Τί έκανε ο Παύλος Μελάς στην Μακεδονία; Η τελευταία αναφορά του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά προς το Κεντρικό Κομιτάτο Αθηνών, που χρηματοδοτούσε την μυστική αποστολή του, συντάχθηκε λίγο πριν τον...

Πλήρες Κείμενο:

Τί έκανε ο Παύλος Μελάς στην Μακεδονία; Η τελευταία αναφορά του Μακεδονομάχου Παύλου Μελά προς το Κεντρικό Κομιτάτο Αθηνών, που χρηματοδοτούσε την μυστική αποστολή του, συντάχθηκε λίγο πριν τον θάνατό του από το χωριό Κωσταράζι Καστοριάς. Ο Μελάς, που υπέγραψε την αναφορά του με το ψευδώνυμο Μίκης Ζέζας, έφτασε στο Κωσταράζι με περίπου 30 άνδρες μετά από συνεχή και επίπονη πεζοπορία στα πυκνά και δύσβατα δάση της τότε οθωμανικής Μακεδονίας τον Σεπτέμβριο του 1904.

Ήταν το τρίτο, και μοιραίο, ταξίδι του Παύλου Μελά στην Μακεδονία.

Ένα μήνα αργότερα έπεσε νεκρός σε συμπλοκή με Οθωμανούς στρατιώτες. Στο Κωσταράζι το Σώμα του Μελά φιλοξενήθηκε για μερικές ημέρες και μετά συνέχισε την πορεία του.

Το χωριό Κωσταράζι, που ο Μελάς στην αναφορά που έστειλε στην Αθήνα περιέγραψε ως "ελληνικώτατον", αποτέλεσε ασφαλές καταφύγιο για τους Μακεδονομάχους σε όλη την διάρκεια του Μακεδονικού Αγώνα (1904-1908). Όμως ο Μελάς έγραψε, πως στα περίχωρα της Καστοριάς "η θέσις ήτο οικτρά", εννοώντας πως οι Έλληνες αντιμετώπιζαν τεράστια πίεση από τους Βούλγαρους. Ο Μελάς έγραψε στην αναφορά του προς το Κομιτάτο: "Αφού κάλεσα τους χωρικούς (σ.σ. ο Μελάς αναφέρεται εδώ στο ορεινό χωριό Πρεκοπάνα, σήμερα Περικοπή Φλώρινας στις πλαγιές του όρους Βίτσι) και ξεχωριστά τους δημογέροντες, συνέστησα σε αυτούς, πρώην Ορθόδοξους (είχαν αποσχιστεί με την βία) με θερμή μου ομιλία να επανέλθουν στην Ορθοδοξία (σ.σ. το χωριό είχε περάσει στην Eξαρχία, δηλαδή στη βουλγαρική εκκλησία, ο Μελάς ήθελε να επανέλθουν στο Πατριαρχείο Κωνσταντινούπολης).Τους ρώτησα να μου πουν ελεύθερα, αν η συνείδηση τους είναι βουλγαρική και οι πεποιθήσεις τους σχισματικές, και τους δήλωσα πως θα τους σεβαστώ, αλλά δε θα επιτρέψω σε κανένα να πιέζει τους Έλληνες να αποσχιστούν.

Αυτοί οι δυστυχισμένοι, άλλοι από φόβο, επειδή είχαν φονευθεί οι συγχωριανοί τους (σ.σ. είχαν προηγηθεί οι εκτελέσεις του βούλγαρου ιερέα και βούλγαρου δασκάλου του χωριού, που περιγράφονται να κατέχουν σημαντική θέση στο Βουλγαρικό Κομιτάτο), άλλοι με αγαθή διάθεση με διαβεβαίωσαν, ότι η ψυχή τους ποτέ δεν ασπάστηκε ούτε το σχίσμα, ούτε τις βουλγαρικές αρχές και ότι θα έκαναν πρόθυμα ο,τι τους διατάξω.

Τότε τους είπα ότι απαιτώ πρώτον να ορκιστούν πίστη και αφοσίωση στην Ορθοδοξία και δεύτερον να το δηλώσουν στον Καϊμακάρη (σ.σ. στον Οθωμανό διοικητή της επαρχίας) και στον Μητροπολίτη.

O,τι αφορά τον τελευταίον (σ.σ. τον Μητροπολίτη), μάλιστα, να πάνε μέσα σε δέκα μέρες και να ζητήσουν την αποστολή ιερέα και δασκάλου Έλληνα.

Τούς δήλωσα μάλιστα, ότι αυτούς που θα δυσανασχετήσουν με τα παραπάνω, μετά τον όρκο που μου έδωσαν, θα τους θεωρήσω Βούλγαρους και επίορκους και θα τους τιμωρήσω αναλόγως.

Και στο Στρέμπενο (σ.σ. σήμερα το χωριό λέγεται Ασπρόγεια, βρίσκεται στην δυτική Μακεδονία, βορειοανατολικά της Καστοριάς και νότια της Φλώρινας) διέλυσα επίσης την επιτροπή που ανήκε στο Βουλγαρικό Κομιτάτο (Κομίσιαν) και υποχρέωσα τα μέλη της να πάνε να προσκυνήσουν τον Μητροπολίτη μας.

Ένας από την επιτροπή αυτή είχε γιο δάσκαλο στο βουλγαρικό χωριό Ζέλενιτς (σ.σ. σήμερα Σκλήθρο Φλώρινας, περίπου 40 χλμ. νοτιοδυτικά της πόλης). Αφού εκούσια μου ορκίστηκε πίστη στην Ορθοδοξία και τον Ελληνισμό, τον υποχρέωσα να αποσύρει τον γιο του από το σχολείο μέσα σε μια βδομάδα.

Από όλα αυτά που σας περιγράφω κάποια έγιναν ήδη, εάν όμως δεν γίνουν όλα μέχρι την προθεσμία που τους έθεσα, τότε θα φονευθούν ορισμένοι από τους φοβερότερους της Βουλγαρικής Επιτροπής που κατήργησα, στους συλληφθέντες χάρισα την ζωή μόνο με αυτούς τους όρους. Στην Μπαλκαμένη (σ.σ. πρόκειται για το σημερινό χωριό Δροσοπηγή) επέβαλα (και έγινε) να αποσυρθούν μόνο οι εφτά μαθητές του ρουμάνικου σχολείου που είχε ιδρυθεί εκεί.

Από την Μπελκαμένη κατευθύνθηκα στο Νερέτι (σ.σ. σήμερα Πολυπόταμος Φλώρινας, νοτιοδυτικά της πόλης της Φλώρινας). Εκεί βασιλεύει μια σπείρα τριών ή τεσσάρων αχρείων, οι οποίοι τρομοκρατούν όχι μόνο το χωριό αυτό, αλλά και όλα τα περίχωρα.

Ήταν απόλυτη ανάγκη να εξαφανιστούν και αυτοί". Η Μακεδονία μπήκε στο στόχαστρο του βουλγαρικού εθνικισμού ήδη από τα μέσα του 19ου αιώνα με υποκινητή την τσαρική Ρωσία και την ιδεολογία του "πανσλαβισμού". Αρχικά οι Βούλγαροι διείσδυσαν μέσω της παιδείας και λίγο αργότερα μέσω της βουλγαρικής εκκλησίας (Εξαρχία) που αποσχίστηκε από το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως το 1870 και αμέσως μετά μετατράπηκε σε φορέα εθνικής οργάνωσης.

Η βία ήρθε την τελευταία δεκαετίες του 19ου και κορυφώθηκε στις αρχές του 20ου αιώνα.

Έτσι οι Βούλγαροι πρώτα ίδρυσαν σχολεία και έδωσαν υποτροφίες σε παιδιά φτωχών σλαβόφωνων οικογενειών, τα οποία μύησαν στον βουλγαρικό εθνικισμό.

Όταν τα παιδιά αυτά αποφοίτησαν, λειτούργησαν ως φορείς της βουλγαρικής εθνικιστικής ιδεολογίας στην Μακεδονία.

Έγιναν δάσκαλοι και κληρικοί στελεχώνοντας και ιδρύοντας νέα βουλγαρικά σχολεία και εκκλησίες, ίδρυσαν βουλγαρικές εφημερίδες, τύπωσαν βουλγαρικά βιβλία και χάρτες και ξεκίνησαν επιχειρηματικές δραστηριότητες λειτουργώντας ανταγωνιστικά στην ελληνική επιχειρηματικότητα και το Πατριαρχείο.

Όμως οι Βούλγαροι δεν σταμάτησαν εκεί.

Μετά την αποτυχία της Βουλγαρίας και της Ρωσίας να επιβάλουν την συνθήκη του Αγίου Στεφάνου ύστερα από τον ρωσοτουρκικό πόλεμο του 1877-78, η οποία προέβλεπε την δημιουργία της Μεγάλης Βουλγαρίας, ο βουλγαρικός εθνικισμός ριζοσπαστικοποιήθηκε και απέκτησε αλυτρωτικό χαρακτήρα. Οι Βούλγαροι είδαν τις περιοχές που θα περνούσαν στην Βουλγαρία με την συνθήκη του Αγίου Στεφάνου ως φυσικό εθνικό τους χώρο.

Έτσι ανάμεσα στο 1880 και 1890 ο ανταγωνισμός με το Πατριαρχείο και τον Ελληνισμό κορυφώθηκε και οι Βούλγαροι έριξαν τα θεμέλια για οργανωμένο ένοπλο κίνημα στην Μακεδονία.

Το 1893 ιδρύθηκε στην Θεσσαλονίκη η μυστική επαναστική οργάνωση Κεντρική Μακεδονική Επαναστατική Επιτροπή (ΚΜΕΕ), που μετονομάστηκε πολλές φορές έως ότου πήρε οριστικά το όνομα Εσωτερική Μακεδονική Επαναστατική Οργάνωση (ΕΜΕΟ). Η οργάνωση με σύνθημα "η Μακεδονία στους Μακεδόνες" διακήρυττε, πως όλες οι χριστιανικές εθνότητες της Μακεδονίας θα συνεργάζονταν με στόχο την αυτονόμηση της Μακεδονίας και της Θράκης από τους Οθωμανούς.

Το σύνθημα της αυτονόμησης και όχι της άμεσης προσάρτησης στη Βουλγαρία προσέλκυσε και πολλούς σλαβόφωνους πατριαρχικούς της Μακεδονίας που μέχρι τοτε δεν είχαν ταυτιστεί με τον βουλγαρικό εθνικισμό και δεν είχαν αποκτήσει βουλγαρική εθνική συνείδηση και τελικά οδήγησε στην εξέγερση του Ίλιντεν το καλοκαίρι του 1903.

Σχεδόν ταυτόχρονα στην Σόφια εμφανίστηκε η "Ανωτάτη Μακεδονική-Αδριανουπολική Επιτροπή" (Κομιτάτο), που είχε ισχυρούς δεσμούς με την Βουλγαρία και προωθούσε την προσάρτηση της Μακεδονίας και της Θράκης στην Βουλγαρία.

Σε αυτή την φάση, περίπου από το 1890 και ως το 1904, όταν οι Έλληνες πέρασαν στην αντεπίθεση και ξεκίνησε ο Μακεδονικός Αγώνας, η βία απέναντι στους Έλληνες της Μακεδονίας κλιμακώθηκε.

Ένοπλα παραστρατιωτικά σώματα στελεχωμένα από ντόπιους μέλη του Βουλγαρικού Κομιτάτου με βουλγαρικό φρόνημα έδρασαν τόσο στην μακεδονική ύπαιθρο, όσο και στις μακεδονικές πόλεις και έσπειραν τον τρόμο.

Εκδίωξαν παπάδες του Πατριαρχείου και δασκάλους από χωριά με την απειλή ή χρήση βίας και τους αντικατέστησαν με Βούλγαρους, έκλεισαν ελληνικά/πατριαρχικά σχολεία και επέβαλαν την βουλγαρική γλώσσα και συνείδηση, κατέλαβαν πατριαρχικές εκκλησίες, υποχρέωσαν τον πληθυσμό να περάσει στην Εξαρχία (βουλγαρική εκκλησία), απομόνωσαν και εφάρμοσαν εμπορικό μποϊκότ σε Έλληνες και σε όσους σλαβόφωνους πατριαρχικούς και άλλες εθνότητες συνεργάζονταν με Έλληνες και δολοφόνησαν Έλληνες προκρίτους και επιχειρηματίες σε χωριά και κωμοπόλεις με στόχο την τρομοκράτηση και εκτόπιση του ελληνικού πληθυσμού και την εξάλειψη της επιρροής του Πατριαρχείου και των Ελληνορθόδοξων Μητροπόλεων.

Αυτήν την κατάσταση βρήκε ο Παύλος Μελάς στα τρία ταξίδια του στην Μακεδονία, που περιέγραψε με τα μελανότερα χρώματα.

Αριστερά ο Παύλος Μελάς με την στολή του Μακεδονομάχου και δεξιά Βούλγαροι του Κομιτάτου (Κομιτατζήδες). ✍ © Οι Έλληνες στην Ιστορία Πηγές: Ο Μακεδονικός Αγών και τα εις Θράκην γεγονότα, έκδοσις διευθύνσεως ιστορίας Στρατού, Αθήναι 1979, Σελ. 331-338. Georgi N . Georgiev: The Bulgarian National Liberation Movement in Macedonia (1893-1912) Ideology, Politics, Revolution, στο: Macedonian Review (Македонски преглед), Vol. 40, No. 3 (2017), σελ. 21–34 Lucian N. Leustean, Orthodox Christianity and Nationalism in Nineteenth-Century Southeastern Europe Duncan M. Perry, The Politics of Terror: The Macedonian Liberation Movements, 1893–1903 Loring Danforth: Internal Macedonian Revolutionary Organization https://www.britannica.com/topic/Internal-Macedonian-Revolutionary-Organization

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους