Πρωτάθλημα Αθηνών 1946-63: Τέσσερις ξεχασμένοι αλλά σημαντικοί τίτλοι του Παναθηναϊκού Στις πρώτες δυο μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι την δημιουργία της Α' Εθνικής το 1963, η βασική αγωνιστική...

Πλήρες Κείμενο:

Πρωτάθλημα Αθηνών 1946-63: Τέσσερις ξεχασμένοι αλλά σημαντικοί τίτλοι του Παναθηναϊκού Στις πρώτες δυο μεταπολεμικές δεκαετίες, μέχρι την δημιουργία της Α' Εθνικής το 1963, η βασική αγωνιστική δραστηριότητα των ομάδων μπάσκετ ήταν τα πρωταθλήματα Αθηνών-Πειραιά και Θεσσαλονίκης.

Σήμερα μνημονεύουμε και μετράμε τα πανελλήνια πρωταθλήματα της εποχής, ως προπομπούς των σημερινών τίτλων πρωταθλητή, όμως εκείνα τα πρωταθλήματα ήταν τουρνουά της μιας εβδομάδας μεταξύ των καλύτερων ομάδων των δυο μεγάλων πόλεων (αν και όχι πάντα, αν οι ομάδες της Θεσσαλονίκης δεν μπορούσαν να ταξιδέψουν στην Αθήνα) συν επαρχιακές ομάδες κάποιες χρονιές.

Όμως τα πρωταθλήματα πόλεων ήταν κανονικά πρωταθλήματα, με παιχνίδια μέσα-έξω, που διεξάγονταν σε διάστημα μηνών, έχαιραν δημοσιογραφικής κάλυψης και έδειχναν πιο έγκυρα την δυναμική των ομάδων.

Φυσικά σε εποχή σχεδόν πλήρους ερασιτεχνισμού υπέφεραν από οργανωτικά προβλήματα: απουσίες παικτών, έλλειψη διαιτητών και χρονομετρών, ασυνεπείς διαιτησίες και καβγάδες, παραγοντικές διενέξεις και παρεμβάσεις.

Κάποιες χρονιές γίνονταν με διαδικασίες εξπρές μέσα σε μερικές εβδομάδες ενώ άλλες εκτείνονταν σε διάστημα εξαμήνου με διακοπές λόγω αγώνων της εθνικής ή άλλων λόγων.

Εννοείται ότι τα πρωταθλήματα πόλεων λάμβαναν χώρα αυστηρά μετά τον Φεβρουάριο καθώς οι αγώνες ήταν σε ανοιχτά γήπεδα, με τα πανελλήνια τουρνουά να ακολουθούν το κατακαλόκαιρο (καμιά φορά και τον Σεπτέμβριο!). Το πρωτάθλημα Αθηνών-Πειραιά, που προϋπήρχε την περίοδο 1925-40 με σημαντικότερες ομάδες τον Πανελλήνιο, την Νήαρ Ηστ, το Πανεπιστήμιο Αθηνών και τον Πειραϊκό, αναβίωσε μετά τον πόλεμο.

Μεταξύ 1946 (η αρχή του πρώτου πρωταθλήματος έγινε τον Δεκέμβριο του 1945) και 1963 διεξήχθησαν 16 πρωταθλήματα Αθηνών με κενά τις Ολυμπιακές χρονιές 1952 και 1956. Ο Παναθηναϊκός κατέκτησε τέσσερα πρωταθλήματα, συν ένα ανεπίσημο του 1952 στο οποίο δεν συμμετείχαν οι διεθνείς των ομάδων.

Οι τέσσερις αυτοί τίτλοι έχουν αξία κανονικού πρωταθλήματος με βάση τον ανταγωνισμό και συνθήκες της εποχής και πρέπει να τους συνυπολογίζουμε στις διακρίσεις της ομάδας.

Με την βοήθεια του σπουδαίου βιβλίου "Το Άγνωστο Ελληνικό Μπάσκετ 1942-79" (εκδ.

Επίκεντρο) του Σωτήρη Θεολογίδη, με σημαντική πρωτογενή έρευνα, θα γνωρίσουμε σήμερα εκείνες τις διοργανώσεις όπου ο Παναθηναϊκός έθεσε τα θεμέλια για να γίνει η μεγαλύτερη ομάδα του αθλήματος στην χώρα.

Όλες οι πληροφορίες της ανάρτησης προέρχονται από το βιβλίο του Θεολογίδη, μαζί με κάποιες δικές μας διασταυρώσεις.

Πάμε να γνωρίσουμε πρόσωπα και ομάδες μιας εντελώς άλλης εποχής: Πρωτάθλημα Αθηνών-Πειραιά 1946-63 Τίτλοι: Πανελλήνιος: 5 (51, 53, 54, 55, 58) Παναθηναϊκός: 4 (46, 47, 48, 50) Τρίτων: 3 (49, 62, 63) Ολυμπιακός: 2 (57, 59) (+2 πρωταθλήματα Πειραιά 47, 48) ΑΕΚ: 2 (60, 61) 'Νταμπλ' (ομάδες που μετά το πρωτάθλημα Αθηνών κατέκτησαν και το πανελλήνιο): Παναθηναϊκός: 3 (46, 47, 50) Πανελλήνιος: 2 (53, 55) Μπαράζ (χρονιές που χρειάστηκε τελικός μεταξύ ομάδων που ισοβάθμησαν στην κορυφή): 1957: Ολυμπιακός-Σπόρτιγκ 1960: ΑΕΚ-Ολυμπιακός 1963: Τρίτων-ΑΕΚ Σύνολο ομάδων που συμμετείχαν: 21 Συμμετοχές: 16/16: Πανελλήνιος, Παναθηναϊκός, Σπόρτιγκ 14/16: Τρίτων, Ολυμπιακός (έλειψε το 1947 και 1948 γιατί συμμετείχε σε ξεχωριστό πρωτάθλημα Πειραιά) 11/16: Νήαρ Ηστ 10/16: ΑΕΚ (αδιαλείπτως από το 1953 και μετά) Άλλες ομάδες: ΧΑΝ Αθηνών, Πειραϊκός, Παλαιό Φάληρο, Σύλλογος Αντισφαίρισης, Σύλλογος Εμποροϋπαλλήλων, Ηρακλής Αθηνών, Παγκράτι, Έσπερος, Εθνικός Αθηνών, Αμπελόκηποι, Πανιώνιος, Μίλων, Ιωνικός, Αμύντας.

Το τοπίο Όπως ήταν φυσικό αρχικά το πρωτάθλημα Αθηνών και Πειραιά διεξαγόταν με όσους συλλόγους είχαν τα μέσα να κατεβάσουν ομάδα.

Στην πρώτη διοργάνωση αυτές ήταν 12 που μειώθηκαν σε πέντε τα επόμενα δυο χρόνια όταν υπήρχε ξεχωριστό πρωτάθλημα Πειραιά.

Ο αριθμός αυξομειωνόταν για να φτάσουμε στις 10 ομάδες το 1957 και ξανά στις 12 το 1962.

Καθώς αυξάνονταν οι ομάδες, ο ΣΕΓΑΣ δημιούργησε επιπλέον Β' και Γ' κατηγορία Αθηνών για υποβιβασμό και προβιβασμό, έτσι το πρωτάθλημα Αθηνών-Πειραιά είχε και την ανεπίσημη επονομασία 'Α' κατηγορία'. Οι ομάδες που συμμετείχαν ήταν καταρχάς οι σημαντικότεροι σύλλογοι που καλλιεργούσαν το μπάσκετ και προπολεμικά από τις τότε γειτονιές της ιστορικής Αθήνας: ο Πανελλήνιος από την Κυψέλη, ο Σπόρτιγκ από τα Πατήσια και, πιο έξω, η Νήαρ Ηστ από την Καισαριανή (ο πρώτος και η τρίτη και με πανελλήνιους και αθηναϊκούς τίτλους πριν το 1940). Το μπάσκετ ήταν ένα άθλημα κατεξοχήν αστικό και ακόμα είχε τις ρίζες του σε συλλόγους με εκπαιδευτική παράδοση και κληρονομιά σχέσεων με τις ΗΠΑ, όπως η Νήαρ Ηστ, οι κατά τόπους ΧΑΝ και ιδιωτικά σχολεία.

Σημαντική προσθήκη σε αυτό το τοπίο ήταν η ομάδα του Τρίτωνα, ιδρυμένη μέσα στην Κατοχή (1942) από αθλητές του Πανελληνίου με εθνικά και αθλητικά ιδεώδη, με σήμα την άγκυρα και το όνομα του υποβρυχίου που βυθίστηκε από τους Γερμανούς.

Το γήπεδό του φτιάχτηκε στην οδό Γ' Σεπτεμβρίου. Ο Παναθηναϊκός ήταν μια νέα άφιξη στο αθηναϊκό μπάσκετ.

Προπολεμικά το τμήμα είχε ιδρυθεί, ατονήσει και μετά ξαναφτιαχτεί λίγο πριν τον πόλεμο.

Το 1945 αρχικά δεν διέφερε από τις κλασικές δυνάμεις του Πανελληνίου και του Σπόρτιγκ καθώς ήταν ουσιαστικά μια παρέα παικτών, με πρωτεργάτες τους αδελφούς Νικολαΐδη και προπονητή τον εισηγητή του μπάσκετ στην Ελλάδα Μάικ Στεργιάδη, που εκπροσωπούσαν έναν σύλλογο με ξεχωριστό αποτύπωμα στην περιοχή γύρω από το ποδοσφαιρικό γήπεδό του.

Στην πορεία όμως η γιγάντωση του Ομίλου επέτρεψε στον μπασκετικό Παναθηναϊκό να ξεφύγει από τις άλλες αθηναϊκές ομάδες οικονομικά και παραγοντικά.

Το τριφύλλι ήταν μια υβριδική περίπτωση, συνδυάζοντας στοιχεία ποδοσφαιρικού λαοφιλούς συλλόγου και κλασικής Αθηναϊκής/αστικής μπασκετικής παράδοσης όπως οι Πανελλήνιος, Σπόρτιγκ και Τρίτων σε σχέση με την ΑΕΚ, η οποία ξεκίνησε να ανεβαίνει από τα μέσα της δεκαετίας του '50 με μεταγραφές που έγιναν δυνατές εξαρχής χάρη στο ποδοσφαιρικό μέγεθος του συλλόγου πχ του σέντερ Καραμανλή από τον Ηρακλή το 1949 και σχεδόν μια δεκαετία μετά των Μόσχου, Αμερικάνου, Τσάβα, Λαρεντζάκη, Βασιλειάδη κ.α. από διάφορες ομάδες Αθήνας και Θεσσαλονίκης.

Η ιστορική εξέλιξη του πρωταθλήματος Ο Παναθηναϊκός καθιερώνεται αμέσως ως η μεγαλύτερη δύναμη της Αθήνας κερδίζοντας τέσσερα από τα πρώτα πέντε τοπικά όπως και τέσσερα πανελλήνια πρωταθλήματα μεταξύ 1946-51. Είναι η πρώτη μεταπολεμική ομάδα των αδελφών Νικολαΐδη, Καραδήμου, Λάμπρου, Θεοφάνη, Αρβανίτη και του Μίσσα Πανταζόπουλου που πιο μετά θα γίνει και προπονητής του Παναθηναϊκού και άλλων ομάδων.

Το 1949 η απώλεια του πρωταθλήματος ωθεί τον Παναθηναϊκό να κάνει την πρώτη μεγάλη μεταγραφή του ελληνικού μπάσκετ φέρνοντας στην Αθήνα από τον Άρη τον Φαίδωνα Ματθαίου με δέλεαρ την επαγγελματική του τακτοποίηση σε τράπεζα.

Με τον Ματθαίου ο ΠΑΟ κάνει ξανά το 'νταμπλ' με πρωτάθλημα Αθήνας-Πειραιά και Ελλάδας το 1951 και άλλο ένα πανελλήνιο το 1954.

Μοιάζει απίστευτο αλλά εκείνα τα χρόνια καταγράφεται και παρουσία Αμερικάνου παίκτη στο ρόστερ του τριφυλλιού, του αγνώστων λοιπών στοιχείων 'Όβεν' (Owen;). Ο μεγάλος αντίπαλος του Παναθηναϊκού στα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια ήταν ο Πανελλήνιος που συνήθως έβγαινε δεύτερος στο πρωτάθλημα του κέντρου.

Η κατάσταση αλλάζει από το 1951 που οι Ολυμπιονίκες δημιουργούν την περίφημη πεντάδα τους και αλλάζουν τα δεδομένα τακτικά αλλά και αθλητικά, εκμεταλλευόμενοι το γεγονός ότι οι μπασκετμπολίστες τους είχαν εξαιρετική φυσικά κατάσταση χάρη στο background τους στον στίβο του συλλόγου.

Στην δεκαετία του '50 ο Πανελλήνιος θα κυριαρχήσει κατακτώντας πέντε πρωταθλήματα Αθηνών μεταξύ 1951-58 (θα χάσουν μόνο του 1957 από τον Ολυμπιακό) και τρία πανελλήνια το 1953, 1955 και 1957.

Η απώλεια του πανελλήνιου τίτλου από τον Παναθηναϊκό το 1954 είχε θεωρηθεί έκπληξη ενώ η αγωνιστική απραξία το 1956 λόγω Ολυμπιάδας κόστισε σίγουρους τίτλους για την ομάδα της Κυψέλης.

Μετά το 1954 ο Παναθηναϊκός μπαίνει σε ύφεση καθώς αποχωρεί ο Ματθαίου και τα στελέχη της πρώτης μεταπολεμικής γενιάς.

Ιδιαίτερο κεφάλαιο είναι ο Ολυμπιακός, μια ομάδα με αξιοσημείωτη σταθερότητα καθώς για 15 χρόνια μέχρι το 1960 δεν τερμάτισε ποτέ χειρότερα από τρίτος στο πρωτάθλημα Αθηνών-Πειραιά ενώ πήρε τέσσερις περιφερειακούς και δυο πανελλήνιους τίτλους.

Το τμήμα μπάσκετ του ΟΣΦΠ ήταν ουσιαστικά υπόθεση των αδελφών Σπανουδάκη και της παρέας τους συν 1-2 εφόρους, με ελάχιστη στήριξη από τον μητρικό σύλλογο (που σήμερα διαφημίζεται ως 'πολυαθλητικός'). Μετά την αποχώρηση των Σπανουδάκηδων το 1960 ο Ολυμπιακός αμέσως καταρρέει για να βρεθεί στα μέσα της δεκαετίας να αγωνίζεται τρεις σεζόν εκτός Α' Εθνικής κατηγορίας! Ο Τρίτων Μια ομάδα που σημάδεψε την εποχή ήταν ο Τρίτων που είχε δυο εντελώς διαφορετικά πρόσωπα.

Αρχικά στην δεκαετία του '40-'50 ήταν μια κλασική ομάδα γειτονιάς με ντόπια παιδιά, αν και ήδη από τότε έχαιρε οικονομικής στήριξης από τον επιχειρηματία Λαναρά και Αιγυπτιώτες της Αθήνας. Ο Τρίτων κατέκτησε με μια έξοχη ομάδα το πρωτάθλημα Αθηνών το 1949 και πήρε και το πανελλήνιο πρωτάθλημα που έγινε στο γήπεδό του μετά από μπαράζ με τον Ολυμπιακό το οποίο όμως ο ΣΕΓΑΣ ακύρωσε (!) μετά από ένσταση του Ολυμπιακού.

Στον επαναληπτικό τελικό ο Ολυμπιακός κέρδισε και πήρε το πρώτο του πρωτάθλημα... Ο Τρίτωνας συνέχισε να είναι υπολογίσιμη δύναμη μέχρι που στα μέσα της δεκαετίας του '50 οι παίκτες του έγιναν μεταγραφικός στόχος μεγαλύτερων ομάδων όπως ο ΠΑΟ και η ΑΕΚ.

Το 1955 ο Παναθηναϊκός ανακοίνωσε την μεταγραφή-πακέτο τριών παικτών του Τρίτωνα, μεταξύ τους και του μετέπειτα προπονητή μας Κώστα Μουρούζη, βγάζοντάς τους και φωτογραφίες με φόρμες της ομάδας! Τελικά ο ΣΕΓΑΣ ακύρωσε τις μεταγραφές, ο Μουρούζης πήγε στην Ιταλία και ο Τρίτων υποβιβάστηκε στην Β' Αθήνας το 1958.

Όταν επανήλθε, ήταν πολύ διαφορετικός.

Ο πληθωρικός παράγοντας και μέγας (με κάθε έννοια του όρου) φίλος του Παναθηναϊκού Μπλούης Διακάκης αποφάσισε να χρηματοδοτήσει την πρώτη ουσιαστικά επαγγελματική ομάδα μπάσκετ με ακριβές μεταγραφές από όλη την Ελλάδα, με προεξάρχοντα τον δίμετρο σέντερ Οικονόμου που είχε οδηγήσει τον ΠΑΟΚ στο πρωτάθλημα του 1959 καθώς και τον Κοντοβουνήσιο από το Παγκράτι.

Με τον Μουρούζη να επιστρέφει από την Ιταλία ως παίκτης-προπονητής, ο νέος ακριβός Τρίτων που θύμιζε μικτή επιλέκτων κατέκτησε τα δυο τελευταία πρωταθλήματα Αθηνών το 1962 και 1963, το τελευταίο σε μπαράζ με την νέα μεγάλη ΑΕΚ στο Στάδιο μπροστά σε 10 χιλιάδες κόσμο, ο πρώτος αγώνας της νέας εποχής του ελληνικού μπάσκετ. Ο Τρίτων πάντως δεν μπόρεσε να πάρει το πρωτάθλημα Ελλάδας, χάνοντας τον τίτλο σε μπαράζ με τον Παναθηναϊκό το 1962 και μένοντας δεύτερος πίσω από την ΑΕΚ το 1963.

Συμμετείχε στα πρώτα τρία πρωταθλήματα της Α' Εθνικής μέχρι που υποβιβάστηκε το 1966.

Σπόρτιγκ και Ματθαίου Η άλλη σταθερή ομάδα της εποχής ήταν ο Σπόρτιγκ, που είναι και ο μεγάλος 'χαμένος' εκείνων των δεκαετιών.

Η ομάδα των Πατησίων δεν πήρε ποτέ κάποιον τίτλο αν και έπαιξε μπαράζ πανελληνίου πρωταθλήματος το 1947, το 1959 και το 1961 (έχασε από Παναθηναϊκό, ΠΑΟΚ και ξανά Παναθηναϊκό αντίστοιχα, βλ. έγχρωμη φωτογραφία) και μπαράζ Αθηνών-Πειραιά το 1957 όπου έχασε από τον Ολυμπιακό.

Συνολικά βγήκε τέσσερις φορές δεύτερος στο τοπικό πρωτάθλημα, όντας πάντα 'εκεί' χωρίς να κάνει την υπέρβαση.

Ίσως η μεγαλύτερη ευκαιρία του για διάκριση ήταν το 1957 όταν είχε μετά την επιστροφή του από την Ιταλία τον Φαίδωνα Ματθαίου, όμως μετά το χαμένο μπαράζ του πρωταθλήματος Αθηνών-Πειραιώς παρουσιάστηκε άθλιος στο πανελλήνιο όπου βγήκε έβδομος.

Στις αρχές της δεκαετίας του '60 ο Σπόρτιγκ εμφάνισε μια καινούρια ομάδα με τον σούπερ-σκόρερ Αλιμπράντη και τους νεαρούς Μπαρλά και Κολοκυθά που θα έβγαιναν δεύτεροι στο πανελλήνιο του 1961 και το τοπικό του 1962 και έφεραν την ομάδα των Πατησίων στην τέταρτη θέση του πρώτου πρωταθλήματος της Α' Εθνικής το 1964, την καλύτερη που κατέλαβε ποτέ στην εθνική κατηγορία.

Μια ιδιαίτερη κατηγορία είναι ο Ματθαίου, ο πρώτος journeyman του ελληνικού μπάσκετ που δεν μπήκε ποτέ σε καλούπια.

Μετά την πενταετή θητεία του στον Παναθηναϊκό (1949-54), από τον οποίο δεν έφυγε με ευχάριστο τρόπο, αγωνίστηκε δυο φορές στην Ιταλία και στις επιστροφές του προς γενική έκπληξη επέλεξε να αγωνιστεί σε Σπόρτιγκ και Πανιώνιο βοηθώντας τους να φτάσουν σε καλά πλασαρίσματα στην Αθήνα (ισόβαθμος πρώτος το 1957 ο Σπόρτιγκ και 5ος και 6ος το 1959-60 ο Πανιώνιος). Ταυτόχρονα εκείνα τα χρόνια φόρεσε ξανά και την φανέλα της πρώτης του ομάδας, του Άρη, σε διεθνή τουρνουά! Παράλληλα ο Ματθαίου ανακατευόταν όλο και περισσότερο με την προπονητική η οποία τελικά τον κέρδισε. ΠΑΟ, ΑΕΚ και μια νέα εποχή Στις αρχές της δεκαετίας του '60 μια νέα εποχή άρχισε να ανατέλλει στο ελληνικό μπάσκετ με Παναθηναϊκό και ΑΕΚ να θέτουν νέα στάνταρ ως λαοφιλείς σύλλογοι με δυναμική που οι παραδοσιακές αστικές δυνάμεις της Αθήνας των Πανελληνίου, Σπόρτιγκ και Τρίτωνα δεν μπορούσαν να ακολουθήσουν.

Με μια επιθετική μεταγραφική πολιτική και με προπονητή τον αρχηγό του μεγάλου Πανελληνίου Θέμη Χολέβα, η ΑΕΚ μέσα σε μόλις μια πενταετία βρέθηκε από την Β' κατηγορία της Αθήνας πρωταθλήτρια Ελλάδας το 1958.

Έκτοτε έγινε η νέα δύναμη κατακτώντας δυο πρωταθλήματα Αθήνας-Πειραιά το 1960 και 1961 και το τελευταίο πανελλήνιο πρωτάθλημα το 1963 πριν την εποχή της Α' Εθνικής όπου κι εκεί θα κυριαρχούσε. Ο Παναθηναϊκός είχε περάσει μια κάμψη την δεκαετία του '50 όπου πάντως είχε αναπτύξει το εφηβικό του τμήμα από όπου βγήκαν αρκετοί παίκτες.

Αυτοί μαζί με μεταγραφές όπως του Βασιλακόπουλου από τον Πειραϊκό και υπό την ηγεσία του εμβληματικού πλέι μέικερ Πάνου Κουκόπουλου κατέκτησαν δυο πρωταθλήματα Ελλάδας το 1961 και 1962, βάζοντας και το τριφύλλι στην νέα δεκαετία.

Το παζλ συμπληρώθηκε με την μεταγραφή του Κώστα Πολίτη, του παιδιού-θαύμα της Καισαριανής που το 1961 οδήγησε την Νήαρ Ηστ στο καλύτερο πλασάρισμά της στο πρωτάθλημα Αθηνών (5η) με τον ίδιο να βγαίνει πρώτος σκόρερ της διοργάνωσης. Ο Πολίτης έμεινε έξω την σεζόν 1961-62 λόγω της τότε νομοθεσίας, μετά όμως έγινε ο καθοδηγητής μιας νέας ομάδας που στην δεκαετία του '60 θα κόντραρε στα ίσια την μεγάλη ΑΕΚ.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους