύ συμπέρασμα.

Είκοσι πέντε χρόνια, έγραφε, όταν πρόκειται για βαθιές αλλαγές οικονομικών και πολιτισμικών συστημάτων, είναι ένα ελάχιστο χρονικό διάστημα στην κλίμακα της Ιστορίας. Η Οκτωβριανή Επανάσταση αποτελούσε γι’ αυτόν την απόδειξη ότι η εργατική τάξη μπορούσε, υπό συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες και με την κατάλληλη πολιτική ηγεσία, να κατακτήσει την εξουσία.

Γι’ αυτό επέμενε ότι η βασική αντίφαση της εποχής παρέμενε η κρίση της επαναστατικής ηγεσίας και όχι μια εγγενής ιστορική ανικανότητα του προλεταριάτου.

Εδώ όμως αρχίζει το ερώτημα που με απασχολεί σήμερα.

Από τότε δεν πέρασαν είκοσι πέντε χρόνια.

Πέρασαν σχεδόν εννέα δεκαετίες.

Και από την έναρξη της ιστορικής περιόδου στην οποία αναφερόταν ο Τρότσκι έχει περάσει περισσότερο από ένας αιώνας.

Στο μεταξύ το εργατικό κίνημα γνώρισε μεγάλες κατακτήσεις αλλά και τεράστιες ήττες. Η Σοβιετική Ένωση κατέρρευσε.

Τα μεγάλα κομμουνιστικά κόμματα της Δυτικής Ευρώπης είτε εξαφανίστηκαν είτε μετασχηματίστηκαν.

Η σοσιαλδημοκρατία εγκατέλειψε μεγάλο μέρος της παλαιότερης μεταρρυθμιστικής της ταυτότητας.

Οι παραδοσιακές εργατικές κοινότητες αποδυναμώθηκαν, η παραγωγή διεθνοποιήθηκε, η εργασία κατακερματίστηκε και νέες μορφές επισφάλειας και ατομικοποίησης επεκτάθηκαν.

Η εργατική τάξη, βέβαια, δεν εξαφανίστηκε.

Εκατοντάδες εκατομμύρια, στην πραγματικότητα δισεκατομμύρια άνθρωποι, εξακολουθούν να ζουν από την πώληση της εργατικής τους δύναμης.

Αυτό όμως δεν σημαίνει αυτομάτως ότι συγκροτούνται πολιτικά ως τάξη.

Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα από τα δυσκολότερα προβλήματα για τη μαρξιστική σκέψη του 21ου αιώνα.

Ο εργαζόμενος εξακολουθεί να υπάρχει.

Η σχέση κεφαλαίου και εργασίας εξακολουθεί να υπάρχει.

Η εκμετάλλευση, η συγκέντρωση του πλούτου, οι κρίσεις και οι κοινωνικές αντιθέσεις εξακολουθούν να υπάρχουν.

Εκείνο που δεν εμφανίζεται με τη μορφή και την ένταση που περίμενε μεγάλο μέρος της κλασικής επαναστατικής παράδοσης είναι η μετατροπή αυτών των αντιθέσεων σε μια συγκροτημένη κοινωνική δύναμη ικανή να θέσει συνολικά το ζήτημα της υπέρβασης του καπιταλισμού.

Και εδώ νομίζω ότι η παλιά σκέψη του Τρότσκι αποκτά σήμερα μια διαφορετική βαρύτητα.

Για πόσο ακόμη μπορούμε να εξηγούμε κάθε ιστορική αποτυχία αποκλειστικά μέσω της «κρίσης της ηγεσίας»; Η ηγεσία ασφαλώς έχει τεράστια σημασία.

Αλλά μετά από σχεδόν έναν αιώνα πρόσθετης ιστορικής εμπειρίας, δεν πρέπει να εξετάσουμε και κάτι βαθύτερο; Τη μεταβολή της ίδιας της εργατικής τάξης, τον κατακερματισμό της, τις αλλαγές στην παραγωγική δομή, την αποδυνάμωση των παραδοσιακών μορφών συλλογικότητας, την τεράστια ιδεολογική δύναμη του ατομικισμού και της αγοράς, αλλά και την ικανότητα του καπιταλισμού να ανασυγκροτείται ύστερα από τις κρίσεις του χωρίς αυτές να οδηγούν αναγκαστικά στην αμφισβήτηση των θεμελίων του; Ίσως ακόμη σημαντικότερη είναι η υποχώρηση μιας συλλογικής πεποίθησης που χαρακτήρισε μεγάλο μέρος του εργατικού κινήματος του 19ου και του 20ού αιώνα, της προσδοκίας ότι μια ριζικά διαφορετική κοινωνική οργάνωση δεν είναι απλώς επιθυμητή αλλά και ιστορικά εφικτή.

Σήμερα υπάρχει δυσαρέσκεια, θυμός, ανασφάλεια, κοινωνικές αντιστάσεις και μεγάλες εκρήξεις διαμαρτυρίας.

Δεν προκύπτει όμως από αυτά αυτομάτως ένα συνεκτικό σχέδιο κοινωνικού μετασχηματισμού.

Η κρίση δεν γεννά από μόνη της επαναστατική συνείδηση.

Η εξαθλίωση δεν δημιουργεί αναγκαστικά ταξική οργάνωση.

Και οι αντιφάσεις του καπιταλισμού δεν παράγουν αυτομάτως τον σοσιαλισμό.

Αυτό δεν σημαίνει ότι ο καπιταλισμός έγινε αιώνιος.

Ούτε σημαίνει ότι η εργατική τάξη έχασε οριστικά τη δυνατότητα να συγκροτηθεί ως ανεξάρτητη κοινωνική και πολιτική δύναμη.

Ένα τέτοιο συμπέρασμα θα ήταν εξίσου δογματικό με την αντίθετη βεβαιότητα ότι η ιστορία οδηγεί αναπόφευκτα στον σοσιαλισμό.

Σημαίνει όμως ότι το ερώτημα που έθεσε ο Τρότσκι το 1939 δεν μπορεί σήμερα να απορριφθεί εύκολα.

Βρισκόμαστε μπροστά σε μια εξαιρετικά παρατεταμένη ιστορική ήττα του εργατικού κινήματος, από την οποία μπορεί να αναδυθεί μια νέα μορφή ταξικής οργάνωσης; Ή μήπως οι κοινωνικές μεταβολές που έχουν μεσολαβήσει είναι τόσο βαθιές ώστε πρέπει να ξανασκεφτούμε τι σημαίνουν στον 21ο αιώνα οι έννοιες «εργατική τάξη», «επαναστατικό υποκείμενο» και «σοσιαλιστικός μετασχηματισμός»; Εξακολουθούμε να ζούμε στην «εποχή της προλεταριακής επανάστασης» με την έννοια που της έδινε η επαναστατική παράδοση του 20ού αιώνα ή μήπως η ίδια η ιστορική περίοδος χρειάζεται να διαβαστεί διαφορετικά; Δεν έχω έτοιμη απάντηση.

Και ίσως το σημαντικό δεν είναι να κατασκευάσουμε βιαστικά μία.

Ένας μαρξισμός που θέλει να παραμένει ιστορικός υλισμός οφείλει να δοκιμάζει τις ίδιες του τις υποθέσεις απέναντι στην πραγματική ιστορική εμπειρία.

Διαφορετικά κινδυνεύει να μετατραπεί από μέθοδο κριτικής ανάλυσης σε ένα κλειστό σύστημα βεβαιοτήτων. Ο Τρότσκι είχε το θάρρος, σε μια από τις σκοτεινότερες στιγμές του 20ού αιώνα, να θέσει το ερώτημα ακόμη κι αν η πιθανή απάντηση απειλούσε ολόκληρη την πολιτική και θεωρητική παράδοση στην οποία είχε αφιερώσει τη ζωή του.

Σχεδόν ενενήντα χρόνια αργότερα, ίσως αξίζει να το θέσουμε ξανά.

Γιατί το δυσκολότερο ερώτημα σήμερα δεν είναι αν ο καπιταλισμός εξακολουθεί να παράγει αντιφάσεις.

Αυτές είναι μπροστά μας.

Το δυσκολότερο ερώτημα είναι αν υπάρχει, ή αν μπορεί να συγκροτηθεί ξανά, η κοινωνική δύναμη που θα μπορούσε να τις υπερβεί.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους