ΜΠΑΧΡ ΑΛ ΡΟΥΜ (Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΡΩΜΑΊΩΝ / ΕΛΛΉΝΩΝ) : Η ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΊΟΥ ΞΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΥΡΏΠΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΕΥΡΆ ΤΩΝ ΑΡΆΒΩΝ ΤΟΥ ΜΕΣΑΊΩΝΑ Σύμφωνα με τον Τυνήσιο Ibn Khaldūn (1332-1406, ένας από τους...

Πλήρες Κείμενο:

ΜΠΑΧΡ ΑΛ ΡΟΥΜ (Η ΘΑΛΑΣΣΑ ΤΩΝ ΡΩΜΑΊΩΝ / ΕΛΛΉΝΩΝ) : Η ΙΣΤΟΡΊΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΊΟΥ ΞΑΙ ΚΑΙ ΤΗΣ ΕΥΡΏΠΗΣ ΑΠΟ ΤΗΝ ΠΛΕΥΡΆ ΤΩΝ ΑΡΆΒΩΝ ΤΟΥ ΜΕΣΑΊΩΝΑ Σύμφωνα με τον Τυνήσιο Ibn Khaldūn (1332-1406, ένας από τους κορυφαίους ιστορικούς του μεσαιωνικού αραβοϊσλαμικού κόσμου): «Οι Άραβες της εποχής του Μωάμεθ δεν γνώριζαν τους Φράγκους (al-Faranj). Στην Συρία (al-Shām) είχαν πολεμήσει μόνο με τους Ρωμαίους (al-Rūm). Για το λόγο αυτό, πίστευαν ότι αυτοί εξουσίαζαν όλα τα χριστιανικά έθνη (umam al-naṣrāniyya) και ότι ο Ηράκλειος (Hiraql) ήταν ο αυτοκράτορας όλης της χριστιανοσύνης (malik al-naṣrāniyya). Συνεπώς, χρησιμοποιούσαν τον όρο «Ρωμαίοι» (al-Rūm) για όλα τα χριστιανικά έθνη (jamīʿumam al-nasṛāniyya).» Ο όρος bilād al-Rūm («ρωμαϊκές χώρες», bilād = πληθ. του balad = «χώρα») ενώ τον 9° αιώνα ο όρος χρησιμοποιείται αποκλειστικά για την επικράτεια της Ρωμανίας («Βυζάντιο»), από τον 10° αιώνα και έπειτα αποκτά και την επιπρόσθετη ευρύτερη σημασία του χριστιανικού κόσμου που βρίσκεται βορείως της «Ρωμαϊκής θάλασσας» (Baḥr al-Rūm = Μεσόγειος). Γι΄αυτόν τον ευρύτερο χριστιανικό κόσμο βορείως της Μεσογείου χρησιμοποιείται και η φράση arḍ al-Rūm ~ «ρωμαϊκή ήπειρος». Όπως θα εξηγήσω παρακάτω, το ιδιάζον κοινό χαρακτηριστικό αυτού του ευρύτερου «Ρωμαϊκού» χριστιανικού κόσμου στα μάτια των αραβοϊσλαμικών πηγών είναι το «μελκιτικό» του χαλκηδονικό δόγμα.

Ενώ οι παλαιότεροι γεωγράφοι όπως ο Ibn Khurdādhbah και Ibn al-Faqīh διακρίνουν το bilād al-Rūm από την «Ευρώπη» (Arūfā), στην οποία τοποθετούν τους Φράγκους και τους Σλάβους, ο ελαφρώς μεταγενέστερος al-Iṣṭakhrī (πέθανε μετά το 952) γράφει ότι βορείως του Μαγκρέμπ (ΒΔ Αφρική) βρίσκεται η «Ρωμαϊκή θάλασσα» (Baḥr al-Rūm) και βορείως αυτής η «Ρωμαϊκή ήπειρος» (arḍ al-Rūm). Για το λόγο αυτό, ο Πέρσης Ibn Rustah (πέθανε μετά το 913) γράφει πως η Βρετανία (Barṭīnya) ήταν «πόλη» (madīna) που βρισκόταν στην απώτερη (δυτική) εσχατιά των «Ρωμαϊκών χωρών» (bilād al-Rūm). Έχοντας σχηματίσει αυτήν την θολή και αδιαφοροποίητη έννοια της «ρωμαϊκής ηπείρου» τον 10° αιώνα, οι Άραβες αρχίζουν σιγά σιγά να εξοικειώνονται με τους ποικίλους σύγχρονους λαούς που κατοικούσαν στον χώρο αυτό και τον έτερο σημαντικό λαό της αρχαιότητας (Πάλαι/Λατίνοι Ρωμαίοι) που κατοικούσε δυτικά των Ελλήνων (Yūnān) και μιλούσε διαφορετική γλώσσα (λατινική) από τους «νυν» Ρωμαίους.

Ήδη ο Ibn Khurdādhbah τον 9° αιώνα ήξερε ότι οι κάτοικοι της δυτικής Ευρώπης ήταν αλλόγλωσσοι των Ρωμαίων.

Δυτικά από τους Ρωμαίους που μιλάνε την ρωμαϊκή γλώσσα (al-Rūmiyya, την οποία διακρίνει από την (αρχαία) ελληνική = al-Yūnāniyya), αναφέρει την «ανδαλουσιακή» (al-Andalusiyya = Μοζαραβική), την «φραγκική» (al-Ifranjiyya) και την Σλαβική/Σλαβονική γλώσσα (al-Ṣaqlabiyya). Ο σχεδόν σύγχρονος al-Yaʿqūbī (πέθανε μετά το 905) γράφει ότι οι Ρωμαίοι ελέγχουν την γη βορείως των Πυλών της Κιλικίας (al-darb) που εκτείνεται προς τις χώρες των Σλάβων (al-Ṣaqāliba), των Αλανών (al-Ālān) και των Φράγκων (al-Ifranj). Όπως ήδη προανέφερα, στην αραβική γραμματεία, η δογματική κατηγορία «Μελκίτες» χριστιανοί (του «αυτοκρατορικού»/χαλκηδονικού δόγματος), στην οποία εντάσσονται οι «βυζαντινοί» Ρωμαίοι, η παπική δύση και οι Μελκίτες της Συρίας, αντιπαραβάλλεται στις ανατολικοχριστιανικές δογματικές κατηγορίες «Νεστοριανοί», «Ιακωβίτες» κλπ. και αυτή η δογματική εξίσωση «Ρωμαίοι» = «Μελκίτες» (χαλκηδονικοί χριστιανοί) στο μυαλό των Αράβων είναι ίσως η βασικότερη αιτία που οι αραβοϊσλαμικές πηγές κατέληξαν να μιλάνε για την ευρύτερη «Ρωμαϊκή ήπειρο» (ʾarḍ al-Rūm) που εκτείνεται από τον Ταύρο ως τον Ατλαντικό Ωκεανό, της οποίας το κοινό χαρακτηριστικό είναι το χαλκηδονικό δόγμα. Οι Ρωμαίοι αρχικά χρησιμοποίησαν τον σλαβικό όρο «Νέμιτζοι» (< PSlv němĭcĭ «Γερμανός») για τους κατοίκους και «Νεμιτζία» για την χώρα (πρβ. σρβ./κρ. N(j)emačka, σλοβ.

Nemčija κλπ) και αργότερα αναβίωσαν τους κλασικίζοντες όρους «Αλαμανοί» και «Αλαμανία» που είναι και οι όροι στους οποίους καταστάλαξε και η δυτική/ρωμανόφωνη Ευρώπη: γαλλ.

Allemagne = «Γερμανία» και allemand «Γερμανός, γερμανικός», πορτ.

Alemanha = «Γερμανία», alemão = «Γερμανός» κλπ. Ο Μιχαήλ Ατταλειάτης τον 11° αιώνα βγάζει τα απωθημένα του (για την αναζωπυρωμένη χρήση του τίτλου «(δυτικός) Ρωμαίος αυτοκράτορας») με τον ισχυρισμό ότι ο ηγεμόνας τους είναι (βάρβαρος) «ρήγας» (και όχι Ρωμαίος αυτοκράτορας). Οι δυτικοί Άραβες έμαθαν τους λατινικούς όρους Graecus και lingua Graeca, τους οποίους χρησιμοποίησαν σποραδικά για τους (αρχαίους) Έλληνες, ως συνώνυμα του όρου Yūnān και των παραγώγων του (Υūnān = Ghariqiyyin, Yūnāniyya = Ighrīqiyya). Για να διακριθούν από τους μεσαιωνικούς Ρωμαίους (οι σκέτοι Rūm), οι Πάλαι Ρωμαίοι περιγράφονται ως Ρωμάνοι/Rōmānī (al-Rūmaniyyūn) ή «Λατίνοι Ρωμαίοι» (al-Rūm al-laṭīniyyūn). Ο Αννίβας πολέμησε με τους al-Rūmaniyyūn, όχι με τους Rūm. Οι Εσπέριοι Ρωμαίοι από τους οποίους οι Βησιγότθοι απέσπασαν την Ισπανία είναι «Λατίνοι Ρωμαίοι» (al-Laṭīniyyīn, al-Rūm al-Laṭiniyyūn), όχι Rūm.

Έτσι φτάνουμε στην περίφημη περιγραφή του Ṣāʿid al-Andalusī (1029-1070) κατά την οποία οι Πάλαι Ρωμαίοι στην απώτερη αρχαιότητα μιλούσαν λατινικά (al-Latị̄niyya) και ήταν δυτικοί γείτονες των Ελλήνων που μιλούσαν «γραικικά» (= αρχαία ελληνικά, fa-lughat al-Yūnāniyyīn al-Ighrīqiyya), μέχρι που ο Κωνσταντίνος ο γιος της Ελένης (Qustạntị̄n b. Hilānī) μετέβη στο ανατολικό τμήμα και ίδρυσε την Κωνσταντινούπολη «στη μέση των χωρών των Ελλήνων» (fī wasat ̣ bilād al-Yūnāniyyīn), η οποία παραμένει «μέχρι σήμερα» η έδρα των Ρωμαίων ηγεμόνων (mulk al-Rūm). Ο Αυτοκράτωρ της Κωνσταντινουπόλεως είναι κύριος όλων των θαλασσών μέχρι των Στηλών του Ηρακλέους, γράφει ο Κωνσταντίνος ο Πορφυρογέννητος (912—959), στο «Περί Θεμάτων» έργο του.

Γύρω από τις θάλασσες αυτές είναι εγκατεστημένοι οι λαοί της Αυτοκρατορίας.

Η θάλασσα είναι εκείνη, που ενώνει τις βυζαντινές επαρχίες και αποτελεί τον μοναδικό δρόμο για την επικοινωνία της Πρωτευούσης με αυτές.

Γιατί η παράκτια χώρα είναι σε πολλά σημεία στενή και στην ξηρά κυκλώνεται, ολόγυρα, από εχθρούς.

Η θάλασσα λοιπόν είναι το κέντρο του Βυζαντινού κράτους καί όχι το σύνορο του, ένα όριο της απέραντου κυριαρχίας του.

Τούτο όμως μέχρις ότου εισέλθουν στην μεσογειακή σκηνή οι Άραβες, περί τα μέσα του 7ου αιώνος.

Αλλά και τότε ακόμη, όταν οι χαλίφαι εδημιούργησαν ναυτική δύναμι στην Ανατολική Μεσόγειο και στην Τύνιδα και πάλι οι Βυζαντινοί στόλοι υπεράσπισαν, σ' ένα αδυσώπητον αγώνα, τις χώρες της αυτοκρατορίας και έσωσαν και αυτή η Βασιλεύουσα, το έτος 717. Οι Μουσουλμάνοι πειραταί, κύριοι της Κρήτης από το 827 καί της Σικελίας καί ταξιδεύοντας ανενόχλητοι στην Αδριατική, ερήμωσαν καί «εξάφρισαν» επί ένα αιώνα τις ακτές του Αιγαίου και ουσιαστικά απόκοψαν την Πρωτεύουσα από την Βυζαντινή Δύσι.

Ο κίνδυνος, ο μέγας κίνδυνος ωδήγησε στην ανασυγκρότησι του Ναυτικού, που αρχίζει τον 9ον και συμπληρώνεται τον 10ον αιώνα, καί στην ανακατάληψι της Κρήτης.

Βλέπομε έτσι το Βυζάντιο να είναι πάλι και μέχρι τις αρχές του 12ου αιώνος μια μεγάλη ναυτική δύναμις και να έχη τη θαλασσοκρατία της Μεσογείου. - Μόνον εγώ, έλεγε ο Νικηφόρος Φωκάς τον 10ον αιώνα στον Πρεσβευτή του Γερμανού Βασιλέως, έχω τη ναυτική δύναμι. - Ο στόλος, έγραφε επίσης ένας συγγραφεύς του 11ου αιώνος, ο στρατηγός Κεκαυμένος, αποτελεί τη δόξα της Ρωμανίας.

Η σχέση του Βυζαντίου με τη θάλασσα, πολύμορφη και στενότατη, αποτελεί μόνο ένα υποσύνολο των λειτουργειών της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας στο μεσογειακό χώρο.

Είτε με όρους κυριαρχίας και άμυνας είτε με όρους οικονομικής εκμετάλλευσης, εμπορίου και μετακινήσεων είτε, τέλος, με όρους πνευματικής αναζήτησης και θρησκευτικών συμβολισμών, το βυζαντινό κράτος συνέδεσε την ύπαρξή του με το θαλάσσιο στοιχείο και μόνον όταν απώλεσε τη σχέση αυτή ή απέστρεψε την προσοχή του από την καλλιέργειά της, ήταν που σημειώθηκε και η οριστική του παρακμή.

Η βασική διάσταση της σχέσης αυτής υπηρετούνταν από το δυνατό βυζαντινό ναυτικό, που διαδραμάτισε πολύ σημαντικότερο ρόλο στην άμυνα και την επιβίωση του κράτους από ό,τι τη περίοδο της ενωμένης ρωμαϊκής αυτοκρατορίας.

Γιατί, ο έλεγχος των θαλασσών κατέστη, για τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ζωτικός για την ίδια την ύπαρξή της: ήταν μια θαλάσσια αυτοκρατορία, η καρδιά της οποίας εντοπιζόταν στο Αιγαίο και στα μεγάλα νησιά της νοτιοανατολικής Μεσογείου, αλλά και μια αυτοκρατορία που είχε ένα τεράστιο θαλάσσιο μέτωπο, ενεργό οικονομικά αλλά και εκτεθειμένο σε συνεχείς απειλές.

Μέχρι τα τέλη του 8ου αιώνα, το βυζαντινό ναυτικό, καλά οργανωμένο και συντηρημένο, είχε αναδειχθεί σε κυρίαρχη ναυτική δύναμη στη Μεσόγειο.

Όμως, από τον 11ο αιώνα και μετά, το βυζαντινό ναυτικό, όπως και η Αυτοκρατορία γενικότερα, άρχισε να παρακμάζει.

Και ο σπουδαίος λόγιος και ιστορικός Νικηφόρος Γρηγοράς (1295-1360) με σαφήνεια που θα ζήλευε από Γεωπολιτική άποψη και ο Σερ Μάκιντερ γράφει 100 και πλέον χρόνια πριν την πτώση της Πόλης : «Ούτε οι Λατίνοι θα μπορούσαν να υψώσουν το ανάστημά τους μπρος στους Έλληνες, ούτε οι Τούρκοι να αντικρύσουν ποτέ την άμμο της θάλασσας αν η ναυτική δύναμη των Ρωμαίων κρατούσε όπως πρώτα, την κυριαρχία στην θάλασσα». Τα πλοία εγκατελείφθησαν στην τύχη των, γράφει ο Γεώργιος Παχυμέρης (1240 — 1310) και ο χρόνος συνεπλήρωσε την καταστροφή των.

Άλλος δε συγγραφεύς, ο Νικηφόρος Γρηγοράς (1295 — 1360), σημειώνει: —Αφημέναι αι Τριήρεις κεναί εις τόν Κεράτιον Κόλπον, σκορπισμέναι εδώ και εκεί, συνετρίβησαν και εθραύσθησαν ή εξώκειλαν εις τον βυθόν της θαλάσσης.

Εκτός από μερικάς, πολύ ολίγας, αι οποίαι εξηκολούθουν να συντηρούνται και παρέμειναν εν υπηρεσία — με την ελπίδα, φυσικά, ενός καλυτέρου μέλλοντος...Και αλλού: —Η εγκατάλειψις του στόλου υπήρξεν η απαρχή κάθε είδους δεινών… και οι Έλληνες έβλεπαν κάθε ημέραν να προσθέτη νέας εις τας συμφοράς της προτεραίας… Ώσπου ήλθε η πιο μεγάλη συμφορά, η άλωσις, κατά την οποία 13 μόνον καράβια, ευρίσκοντο πίσω από την αλυσίδα του Κερατίου Κόλπου, αντί για τα 300 και πλέον που διέθεταν εκεί τον καιρόν της ακμής... https://smerdaleos.wordpress.com/2020/03/05/%CE%BF%CE%B9-%CE%AC%CF%81%CE%B1%CE%B2%CE%B5%CF%82-%CE%BC%CE%B1%CE%B8%CE%B1%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%85%CE%BD-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B4%CF%8D%CF%83%CE%B7/ https://newsite.istitutoellenico.org/2025/04/01/%CE%A0%CE%91%CE%A1%CE%9F%CE%A5%CE%A3%CE%99%CE%91%CE%A3%CE%97-%CE%A4%CE%9F%CE%9C%CE%9F%CE%A5-%CE%92%CE%A5%CE%96%CE%91%CE%9D%CE%A4%CE%99%CE%9F-%CE%9A%CE%91%CE%99-%CE%98%CE%91%CE%9B%CE%91%CE%A3%CE%A3/ https://vizantinaistorika.blogspot.com/2014/07/blog-post_8271.html?m=1 https://www.navalhistory.gr/ellas-en-plw/

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους