Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η μεγάλη αντίφαση της αρχαίας Ελλάδας Πολιτισμός, δημοκρατία και η γυναίκα που δεν της επέτρεψαν να αποδείξει ποια είναι Υπάρχει μια εικόνα της αρχαίας Ελλάδας που έχουμε μάθει να επαναλαμβάνουμε σχεδόν χωρίς δεύτερη σκέψη: η κοιτίδα της δημοκρατίας, της φιλοσοφίας, της επιστήμης, της τέχνης και του πολιτισμού.

Και πράγματι, η αρχαία Ελλάδα άφησε στην ανθρωπότητα μια τεράστια πνευματική κληρονομιά.

Όμως υπάρχει ένα ερώτημα που οφείλουμε να θέσουμε χωρίς φόβο: Πόσο ολοκληρωμένος μπορεί να θεωρείται ένας πολιτισμός όταν η μισή περίπου ανθρωπότητα δεν είχε τις ίδιες δυνατότητες να μορφωθεί, να αποφασίσει, να κυβερνήσει και να δημιουργήσει; Και ακόμη πιο δύσκολο: Πώς μπορείς να υποστηρίζεις ότι ένας άνθρωπος είναι κατώτερος, όταν δεν του έχεις δώσει ποτέ την ίδια ευκαιρία να αναπτύξει τις δυνατότητές του; Αυτό είναι το μεγάλο παράδοξο που πρέπει να κοιτάξουμε κατάματα.

Η δημοκρατία που δεν ήταν για όλους Η αθηναϊκή δημοκρατία ήταν ένα τεράστιο βήμα στην ιστορία της πολιτικής σκέψης.

Οι πολίτες συμμετείχαν άμεσα στη λήψη αποφάσεων, στη δικαιοσύνη και στη δημόσια ζωή.

Η πολιτική συμμετοχή και η παιδεία συνδέονταν στενά στην αθηναϊκή ιδέα του πολίτη.

Αλλά ποιος ήταν ο πολίτης; Όχι κάθε άνθρωπος που ζούσε στην Αθήνα.

Οι γυναίκες, οι δούλοι και οι μέτοικοι αποκλείονταν από την πλήρη πολιτική ιδιότητα.

Επομένως, όταν λέμε ότι «οι αρχαίοι Έλληνες δημιούργησαν τη δημοκρατία», χρειάζεται να είμαστε ακριβείς: δημιούργησαν μια πρωτοποριακή μορφή πολιτικής συμμετοχής, αλλά όχι την καθολική δημοκρατία της σύγχρονης αντίληψης.

Η αρχαία δημοκρατία υπήρξε σπουδαία.

Ήταν όμως δημοκρατία με αποκλεισμούς.

Και αυτό δεν πρέπει να το κρύβουμε για να διατηρήσουμε τον θαυμασμό μας.

Η γυναίκα έξω από την πολιτική ζωή Η θέση της Αθηναίας ήταν πολύ διαφορετική από εκείνη του άνδρα πολίτη.

Η γυναίκα δεν είχε ψήφο και δεν συμμετείχε στα πολιτικά όργανα της πόλης.

Η ζωή της οργανωνόταν κυρίως γύρω από τον γάμο, την οικογένεια και το νοικοκυριό, ενώ οι γυναίκες βρίσκονταν υπό την εξουσία ενός άνδρα-κηδεμόνα σε σημαντικές πλευρές της κοινωνικής και οικονομικής τους ζωής.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη ειρωνεία: η πόλη που έδινε στον άνδρα πολίτη το δικαίωμα να συζητά για το δίκαιο, το κράτος και την αρετή, δεν έδινε στην ίδια γυναίκα τη δυνατότητα να συμμετέχει ισότιμα στη δημόσια ζωή.

Και μετά ήρθε το επιχείρημα της «κατωτερότητας» Εδώ η λογική γίνεται προβληματική.

Για αιώνες οι κοινωνίες μπορούσαν να λένε ότι οι γυναίκες ήταν λιγότερο ικανές για την πολιτική, τη φιλοσοφία, την επιστήμη ή την ηγεσία.

Αλλά υπάρχει ένα απλό ερώτημα: Πόσες γυναίκες είχαν πραγματικά την ευκαιρία να δοκιμαστούν; Αν ένα αγόρι εκπαιδεύεται στη ρητορική, στη φιλοσοφία, στα μαθηματικά, στη γυμναστική και στην πολιτική, ενώ ένα κορίτσι προετοιμάζεται κυρίως για τον γάμο, την τεκνοποιία και τη διαχείριση του σπιτιού, δεν είναι περίεργο που οι κατάλογοι των φιλοσόφων και των πολιτικών γεμίζουν άνδρες. Στην Αθήνα η εκπαίδευση των κοριτσιών μπορούσε να περιλαμβάνει βασικές γνώσεις, μουσική και σωματικές δραστηριότητες, αλλά ο κοινωνικός προορισμός της εκπαίδευσής τους ήταν κυρίως η οικογενειακή ζωή και όχι η ανάπτυξη μιας δημόσιας πνευματικής σταδιοδρομίας.

Άρα η ιστορία πρέπει να προσέξει μια τεράστια λογική παγίδα: Δεν μπορείς να στερείς από έναν άνθρωπο την ευκαιρία να καλλιεργηθεί και μετά να χρησιμοποιείς την απουσία του από τους χώρους της γνώσης ως απόδειξη ότι δεν ήταν ικανός.

Η σωματική δύναμη και η γέννηση της εξουσίας Πρέπει εδώ να κάνουμε μια ακόμη βαθύτερη σκέψη.

Στις προνεωτερικές κοινωνίες η σωματική δύναμη είχε τεράστια πρακτική σημασία.

Η άμυνα, ο πόλεμος, η χειρωνακτική εργασία και η χρήση όπλων απαιτούσαν σε πολλές περιπτώσεις μεγάλη σωματική ισχύ.

Και επειδή οι άνδρες, κατά μέσο όρο, διαθέτουν μεγαλύτερη μυϊκή δύναμη από τις γυναίκες, αυτή η διαφορά μπορούσε να μετατραπεί σε κοινωνικό πλεονέκτημα και τελικά σε εξουσία.

Αυτό όμως είναι το κρίσιμο σημείο: η σωματική υπεροχή σε μια συγκεκριμένη λειτουργία δεν αποτελεί απόδειξη πνευματικής υπεροχής.

Το δυνατότερο χέρι δεν σημαίνει και ισχυρότερο πνεύμα.

Ο δυνατότερος πολεμιστής δεν σημαίνει και καλύτερος νομοθέτης.

Ο άνθρωπος που μπορεί να σηκώσει περισσότερο βάρος δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο ικανότερος να λύσει ένα μαθηματικό πρόβλημα, να γράψει ένα ποίημα, να ανακαλύψει ένα φάρμακο ή να κυβερνήσει μια κοινωνία.

Κι όμως, μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας φαίνεται να συνέδεσε τη σωματική δύναμη με την εξουσία.

Όταν η δύναμη γίνεται εξουσία Η σωματική δύναμη μπορεί να είναι ευλογία.

Μπορεί να προστατεύσει.

Μπορεί να βοηθήσει στην εργασία.

Μπορεί να σώσει έναν άνθρωπο από κίνδυνο.

Μπορεί να υπηρετήσει την άμυνα μιας κοινότητας.

Αλλά η ίδια δύναμη, όταν συνδυάζεται με την επιθυμία κυριαρχίας, μπορεί να γίνει καταστροφική.

Η ιστορία της ανθρωπότητας είναι γεμάτη πολέμους, βία, κατακτήσεις, κακοποίηση και αγώνες για εξουσία.

Δεν είναι όμως σωστό να αποδώσουμε όλους αυτούς τους πολέμους αποκλειστικά στη βιολογική μυϊκή δύναμη των ανδρών.

Στους πολέμους εμπλέκονται πολιτικοί θεσμοί, οικονομικά συμφέροντα, ιδεολογίες, φόβος, ανταγωνισμός, θρησκεία, εθνικισμός και πολλοί άλλοι παράγοντες.

Η πιο ενδιαφέρουσα ερώτηση είναι άλλη: Μήπως κοινωνίες που συνέδεσαν τόσο έντονα την ανδρική ταυτότητα με τη δύναμη, την τιμή, τη νίκη και την κυριαρχία δημιούργησαν ταυτόχρονα και πολιτισμούς όπου η επιβολή θεωρούνταν αρετή; Αυτό είναι ένα ερώτημα που αξίζει να τεθεί.

Το πνεύμα όμως είναι αυτό που δημιουργεί πολιτισμό Και εδώ βρίσκεται, ίσως, η σημαντικότερη αντίφαση.

Ένας πολιτισμός δεν δημιουργείται επειδή κάποιος έχει δυνατούς μυς.

Δημιουργείται επειδή κάποιος σκέφτεται.

Επειδή παρατηρεί.

Επειδή αμφισβητεί.

Επειδή μαθαίνει.

Επειδή μεταδίδει τη γνώση.

Επειδή δημιουργεί μουσική, ποίηση, μαθηματικά, ιατρική, φιλοσοφία, τέχνη και θεσμούς.

Η σωματική δύναμη μπορεί να χτίσει έναν τοίχο.

Το ανθρώπινο πνεύμα μπορεί να δημιουργήσει την ιδέα της δημοκρατίας.

Η σωματική δύναμη μπορεί να κατακτήσει μια πόλη.

Το πνεύμα μπορεί να δημιουργήσει μια φιλοσοφία.

Η σωματική δύναμη μπορεί να νικήσει έναν αντίπαλο.

Η γνώση μπορεί να αλλάξει ολόκληρη την ανθρωπότητα.

Κι εδώ γεννιέται ένα τεράστιο ιστορικό ερώτημα: Γιατί ένας πολιτισμός που αναγνώρισε τόσο πολύ την αξία του πνεύματος δεν έδωσε στις γυναίκες την ίδια δυνατότητα να καλλιεργήσουν το δικό τους; Ο Αριστοτέλης και το μεγάλο λογικό πρόβλημα Ο Αριστοτέλης υπήρξε ένας από τους μεγαλύτερους διανοητές της αρχαιότητας.

Αλλά η θέση του για τη γυναίκα παρουσιάζει ένα σοβαρό πρόβλημα.

Υποστήριξε ότι η γυναίκα διαθέτει βουλευτική/λογική ικανότητα, αλλά «χωρίς authority», δηλαδή χωρίς την ίδια πολιτική εξουσία, και θεωρούσε ότι η γυναίκα χρειάζεται ανδρική καθοδήγηση.

Εδώ ο σύγχρονος αναγνώστης δικαιούται να ρωτήσει: Πώς αποδεικνύεις ότι μια κατηγορία ανθρώπων έχει μικρότερη πνευματική ικανότητα, όταν δεν της έχεις επιτρέψει να αναπτύξει και να επιδείξει αυτή την ικανότητα υπό ισότιμες συνθήκες; Αυτό δεν σημαίνει ότι ο Αριστοτέλης δεν ήταν ιδιοφυής.

Σημαίνει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: η μεγαλοφυΐα σε έναν τομέα δεν προστατεύει τον άνθρωπο από τις προκαταλήψεις της εποχής του.

Ένας μεγάλος φιλόσοφος μπορεί να κάνει σπουδαίες ανακαλύψεις και ταυτόχρονα να διατηρεί λανθασμένες αντιλήψεις για μια κοινωνική ομάδα.

Αυτό είναι ανθρώπινο.

Και ακριβώς γι' αυτό πρέπει να μελετούμε τους μεγάλους στοχαστές κριτικά και όχι ως αλάθητες αυθεντίες. Ο Πλάτων — η μεγάλη εξαίρεση Ο Πλάτων είναι πιο σύνθετος. Στην Πολιτεία υποστηρίζει ότι οι γυναίκες της τάξης των φυλάκων πρέπει να λάβουν την ίδια εκπαίδευση με τους άνδρες και να μπορούν να αναλάβουν καθήκοντα φύλαξης και διακυβέρνησης.

Αυτό είναι εντυπωσιακό.

Γιατί ο Πλάτων ουσιαστικά θέτει ένα θεμελιώδες ερώτημα: Αν μια γυναίκα έχει την απαιτούμενη ικανότητα, γιατί να αποκλείεται μόνο και μόνο επειδή είναι γυναίκα; Σε αυτό το σημείο η σκέψη του πλησιάζει πολύ περισσότερο σε μια αρχή αξιολόγησης του ανθρώπου με βάση την ικανότητά του και όχι αποκλειστικά το φύλο του.

Όμως ούτε ο Πλάτων υπερβαίνει πλήρως τις αντιλήψεις της εποχής του.

Η σκέψη του για τις γυναίκες παραμένει αντιφατική και δεν μπορεί απλώς να χαρακτηριστεί σύγχρονος υπερασπιστής των γυναικείων δικαιωμάτων.

Άρα ακόμη και στους μεγάλους φιλοσόφους βλέπουμε το ίδιο παράδοξο: η φιλοσοφία τους μπορούσε να προχωρά μπροστά από την κοινωνία τους, αλλά δεν ήταν πάντοτε αρκετά μπροστά ώστε να απελευθερώσει πλήρως τη γυναίκα.

Και όμως, η αρχαιότητα είχε γυναίκες που ξεχώρισαν Η Σαπφώ. Η Ασπασία. Η Αρήτη. Η Γοργώ.

Η παράδοση της Διοτίμας.

Γυναίκες ποιήτριες, διανοούμενες, ηγετικές μορφές, θρησκευτικές λειτουργοί.

Και το γεγονός ότι γνωρίζουμε τόσο λίγες δεν πρέπει να μας οδηγήσει στο συμπέρασμα ότι τόσες λίγες υπήρχαν.

Η ιστορική καταγραφή ήταν σε μεγάλο βαθμό ανδρική και οι κοινωνικές ευκαιρίες των γυναικών περιορισμένες.

Η σχετική ιστοριογραφία επισημαίνει ακριβώς αυτό το πρόβλημα της περιορισμένης και συχνά ανδροκεντρικής τεκμηρίωσης.

Πόσες γυναίκες με εξαιρετική ευφυΐα δεν μπόρεσαν ποτέ να μορφωθούν; Πόσες δεν μπόρεσαν να γράψουν; Πόσες δεν μπορούσαν να δημοσιεύσουν; Πόσες δεν μπορούσαν να διδάξουν; Πόσες δεν μπορούσαν να ταξιδέψουν στους πνευματικούς κύκλους όπου δημιουργούνταν η γνώση; Δεν θα μάθουμε ποτέ.

Και αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη απώλεια της ιστορίας. Η Σπάρτη και η Γόρτυνα δείχνουν ότι δεν υπήρχε μία «ελληνική» πραγματικότητα Δεν ήταν όλες οι ελληνικές κοινωνίες ίδιες. Οι Σπαρτιάτισσες είχαν πολύ μεγαλύτερη οικονομική και κοινωνική αυτονομία από τις Αθηναίες, μεταξύ άλλων και δικαιώματα στην ιδιοκτησία.

Και στη Γόρτυνα της Κρήτης οι γνωστοί νόμοι παρουσιάζουν διαφορετικό καθεστώς για τις γυναίκες, με δικαιώματα σχετικά με περιουσία, γάμο, διαζύγιο και κληρονομικά ζητήματα.

Αυτό μας διδάσκει κάτι κρίσιμο: δεν υπήρχε μία και μοναδική «αρχαία ελληνική θέση» για τη γυναίκα.

Υπήρχαν διαφορετικές κοινωνίες και διαφορετικοί βαθμοί ελευθερίας. Η Αθήνα δεν ήταν όλη η Ελλάδα.

Η μεγαλύτερη παγίδα: να παίρνουμε την ανισότητα των ευκαιριών για ανισότητα ικανότητας Αυτό είναι ίσως το σημαντικότερο σημείο ολόκληρου του ζητήματος.

Ας φανταστούμε δύο ανθρώπους.

Στον πρώτο δίνουμε βιβλία, δασκάλους, σχολεία, χρόνο, ελευθερία, πρόσβαση σε επιστημονικούς κύκλους και δυνατότητα να ταξιδέψει.

Στον δεύτερο λέμε: «Εσύ θα μείνεις στο σπίτι.

Δεν χρειάζεται να μάθεις αυτά τα πράγματα.

Άλλοι αποφασίζουν για σένα». Μετά από είκοσι χρόνια, ο πρώτος έχει γίνει επιστήμονας και ο δεύτερος δεν έχει.

Θα ήταν λογικό να πούμε ότι ο πρώτος είναι από τη φύση του εξυπνότερος; Φυσικά όχι.

Θα έπρεπε πρώτα να συγκρίνουμε ανθρώπους που είχαν παρόμοιες ευκαιρίες.

Αυτό είναι το θεμελιώδες λάθος που πρέπει να αποφεύγουμε όταν διαβάζουμε την ιστορία των γυναικών.

Η νεότερη εποχή άλλαξε το πείραμα Όταν οι γυναίκες απέκτησαν σταδιακά πρόσβαση στη συστηματική εκπαίδευση, στα πανεπιστήμια, στις επιστήμες, στα επαγγέλματα, στην πολιτική και στους θεσμούς, άρχισαν να εμφανίζονται ολοένα περισσότερες γυναίκες σε όλους αυτούς τους χώρους. Η Μαρί Κιουρί αποτελεί ένα από τα πιο εμβληματικά παραδείγματα.

Αλλά υπάρχουν εκατοντάδες ακόμη.

Γυναίκες επιστήμονες, μαθηματικοί, γιατροί, φυσικοί, χημικοί, συγγραφείς, καλλιτέχνες, καθηγήτριες, ερευνήτριες, δικαστικοί και πολιτικοί απέδειξαν στην πράξη ότι η παλιά απουσία των γυναικών από τους χώρους της υψηλής πνευματικής δημιουργίας δεν μπορούσε να αποτελεί από μόνη της απόδειξη πνευματικής κατωτερότητας.

Η σημερινή κοινωνία απέχει ακόμη από την απόλυτη ισότητα.

Αλλά όσο περισσότερο ανοίγουν οι ευκαιρίες, τόσο περισσότερο γίνεται φανερό ότι η πνευματική ικανότητα δεν είναι ανδρικό προνόμιο.

Άρα τι μας διδάσκει πραγματικά ο αρχαίος ελληνικός πολιτισμός; Όχι ότι οι αρχαίοι ήταν τέλειοι.

Δεν ήταν.

Όχι ότι ήταν όλοι καταπιεστικοί.

Δεν ήταν.

Όχι ότι όλοι οι φιλόσοφοι θεωρούσαν τη γυναίκα κατώτερη.

Δεν ίσχυε αυτό με τον ίδιο τρόπο για όλους.

Μας διδάσκει κάτι πολύ πιο ενδιαφέρον: ότι ένας πολιτισμός μπορεί να είναι ταυτόχρονα μεγαλειώδης και βαθιά αντιφατικός.

Μπορεί να δημιουργεί τη φιλοσοφία και να διατηρεί την πατριαρχία.

Μπορεί να δημιουργεί τη δημοκρατία και να αποκλείει τις γυναίκες από την πολιτική.

Μπορεί να υμνεί τη λογική και ταυτόχρονα να διατηρεί κοινωνικές αντιλήψεις που σήμερα θεωρούμε άδικες.

Μπορεί να αναζητά την αλήθεια και να μην εφαρμόζει την ίδια αναζήτηση σε όλες τις κοινωνικές κατηγορίες.

Και εδώ βρίσκεται η πραγματική αξία του Δεν χρειάζεται να γκρεμίσουμε τον αρχαίο ελληνικό πολιτισμό για να τον κρίνουμε.

Ούτε χρειάζεται να τον αγιοποιήσουμε για να τον θαυμάσουμε.

Ο πραγματικός θαυμασμός δεν φοβάται την κριτική.

Αντίθετα, ο πολιτισμός που μας δίδαξε να ρωτάμε «τι είναι η δικαιοσύνη;» πρέπει να αντέχει και την ερώτηση: «Γιατί η δική σας κοινωνία δεν εφάρμοσε τη δικαιοσύνη σε όλους;» Ο πολιτισμός που μας δίδαξε να αναζητούμε τη γνώση πρέπει να αντέχει την ερώτηση: «Γιατί στερήσατε από τις γυναίκες ίση πρόσβαση στη γνώση;» Και ο πολιτισμός που δημιούργησε τη δημοκρατική πολιτική σκέψη πρέπει να αντέχει την ερώτηση: «Γιατί η δημοκρατία σας δεν ήταν δημοκρατία όλων;» Η κοινωνική δικαιοσύνη αρχίζει από την ελευθερία της γνώσης Εδώ βρίσκεται ίσως το συμπέρασμα που ξεπερνά την αρχαιότητα.

Δεν υπάρχει πραγματική κοινωνική δικαιοσύνη χωρίς ελευθερία.

Και δεν υπάρχει πραγματική ελευθερία χωρίς πρόσβαση στη γνώση.

Και δεν υπάρχει πραγματική ισότητα όταν μια κοινωνία αποφασίζει εκ των προτέρων ποιος δικαιούται να μορφωθεί, ποιος δικαιούται να κυβερνήσει, ποιος δικαιούται να μιλήσει και ποιος πρέπει να μείνει σιωπηλός.

Η γνώση πρέπει να είναι ανοιχτή.

Η εκπαίδευση πρέπει να είναι ανοιχτή.

Η πολιτική συμμετοχή πρέπει να είναι ανοιχτή.

Οι κοινωνικές και επαγγελματικές ευκαιρίες πρέπει να κρίνονται από την ικανότητα και όχι από το φύλο.

Και τότε μόνο μπορούμε να μιλήσουμε για μια κοινωνία που προσπαθεί πραγματικά να ανακαλύψει τι μπορεί να γίνει ο άνθρωπος.

Γιατί η πιο μεγάλη αδικία δεν είναι μόνο να πεις σε έναν άνθρωπο: «Είσαι ανίκανος». Είναι να του πεις: «Δεν θα σου επιτρέψω ποτέ να καλλιεργήσεις τις δυνατότητές σου — και μετά θα χρησιμοποιήσω αυτή την έλλειψη ευκαιριών ως απόδειξη ότι είσαι ανίκανος». Αυτό είναι το πραγματικό παράδοξο της ιστορίας των γυναικών.

Και γι' αυτό δεν πρέπει να ρωτάμε μόνο: «Πόσες μεγάλες γυναίκες δημιούργησε η αρχαιότητα;» Πρέπει να ρωτάμε: «Πόσες θα μπορούσε να είχε δημιουργήσει, αν τους είχε δώσει τις ίδιες ευκαιρίες που έδωσε στους άνδρες;» Αυτή την απάντηση δεν θα την μάθουμε ποτέ.

Και ίσως αυτό είναι το μεγαλύτερο χαμένο κεφάλαιο της ανθρώπινης ιστορίας.

Δεν τιμάμε την αρχαιότητα κρύβοντας τις αδυναμίες της Η αρχαία Ελλάδα δεν χρειάζεται εξιδανίκευση.

Η αξία της δεν βρίσκεται στο ότι ήταν ένας τέλειος πολιτισμός.

Βρίσκεται στο ότι υπήρξε ένας πολιτισμός που έθεσε τεράστια ερωτήματα για τον άνθρωπο, τη γνώση, την πολιτική και τη δικαιοσύνη.

Εμείς έχουμε καθήκον να συνεχίσουμε αυτά τα ερωτήματα.

Και να προχωρήσουμε εκεί όπου εκείνοι δεν μπόρεσαν ή δεν θέλησαν να προχωρήσουν.

Να ολοκληρώσουμε τη δημοκρατία.

Να διευρύνουμε την ελευθερία.

Να κάνουμε τη γνώση δικαίωμα όλων.

Να κρίνουμε τον άνθρωπο από τις πράξεις, τις ικανότητες και τον χαρακτήρα του — όχι από το φύλο του.

Και κυρίως: να μην ξανακάνουμε ποτέ το λάθος να συγχέουμε τη δύναμη του σώματος με τη δύναμη του πνεύματος.

Γιατί οι μύες μπορούν να επιβάλουν.

Το πνεύμα μπορεί να δημιουργήσει.

Και ο πραγματικός πολιτισμός αρχίζει εκεί όπου η δύναμη παύει να επιβάλλεται και η γνώση, η ελευθερία και η δικαιοσύνη αρχίζουν να ανήκουν σε όλους. E.L.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους