Original Post

Πλήρες Κείμενο:

"Το όνομα των Ιωαννίνων". Χ. Χαρίσης. Ηπειρωτικό Ημερολόγιο. Τόμος 43, σ.183-222.

Ιωάννινα 2025. Μνήμη Βασίλη Χαρίση (1933-2019) Το άρθρο εξετάζει την προέλευση και την ιστορική εξέλιξη του ονόματος της πόλης των Ιωαννίνων, προσεγγίζοντας το ζήτημα μέσα από συνδυαστική ανάλυση αρχαιολογικών, ιστορικών και γλωσσικών δεδομένων.

Αρχικά τεκμηριώνεται ότι η αρχαιότερη ασφαλώς μαρτυρημένη μορφή του ονόματος της πόλης, η οποία απαντά στα πρακτικά της Συνόδου του Φωτίου του 879, είναι θηλυκού γένους και ενικού αριθμού («Ιωάννινα»), όπως προκύπτει από πολλαπλά ελληνικά χειρόγραφα του Βατικανού και της οθωμανικής περιόδου, όπου διασώζεται η διατύπωση «Ζαχαρίας Ιωαννίνας». Η πρώιμη αυτή γραμματική μορφή έχει ιδιαίτερη σημασία, καθώς προηγείται της μεταγενέστερης και σήμερα καθιερωμένης ουδέτερης πληθυντικής μορφής «τα Ιωάννινα». Η μελέτη εξετάζει παλαιότερες ετυμολογικές προτάσεις, μεταξύ των οποίων συγκαταλέγονται θεωρίες περί αραβικής, σλαβικής ή αμιγώς ελληνικής προέλευσης, και καταδεικνύει ότι οι ερμηνείες αυτές είτε έρχονται σε αντίθεση με καθιερωμένους γλωσσολογικούς κανόνες είτε δεν συμβαδίζουν με το ιστορικό πλαίσιο της Ηπείρου.

Ιδιαίτερη προσοχή δίνεται στις θεωρίες που συνδέουν το όνομα με τον Άγιο Ιωάννη ή με σλαβικά προσωπικά ονόματα, οι οποίες κρίνονται ανεπαρκείς ως προς την ερμηνεία τόσο της κατάληξης -ινα όσο και της πρώιμης θηλυκής μορφής του τοπωνυμίου.

Υποστηρίζεται εδώ ότι η πιθανότερη προέλευση του ονόματος ανάγεται στο λατινικό γυναικείο όνομα Ioannina, το οποίο με τη σειρά του προέρχεται από το εβραιοχριστιανικό όνομα Ioannes.

Η κατάληξη -ina ερμηνεύεται ως λατινικός μορφολογικός σχηματισμός, ευρέως διαδεδομένος κατά την Ύστερη Αρχαιότητα σε γυναικεία προσωπικά ονόματα και αργότερα προσαρμοσμένος στην ελληνική γλώσσα.

Το αρχικό τοπωνύμιο πιθανότατα δήλωνε ένα φρούριο και όχι μία πόλη, το οποίο ενδέχεται να ιδρύθηκε ή να ανακαινίστηκε κατά τον 5ο ή 6ο αιώνα μ.Χ., στο πλαίσιο των εκτεταμένων οχυρωματικών προγραμμάτων της Πρώιμης Βυζαντινής περιόδου.

Το άρθρο προτείνει επιπλέον ότι το φρούριο ενδέχεται να έλαβε το όνομά του από την Ιωάννινα, κόρη του στρατηγού Βελισαρίου, το όνομα της οποίας μαρτυρείται μοναδικά στο έργο του Προκοπίου.

Από αυτόν τον αρχικό πυρήνα, το όνομα μεταφέρθηκε στον οικισμό που αναπτύχθηκε γύρω από το φρούριο και στη συνέχεια στην ομώνυμη επισκοπική έδρα.

Η μεταγενέστερη μετάβαση από τη θηλυκή ενική μορφή «Ιωάννινα» στην ουδέτερη πληθυντική «τα Ιωάννινα» ερμηνεύεται ως αποτέλεσμα μορφολογικής αλλαγής, υπό την επίδραση καθιερωμένων ελληνικών προτύπων σχηματισμού τοπωνυμίων.

Συνολικά, η μελέτη εντάσσει το όνομα των Ιωαννίνων στο πολιτισμικό και διοικητικό περιβάλλον της Ύστερης Αρχαιότητας, υπογραμμίζοντας τη σημασία της λατινοελληνικής γλωσσικής αλληλεπίδρασης και των ονοματοδοτικών πρακτικών της Πρώιμης Βυζαντινής περιόδου.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους