Original Post

Πλήρες Κείμενο:

🟥Κρίσπος και Φαύστα: Μια εκτέλεση, μια διαγραφή, ένας μύθος Κωνσταντίνος, Κρίσπος και Φαύστα: εκτέλεση, damnatio memoriae και η μεταγενέστερη παράδοση Μια ιστοριογραφική προσέγγιση στα γεγονότα του 326 μ.Χ. Κείμενο του Tempus Invictus Τα γεγονότα του 326 μ.Χ. αποτελούν μία από τις σκοτεινότερες σελίδες της βασιλείας του Κωνσταντίνου Α΄. Μέσα σε μικρό χρονικό διάστημα εκτελέστηκαν ο πρωτότοκος γιος του αυτοκράτορα, Κρίσπος, ο Λικινιανός, γιος του Λικινίου και της Κωνσταντίας, και λίγο αργότερα η σύζυγος του Κωνσταντίνου, Φαύστα.

Τα ονόματά τους αφαιρέθηκαν από επιγραφές και η δημόσια μνήμη τους υπέστη επίσημη καταδίκη.

Το γεγονός είναι επομένως ασφαλές.

Αυτό που δεν είναι ασφαλές είναι το γιατί.

Η μεταγενέστερη ιστοριογραφία, ιδιαίτερα μέσω του παγανιστή ιστορικού Ζώσιμου, δημιούργησε μία δραματική αφήγηση σύμφωνα με την οποία η Φαύστα κατηγόρησε τον Κρίσπο για παράνομη σχέση μαζί της, ο Κωνσταντίνος διέταξε την εκτέλεση του γιου του και, όταν η μητέρα του Ελένη αντέδρασε για τον θάνατο του εγγονού της, ο αυτοκράτορας διέταξε και τον θάνατο της Φαύστας.

Η ιστορία αυτή έγινε ιδιαίτερα δημοφιλής στη μεταγενέστερη παράδοση.

Όμως δεν είναι αξιόπιστη.

Η ιστορική έρευνα απαιτεί να διαχωρίσουμε τα γεγονότα από την ερμηνεία τους.

Οι εκτελέσεις του 326 μΧ Η σύγχρονη έρευνα θεωρεί ουσιαστικά βέβαιο ότι ο Κωνσταντίνος διέταξε την εκτέλεση του Κρίσπου το 326.

Η ίδια χρονολογία συνδέεται με την εκτέλεση του Λικινιανού και με την εξαφάνιση και καταδίκη της μνήμης της Φαύστας. Ο Esteban Moreno Resano, εξετάζοντας τις αρχαίες μαρτυρίες, υπογραμμίζει ότι ο Κωνσταντίνος επέβαλε άμεσα damnatio memoriae στα πρόσωπα αυτά και ότι οι επιγραφές αποτελούν ανεξάρτητη από τη λογοτεχνική παράδοση επιβεβαίωση των μέτρων. Ο Κρίσπος ήταν ο μεγαλύτερος γιος του Κωνσταντίνου από τη Μινερβίνα.

Είχε ήδη αποκτήσει σημαντική πολιτική και στρατιωτική θέση ως Καίσαρας και είχε διακριθεί στις πολεμικές επιχειρήσεις εναντίον του Λικινίου.

Η εκτέλεσή του, επομένως, δεν αφορούσε ένα ασήμαντο μέλος της αυτοκρατορικής οικογένειας, αλλά έναν πιθανό διάδοχο με σημαντικό κύρος. Η Φαύστα ήταν κόρη του Μαξιμιανού και σύζυγος του Κωνσταντίνου από το 307μΧ.

Μετά την επικράτηση του Κωνσταντίνου επί του Λικινίου, τόσο η Φαύστα όσο και η Ελένη έλαβαν τον τίτλο Augusta.

Η εξαφάνιση της Φαύστας το 326 μΧ, επομένως, αφορά επίσης πρόσωπο με εξαιρετικά υψηλή δυναστική θέση.

Τι λέει όμως η παλαιότερη πηγή; Ιδιαίτερη σημασία έχει ο Ευσέβιος Καισαρείας. Η Vita Constantini γράφτηκε πολύ κοντά στα γεγονότα και στον θάνατο του Κωνσταντίνου. Ο Ευσέβιος δεν αναφέρει ονομαστικά ούτε τον Κρίσπο ούτε τη Φαύστα όταν αναφέρεται στην υπόθεση.

Μιλά αόριστα για μέλη της οικογένειας του Μαξιμιανού τα οποία, σύμφωνα με την αφήγηση που παρουσιάζει, συνωμοτούσαν εναντίον του αυτοκράτορα και των οποίων οι προθέσεις αποκαλύφθηκαν στον Κωνσταντίνο με θεϊκή παρέμβαση.

Η σιωπή αυτή είναι εξαιρετικά σημαντική. Ο Ευσέβιος δεν είναι μεταγενέστερος παγανιστής επικριτής του Κωνσταντίνου.

Είναι ο επίσημος χριστιανός βιογράφος του αυτοκράτορα και έγραψε σε εποχή πολύ κοντινή στα γεγονότα.

Παρά ταύτα, δεν μας δίνει ονόματα ούτε λεπτομέρειες για την κατηγορία. Ο Moreno Resano θεωρεί ότι η σιωπή αυτή συνδέεται με την επίσημη damnatio memoriae , τα πρόσωπα είχαν απομακρυνθεί από τη δημόσια μνήμη και το καθεστώς δεν επιθυμούσε να αναπαράγει την υπόθεση.

Η επίσημη εξήγηση που διασώζει ο Ευσέβιος είναι ουσιαστικά η προδοσία ή συνωμοσία και όχι η ιστορία της σεξουαλικής σχέσης Κρίσπου και Φαύστας. Αυρήλιος Βίκτωρ και Ευτρόπιος Οι επόμενες σημαντικές μαρτυρίες είναι λατινικές. Ο Αυρήλιος Βίκτωρ, γράφοντας περίπου στα μέσα του 4ου αιώνα, αναφέρει την εκτέλεση του Κρίσπου.

Το ενδιαφέρον είναι ότι δεν γνωρίζει ή δεν αποκαλύπτει τον πραγματικό λόγο της καταδίκης.

Ο παγανιστής ιστορικός Ευτρόπιος, στο Breviarium, γράφοντας περίπου το 369μΧ, παρόλο που σε άλλα κεφάλαια επαινεί τον Κωνσταντίνο , στο επίμαχο κεφάλαιο αναφέρει ότι ο Κωνσταντίνος, αφού έγινε υπερβολικά αλαζονικός, στράφηκε εναντίον συγγενών του και σκότωσε πρώτα τον γιο του, έπειτα τον γιο της αδελφής του και κατόπιν τη σύζυγό του και άλλους φίλους.

Η διατύπωση του Ευτρόπιου είναι σημαντική επειδή είναι αρκετά παλαιότερη από τον Ζώσιμο.

Ωστόσο δεν αναφέρει όμως την περίφημη ιστορία της μοιχείας Κρίσπου και Φαύστας.

Εδώ λέει ότι είχε γίνει αλαζονικός.

Και δεν γράφει τίποτα για την Αυγούστα Ελένη. Ο Ιερώνυμος της Στριδώνος (347-420μΧ), ήταν ο μεταφραστής της Βίβλου στα λατινικά (Βουλγάτα), ασκητής στη Βηθλεέμ, ένας από τους 4 μεγάλους Πατέρες της Δυτικής Εκκλησίας.

Περίπου στο τέλος του 4ου μΧ αιώνα, καταγράφει επίσης ότι ο Κρίσπος και ο Λικινιανός σκοτώθηκαν και ότι ο Κωνσταντίνος σκότωσε τη Φαύστα με σκληρό τρόπο.

Κάνει όμως λάθη στη χρονολόγηση, τοποθετώντας τους θανάτους σε διαφορετικά έτη. Οι Consularia Constantinopolitana επιβεβαιώνουν ότι ο Κρίσπος πέθανε το 326 μΧ. Ωστόσο ούτε αυτός γράφει για μοιχεία ούτε μπλέκει την Αυγούστα Ελένη.

Αναφέρει μόνο ότι εκτελεστικά με σκληρό τρόπο.

Έτσι, οι αρχαιότερες και σχετικά κοντινές στις εξελίξεις πηγές συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο: ο Κρίσπος και η Φαύστα χάθηκαν με αυτοκρατορική εντολή ή υπό συνθήκες που συνδέονται άμεσα με την εξουσία του Κωνσταντίνου.

Δεν συμφωνούν όμως στην αιτία.

Δεν γράφουν για δολοφονία.

Πότε εμφανίζεται η ιστορία της Φαύστας και του Κρίσπου; Εδώ βρίσκεται το σημαντικότερο ιστοριογραφικό πρόβλημα.

Η γνωστή αφήγηση περί ερωτικής σχέσης και συκοφαντίας συνδέεται κυρίως με τον Ζώσιμο, ο οποίος έγραψε τη Νέα Ιστορία περίπου δύο αιώνες μετά τα γεγονότα, στις αρχές του 6ου μΧ αιώνα. Ο Ζώσιμος ήταν παγανιστής συγγραφέας και αντιμετώπιζε με ιδιαίτερα αρνητικό τρόπο τον Κωνσταντίνο και τον εκχριστιανισμό της αυτοκρατορίας.

Στη δική του αφήγηση η Φαύστα επιθυμούσε τον Κρίσπο.

Όταν εκείνος απέρριψε τις προθέσεις της, τον κατηγόρησε στον πατέρα του για παράνομη σχέση. Ο Κωνσταντίνος πείστηκε και διέταξε την εκτέλεσή του.

Όταν η Ελένη πληροφορήθηκε τον θάνατο του εγγονού της, ο Κωνσταντίνος υποτίθεται ότι διέταξε τον θάνατο της Φαύστας σε υπερθερμασμένο λουτρό.

Το πρόβλημα δεν είναι ότι ο Ζώσιμος ήταν παγανιστής και επομένως πρέπει αυτομάτως να απορριφθεί.

Η θρησκευτική του θέση αποτελεί στοιχείο αξιολόγησης της πηγής, όχι απόδειξη ψεύδους.

Το πραγματικό πρόβλημα είναι η χρονική απόσταση και κυρίως η απουσία αυτής της συγκεκριμένης ιστορίας από τις παλαιότερες πηγές.

Ούτε ο Ευσέβιος ,ούτε ο Αυρήλιος Βίκτωρ, ούτε ο Ευτρόπιος ,ούτε ο Ιερώνυμος μας παραδίδουν την ιστορία της μοιχείας.

Επομένως, ιστορικά μπορούμε να πούμε ότι η ιστορία είναι αρχαία παράδοση, όχι όμως ότι αποτελεί αποδεδειγμένο γεγονός.

Μήπως ο Κρίσπος και η Φαύστα συνδέονταν πραγματικά; Αυτό δεν μπορούμε να το γνωρίζουμε.

Η σύγχρονη έρευνα έχει προτείνει πολλές ερμηνείες: πολιτική συνωμοσία, δυναστική σύγκρουση, ηθικό ή σεξουαλικό αδίκημα, ακόμη και συνδυασμό πολιτικών και οικογενειακών παραγόντων. Ο Stanislav Doležal, σε ειδική μελέτη για τον Κρίσπο, εξετάζει συστηματικά τις σχετικές πηγές και καταλήγει ότι η πιθανότερη ερμηνεία είναι πως η εκτέλεση του Κρίσπου ήταν πολιτική υπόθεση και δεν συνδεόταν με την απομάκρυνση της Φαύστας.

Αυτό όμως παραμένει ερμηνεία και όχι βεβαιότητα, καθώς οι ίδιες οι αρχαίες πηγές δεν μας δίνουν το επίσημο κατηγορητήριο.

Αντίστοιχα, ο David Woods έχει επισημάνει ότι ακόμη και ο τρόπος θανάτου της Φαύστας δεν μπορεί να θεωρηθεί απολύτως βέβαιος.

Η έρευνα πρέπει να εξετάσει εναλλακτικά το ενδεχόμενο εκτέλεσης, ατυχήματος ή ακόμα και αυτοκτονίας, χωρίς να θεωρεί εξαρχής δεδομένη τη μεταγενέστερη ιστορία του λουτρού.

Η damnatio memoriae Ένα από τα ισχυρότερα στοιχεία που διαθέτουμε δεν είναι λογοτεχνικό αλλά επιγραφικό.

Τα ονόματα του Κρίσπου και της Φαύστας αφαιρέθηκαν από επιγραφές.

Η πρακτική αυτή συνδέεται με αυτό που η σύγχρονη ιστοριογραφία ονομάζει damnatio memoriae, δηλαδή την καταδίκη ή την κύρωση της δημόσιας μνήμης ενός προσώπου.

Πρέπει όμως να γίνει μία επιστημονική διευκρίνιση: η έκφραση damnatio memoriae είναι σύγχρονος επιστημονικός όρος και δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται σαν ένας ενιαίος ρωμαϊκός «νόμος περί διαγραφής μνήμης». Οι Ρωμαίοι εφάρμοζαν διαφορετικές μορφές μεταθανάτιας ή πολιτικής κύρωσης της μνήμης.

Στην περίπτωση του 326 μΧ, πάντως, η επιγραφική μαρτυρία είναι πραγματική.

Τα ονόματα του Κρίσπου και της Φαύστας έχουν διαγραφεί από επιγραφές.

Αυτό έχει μεγάλη σημασία.

Δεν έχουμε απλώς έναν μεταγενέστερο συγγραφέα που λέει ότι ο Κωνσταντίνος σκότωσε την οικογένειά του.

Έχουμε ανεξάρτητη υλική μαρτυρία ότι τα πρόσωπα αυτά πράγματι υπέστησαν επίσημη καταδίκη της δημόσιας μνήμης.

Όμως ας δούμε τι ήταν . Ήταν ένα πακέτο μέτρων που έπαιρνε το ρωμαϊκό κράτος για να σβήσει κάποιον από τη δημόσια ζωή, σαν να μην υπήρξε ποτέ.

Περιλάμβανε: 1. Διαγραφή ονόματος: Σβήσιμο από επιγραφές με καλέμι.

Αυτό που βλέπουμε για Κρίσπο και Φαύστα.

Στις πέτρες φαίνεται ακόμα το κενό. 2. Καταστροφή εικόνων: Ανδριάντες σπάζανε, πρόσωπα λαξεύονταν ξανά σε άλλον αυτοκράτορα, νομίσματα λιώνονταν. 3. Κατάσχεση περιουσίας και ακύρωση διαθηκών. 4. Απαγόρευση πένθους: Η οικογένεια δεν επιτρεπόταν να κρατήσει τις μάσκες των προγόνων (imagines) ή να αναφέρει το όνομα. 5. Λογοτεχνική διαγραφή: Όπως έκανε ο Ευσέβιος - έβγαλε τους επαίνους για τον Κρίσπο από τη δεύτερη έκδοση της Εκκλησιαστικής Ιστορίας του και δεν τον αναφέρει καθόλου στη Vita Constantini.

Ποιος την επέβαλλε; Στην αρχή (1ος-2ος αι.) κυρίως η Σύγκλητος.

Αργότερα μπορούσε να έρθει γίνει είτε από την Σύγκλητο ή από τον Αυτοκράτορα.

Ήταν «δολοφονία» ή «εκτέλεση»; Εδώ χρειάζεται προσοχή στη χρήση των λέξεων.

Οι σύγχρονες ιστορικές μελέτες χρησιμοποιούν συχνά τον όρο «εκτέλεση», επειδή οι θάνατοι παρουσιάζονται ως αποτέλεσμα αυτοκρατορικής ποινικής απόφασης.

Ο τίτλος της μελέτης του Moreno Resano, χαρακτηριστικά, είναι Las ejecuciones de Crispo, Licinio el Joven y Fausta.

Αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε όλες τις λεπτομέρειες μιας κανονικής δίκης.

Δεν διαθέτουμε το κατηγορητήριο του Κρίσπου, την απόφαση κάποιου δικαστηρίου ή τα πρακτικά μιας διαδικασίας.

Επομένως δεν μπορούμε να γράψουμε ότι «γνωρίζουμε πως ο Κρίσπος δικάστηκε νόμιμα για συγκεκριμένο αδίκημα». Από την άλλη πλευρά, ο όρος «δολοφονία» μπορεί επίσης να είναι παραπλανητικός, διότι υπονοεί ιδιωτική και παράνομη ανθρωποκτονία.

Το ασφαλέστερο ιστορικά είναι: ο Κωνσταντίνος διέταξε την εκτέλεση του Κρίσπου και, σύμφωνα με την ισχυρότερη παράδοση των πηγών, τη θανάτωση ή εκτέλεση της Φαύστας.

Οι ακριβείς νομικές διαδικασίες και οι κατηγορίες δεν είναι γνωστές.

Τι σήμαινε η αυτοκρατορική εξουσία; Ο ρωμαϊκός αυτοκράτορας του 4ου μΧ αιώνα διέθετε εξαιρετικά εκτεταμένη δικαστική και ποινική εξουσία.

Η αυτοκρατορική απόφαση μπορούσε να αποτελέσει την τελική βάση μιας ποινής ακόμη και σε υποθέσεις που αφορούσαν μέλη της αυτοκρατορικής οικογένειας.

Άρα το γεγονός ότι ο Κωνσταντίνος διέταξε έναν θάνατο δεν σημαίνει αυτομάτως ότι, με τους όρους του Ρωμαϊκού κράτους, επρόκειτο για «δολοφονία». Ο Κωνσταντίνος δεν ήταν ακόμα Χριστιανός όταν έγιναν τα γεγονότα Τα γεγονότα του Κρίσπου και της Φαύστας συνέβησαν το 326μΧ.

Το βάπτισμα του Κωνσταντίνου έγινε μόλις λίγο πριν από τον θάνατό του, το 337μΧ, στη Νικομήδεια.

Άρα, εάν εξετάσουμε την υπόθεση από καθαρά χρονολογική άποψη, ο Κωνσταντίνος δεν ήταν ακόμη βαπτισμένος όταν συνέβησαν οι εκτελέσεις του 326μΧ.

Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι το 326 ήταν ένας απλός ειδωλολάτρης αυτοκράτορας.

Είχε ήδη δηλώσει την υποστήριξή του στον Χριστιανισμό, είχε παίξει κεντρικό ρόλο στις εκκλησιαστικές υποθέσεις και είχε συγκαλέσει τη Σύνοδο της Νίκαιας το 325μΧ.

Η καθυστέρηση του βαπτίσματος ήταν συνηθισμένο φαινόμενο στην ύστερη αρχαιότητα και δεν πρέπει να συγχέεται με την απουσία χριστιανικής ταυτότητας.

Ήταν υπό κατήχηση αλλά όχι πλήρες χριστιανός.

Γιατί λοιπόν ο Ζώσιμος συνδέει τις εκτελέσεις με τη μεταστροφή του; Εδώ βρίσκεται ίσως η πιο χαρακτηριστική μεταγενέστερη ανακατασκευή. Ο Ζώσιμος παρουσιάζει τον Κωνσταντίνο να αναζητά εξιλέωση μετά τους φόνους της οικογένειάς του.

Σύμφωνα με τη δική του αφήγηση, οι παραδοσιακές παγανιστικές θρησκευτικές πρακτικές δεν μπορούσαν να του προσφέρουν την αναγκαία κάθαρση και έτσι στράφηκε στον Χριστιανισμό.

Που φυσικά ειναι λάθος προσέγγιση.

Το πρόβλημα είναι ότι η χριστιανική πολιτική του Κωνσταντίνου είχε ξεκινήσει πολύ πριν από το 326μΧ.

Η αφήγηση επομένως δεν μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως απλή χρονολογική εξήγηση της μεταστροφής του.

Η σύγχρονη ιστοριογραφία την αντιμετωπίζει ως μεταγενέστερη ερμηνευτική κατασκευή που εντάσσει τη θρησκευτική αλλαγή του αυτοκράτορα σε μία ηθική ιστορία περί εγκλήματος και τιμωρίας.

Τι μπορούμε λοιπόν να πούμε με βεβαιότητα; Το ιστορικό συμπέρασμα πρέπει να είναι περιορισμένο, αλλά ακριβώς γι' αυτό ισχυρό.

Το 326 μ.Χ. ο Κωνσταντίνος διέταξε την εκτέλεση του Κρίσπου.

Την ίδια περίοδο εκτελέστηκε ο Λικινιανός και λίγο αργότερα εξαφανίστηκε από τη δημόσια ζωή η Φαύστα, της οποίας η μνήμη επίσης καταδικάστηκε.

Η επιγραφική μαρτυρία επιβεβαιώνει την damnatio memoriae.

Οι κοντινότερες στις εξελίξεις πηγές δεν μας παραδίδουν την ιστορία της μοιχείας Κρίσπου και Φαύστας. Ο Ευσέβιος αναφέρεται αόριστα σε συνωμοσία συγγενών, ενώ ο Αυρήλιος Βίκτωρ και ο Ευτρόπιος γνωρίζουν τις εκτελέσεις χωρίς να μας παραδίδουν την περίφημη ερωτική ιστορία.

Η πλήρης δραματική αφήγηση εμφανίζεται στη μεταγενέστερη παράδοση και κυρίως στον Ζώσιμο.

Επομένως η ιστορική επιστήμη μπορεί να βεβαιώσει την εκτέλεση και τη διαγραφή της μνήμης, αλλά όχι με την ίδια βεβαιότητα το ακριβές αίτιο.

Και εδώ βρίσκεται μία ουσιώδης ιστοριογραφική αρχή: Δεν πρέπει να μετατρέπουμε μία μεταγενέστερη εξήγηση σε πρωτογενές γεγονός.

Ούτε όμως πρέπει να κάνουμε το αντίστροφο και να απαλλάξουμε τον Κωνσταντίνο από κάθε ευθύνη επειδή οι λεπτομέρειες της υπόθεσης χάθηκαν.

Η πιο τεκμηριωμένη θέση είναι ότι ο Κωνσταντίνος διέταξε μία σειρά από επίσημες δυναστικές εκτελέσεις, οι οποίες συνοδεύτηκαν από οργανωμένη κύρωση της μνήμης των θυμάτων.

Το γιατί συνέβησαν παραμένει ένα από τα σημαντικότερα άλυτα μυστήρια της Κωνσταντίνειας ιστοριογραφίας.

Η μεταγενέστερη ιστορία της Φαύστας και του Κρίσπου είναι σημαντικό ιστορικό τεκμήριο για το πώς θυμήθηκε η ύστερη αρχαιότητα τα γεγονότα· δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη για το τι ακριβώς συνέβη το 326μΧ.

Τελική παρατήρηση Η περίπτωση του Κρίσπου και της Φαύστας αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του πόσο διαφορετικό μπορεί να είναι το ιστορικό γεγονός από την ιστορία που δημιουργήθηκε αργότερα γύρω από αυτό.

Το γεγονός ότι οι δύο μορφές εκτελέστηκαν και υπέστησαν damnatio memoriae είναι ισχυρά τεκμηριωμένο.

Το γεγονός ότι η Φαύστα κατηγόρησε τον Κρίσπο για σεξουαλική σχέση, ότι ο Κρίσπος ήταν αθώος και ότι η Φαύστα τιμωρήθηκε ως εκδίκηση για τον θάνατό του ανήκει σε πολύ μεταγενέστερη και πολύ πιο αβέβαιη παράδοση.

Η ιστορική μέθοδος απαιτεί να κρατήσουμε τις δύο αυτές κατηγορίες μαρτυριών χωριστά.

Φυσικά η ιστορία δεν τον ανακήρυξε Μέγα, η σύγκλητος θεό και η εκκλησία Αγίου για τους λόγους της εκτέλεσης όπως συχνά λένε κάποιοι.

Πρωτογενείς πηγές Ευσέβιος Καισαρείας, Vita Constantini I.47. Αυρήλιος Βίκτωρ, De Caesaribus 41. Ευτρόπιος, Breviarium ab Urbe Condita X.6. Ιερώνυμος, Chronicon, έτος 325/328. Consularia Constantinopolitana, έτος 326. Ορόσιος, Historiae adversus paganos VII.26–28. Ζώσιμος, Historia Nova II.29. Φιλοστόργιος, Historia Ecclesiastica II.4. Ιουλιανός, Oratio I και Oratio III, για τη μνήμη της δυναστείας του Κωνσταντίνου.

Σύγχρονη βιβλιογραφία Barnes, Timothy D., Constantine: Dynasty, Religion and Power in the Later Roman Empire, Wiley-Blackwell, 2011. Doležal, Stanislav, “Crispus”, στο The Reign of Constantine, 306–337, Palgrave Macmillan, 2022, σ. 325–340.

Η μελέτη εξετάζει συστηματικά τις αρχαίες μαρτυρίες και τις σύγχρονες υποθέσεις για την εκτέλεση του Κρίσπου. Guthrie, Patrick, “The Execution of Crispus”, Phoenix 20 (1966), 325–331. Moreno Resano, Esteban, “Las ejecuciones de Crispo, Licinio el Joven y Fausta (año 326 d.C.): nuevas observaciones”, Dialogues d'histoire ancienne 41.1 (2015), 177–200.

DOI: 10.3917/dha.411.0177. Pohlsander, Hans A., “Crispus: Brilliant Career and Tragic End”, Historia 33 (1984), 79–106. Woods, David, “On the Death of the Empress Fausta”, Greece & Rome 45.1 (1998), 70–86. Η μελέτη εξετάζει ειδικά τις συνθήκες και τον τρόπο του θανάτου της Φαύστας και επισημαίνει την αβεβαιότητα των μεταγενέστερων αφηγήσεων. Fowden, Garth, “The Last Days of Constantine: Oppositional Versions and their Influence”, Journal of Roman Studies 103 (2013). Η μελέτη εξετάζει ειδικότερα τη δημιουργία και μετάδοση αντιπολιτευτικών εκδοχών για τον Κωνσταντίνο. Moser, Muriel, Emperor and Senators in the Reign of Constantius II: Maintaining Imperial Rule Between Rome and Constantinople in the Fourth Century AD, Cambridge University Press, 2018.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους