207ο: Η καταστροφή της Μονής της Λυκουσάδας στις 4 Δεκεμβρίου 1601 και ο αποκεφαλισμός του Σεραφείμ την ίδια μέρα απ' τους Τούρκους (7ο μέρος), Πέμπτη, 10 Σεπτεμβρίου 2026 Του Δημήτρη Ντούσα...

Πλήρες Κείμενο:

207ο: Η καταστροφή της Μονής της Λυκουσάδας στις 4 Δεκεμβρίου 1601 και ο αποκεφαλισμός του Σεραφείμ την ίδια μέρα απ' τους Τούρκους (7ο μέρος), Πέμπτη, 10 Σεπτεμβρίου 2026 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα Αγαπητοί φίλοι συνεχίζω τη μεγάλη ιστοριοδιφική κι επιτόπια έρευνα για την ιστορία των σχέσεων του Φαναρίου Ιθώμης με το ιστορικό χωριό της Λοξάδας Καρδίτσας.

Σήμερα θα αναφερθώ στην ιστορία του μοναστηριού της Λυκουσάδας και στη σχέση του εθνομάρτυρα Σεραφείμ με την καταστροφή του, στις 4 Δεκεμβρίου 1601.

Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά κι ας τα δούμε από πιο κοντά: 1. Πότε κτίστηκε το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας ή της Λυκουσάδας.

Ξέρουμε ήδη από προηγούμενες αναρτήσεις μου πως το μοναστήρι συστάθηκε πριν από τον Μάιο του 1289, από τον σεβαστοκράτορα της Θεσσαλίας, Ιωάννη Α' Δούκα Άγγελο Κομνηνό και τη σύζυγό του Δούκαινα Υπομονή, η οποία συνέταξε και τον εσωτερικό κανονισμό του.

Από τον ίδιο είχε φτιαχτεί και το κάστρο του Φαναρίου με αρχιμαστόρους αλλά με την καταναγκαστική εργασία των Φαναριωτών.

Είναι πολύ πιθανόν για ένα πρώτο, σύντομο χρονικό διάστημα το μοναστήρι να ήταν γυναικείο αλλά στη συνέχεια μετατράπηκε σίγουρα σε ανδρικό.

Μετά τον θάνατο τού άντρα της, η Υπομονή ζήτησε από τον αυτοκράτορα Ανδρόνικο Β' Παλαιολόγο την έκδοση του περίφημου χρυσόβουλου του 1289, με το οποίο το μοναστήρι έλαβε ως δώρο την τεράστια περιουσία του που είδαμε. Η Μονή έγινε πλησίον του άστεως του Φαναρίου Ιθώμης, δηλαδή πλησίον της καστροπολιτείας του Φαναρίου, ακριβώς από κάτω του. 2. Η πολυεθνική συμβίωση στο μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας στη Λοξάδα.

Το μοναστήρι αυτό ήταν πολυεθνικό, υπήρχε δηλαδή πολυεθνική συμβίωση.

Σύμφωνα με το σιγίλλιο του οικουμενικού πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλου το 1383, στο μοναστήρι της Λυκουσάδας υπήρχαν καλόγεροι όχι μόνο Έλληνες αλλά και Σέρβοι και Αλβανοί.

Το σιγίλλιο αυτό, όπως θα δούμε, παρουσιάζει τεράστιο ιστορικό και εθνολογικό ενδιαφέρον Γράφει το σιγίλλιο του Νείλου το 1383: "Επειδή η αγία αυτή Μονή βρίσκεται πλησίον των συνόρων και των περιοχών όπου κατοικούν διάφορα γένη (έθνη), ορίζουμε και θεσπίζουμε μέσω του παρόντος πατριαρχικού μας σιγιλλίου, ώστε όποιος μοναχός προσέρχεται σε αυτήν με σκοπό να μονάσει με ειλικρίνεια και ευσέβεια, να γίνεται δεκτός χωρίς καμία διάκριση, χωρίς κανένα εμπόδιο.

Είτε είναι (Ρωμαίος) Έλληνας, είτε είναι Σέρβος, είτε Αρβανίτης, όλοι έχουν τα ίδια δικαιώματα μέσα στο μοναστήρι.

Κι αν κάποιος από αυτούς, οποιασδήποτε εθνικότητας και αν είναι, προκόψει στην αρετή, στην πνευματική ζωή και στη γνώση των θείων κανόνων, και κριθεί από την αδελφότητα άξιος να αναλάβει την καθοδήγηση της Μονής, να εκλέγεται ελεύθερα ως ηγούμενος.

Κανένας δεν έχει το δικαίωμα να τον εμποδίσει ή να τον αποκλείσει εξαιτίας της καταγωγής του, γιατί για τον Χριστό δεν υπάρχει διάκριση εθνικότητας, αλλά όλοι είμαστε ένα σώμα υπό την ηγεσία της αγίας του Χριστού μεγάλης εκκλησίας...". Διαπιστώνουμε πως το οικουμενικό πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως, με το σιγίλλιο αυτό, λειτουργούσε ως υπερεθνικός θεσμός, επιβάλλοντας την εκκλησιαστική ισότητα και ενότητα των μοναχών, παρά τις πολιτικές και εθνοτικές διαιρέσεις και αναταράξεις της εποχής εκείνης στη Θεσσαλία του τέλους του 14ου αιώνα.

Να υπενθυμίσω στο σημείο αυτό πως το 1342, δηλαδή 41 χρόνια πριν, ο αφέντης της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλος με το Ορκωμοτικόν γράμμα του βεβαίωνε τους άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης πως δεν θα δεχτεί ούτε αυτός ούτε οι διάδοχοί του την εγκατάσταση Αλβανών στην περιοχή του χωριού μας. 3. Η εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας ή της Λευκουσιάδας.

Με το κτίσιμο του μοναστηριού, ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ανδρόνικος Β' Παλαιολόγος, στη δεκαετία του 1380, χάρισε στη νεοσυσταθείσα μονή και την εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας ή της Γλυκοφιλούσας ή της Λυκουσάδας.

Πρόκειται για την ίδια εικόνα, για το ίδιο δώρο, για το ίδιο ιστορικό ή εκκλησιαστικό κειμήλιο.

Η εικόνα ονομάστηκε Παναγία Γλυκοφιλούσα γιατί δείχνει τη Μαρία να ακουμπά τα μάγουλά της στο μάγουλο του γιου της.

Το όνομα Παναγία Λυκουσάδας το πήρε γιατί αποτέλεσε την εφέστια εικόνα της ιστορικής Μονής της Λυκουσάδας, της σημερινής Λοξάδας του δήμου Ιθώμης. 4. Η καταστροφή του μοναστηριού της Λυκουσάδας στις 4 Δεκεμβρίου του 1601.

Το μοναστήρι, μέχρι την πτώση της περιοχής του Φαναρίου Ιθώμης στους Οθωμανούς Τούρκους, σαράντα χρόνια αργότερα, γύρω στα 1423, συνέχισε να λειτουργεί ως εκκλησιαστικό φέουδο με όλα τα προνόμια που του είχαν παραχωρήσει οι άνθρωποι της εξουσίας.

Σταδιακά όμως το μοναστήρι της Λυκουσάδας έχασε τον πλούτο του και την αίγλη του, καθώς τα περιουσιακά στοιχεία του μετατράπηκαν σε οθωμανικά τσιφλίκια.

Το 1601 όμως ξέσπασε και το πρώτο επαναστατικό Κίνημα του μητροπολίτη Λάρισας και Τρικάλων, του Διονυσίου του Φιλόσοφου, τον οποίο οι Τούρκοι τον αποκαλούσαν ειρωνικά Σκυλόσοφο! Το Κίνημα ωστόσο του Διονυσίου απέτυχε και οι Τούρκοι προχώρησαν σε σφοδρά αντίποινα.

Τότε αρχιεπίσκοπος Φαναρίου και Νεοχωρίου ήταν ο Σεραφείμ (1596-1601). Οι Τούρκοι αγάδες συνέλαβαν τον αρχιεπίσκοπο Σεραφείμ στο Φανάρι, όπου ήταν η έδρα της Μητρόπολης, με την κατηγορία πως συμμετείχε κι αυτός στο Κίνημα του Διονυσίου του Φιλόσοφου κατά των Τούρκων.

Ως γνωστόν τον βασάνισαν και τον θανάτωσαν μαρτυρικά, με ανασκολοπισμό, και τον αποκεφάλισαν στο χωριό μας, το Φανάρι, στις 4 Δεκεμβρίου του 1601.

Την ίδια μέρα, στις 4 Δεκεμβρίου 1601, οι Οθωμανοί Τούρκοι επιτέθηκαν στο μοναστήρι της Λυκουσάδας, το λεηλάτησαν, το έκαψαν και το γκρέμισαν ολοσχερώς.

Μέσα στον πανικό, τη φωτιά και τη σφαγή, οι καλόγεροι που κατάφεραν να γλυτώσουν είχαν ως κύριο μέλημα να σώσουν τα πολυτιμότερα κειμήλια του μοναστηριού της Λυκουσάδας, όπως ήταν η εικόνα που είχε δωρίσει ο αυτοκράτορας του Βυζαντίου Ανδρόνικος Β' καθώς και τα χρυσόβουλα του Ανδρόνικου Β', του Ανδρόνικου Γ', του άρχοντα Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου, το χρυσόβουλο του Σέρβου αυτοκράτορα Στέφαν Ντούσαν και το σιγίλλιο του οικουμενικού πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλου.

Οι μοναχοί πήραν την καμένη εικόνα και τα χρυσόβουλα και κατέφυγαν βόρεια, αναζητώντας προστασία στους απόκρημνους βράχους των Μετεώρων.

Εκεί, η εικόνα της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας, μαζί με τα άλλα έγγραφα, παραδόθηκε για ασφάλεια στη Μονή του Μεγάλου Μετεώρου.

Εκεί τα βρήκαν κατά τον 19ο και αρχές 20ου αιώνα διάφοροι ερευνητές, όπως ο Λεόν Εζέ, για τα οποία γράφει στο βιβλίο του: Οδοιπορικό στην τουρκοκρατούμενη Θεσσαλία, 1858, καθώς και ο Ν. Α. Βέης στις αρχές του 20ού αιώνα και πιο συγκεκριμένα το 1909.

Ως γνωστόν το καμένο ξύλο της εικόνας της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας ντύθηκε με ασημένιο μέταλλο γύρω στα 1920, ύστερα από δωρεά κατοίκου της Λοξάδας.

Κάθε χρόνο, από τότε, η εικόνα μεταφέρεται με τιμές από το Μεγάλο Μετέωρο της Καλαμπάκας στο χωριό Λοξάδα Καρδίτσας, από τις 9 Αυγούστου έως τις 27 Οκτωβρίου. 5. Σήμερα σώζονται λείψανα από αρχαίους και βυζαντινούς κίονες, οι οποίοι αποτελούν απόδειξη ύπαρξης όχι μόνο για το μοναστήρι της Λυκουσάδας αλλά και προγενέστερων ναών, ίσως πρωτοβυζαντινού ή ακόμα και πρωτοχριστιανικού.

Στις εικόνες βλέπουμε τα λείψανα τέτοιου ναού ή τέτοιων ναών στη Λοξάδα.

Το πρώτο λείψανο, του οποίου φωτογραφία για πρώτη φορά δημοσιεύεται, δείχνει ένα αρχιτεκτονικό μέλος από τη βυζαντινή περίοδο.

Το σκάλισμα παρουσιάζει φυτικό διάκοσμο, που μοιάζει με φύλλα ακάνθου, έλικες βλαστού ή ανθέμιο.

Θα μπορούσε να είναι τμήμα από κιονόκρανο, ή από θωράκιο ή τέμπλο παλαιοχριστιανικής ή βυζαντινής εκκλησίας αλλά και επίκρανο παραστάδας.

Η βαθιά σμίλευση και ο τρόπος που αποδίδονται τα φύλλα παραπέμπουν στην παλαιοχριστιανική ή τη βυζαντινή μαρμαρογλυπτική.

Το δεύτερο λείψανο αποτελεί μια μαρμάρινη ή λίθινη βάση κίονα, πιθανόν αττικού ή ιωνικού ρυθμού.

Αποτελείται από μια τετράγωνη πλίνθο (βάση) και κυρτά ή κοίλα διακοσμητικά περιθώρια (σπείρες/τροχιλίες). Τέτοια αρχιτεκτονικά μέλη προέρχονται συχνά από αρχαία κτίρια.

Στην τρίτη φωτογραφία, με το υπόστεγο, βλέπουμε ένα αρχαίο κιονόκρανο, πιθανότατα παλαιοχριστιανικής ή και παλαιότερης εποχής, το οποίο στηρίζει την επάνω μαρμάρινη πλάκα.

Σήμερα χρησιμοποιείται ως υπαίθρια αγία τράπεζα από τον ναό της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην πλατεία του χωριού Λοξάδα.

Στην τέταρτη φωτογραφία βλέπουμε πάλι μια υπαίθρια αγία τράπεζα, η οποία όμως φαίνεται να αποτελείται από μια λαξευμένη βάση η οποία λειτουργεί ως στήριγμα και από μια φαρδιά και τετραγωνισμένη πέτρα, η οποία είναι τοποθετημένη επάνω.

Προφανώς πρόκειται για τα αρχιτεκτονικά μέλη αρχαίου κίονα, ή ρωμαϊκών ή βυζαντινών χρόνων.

Στην πέμπτη φωτογραφία βλέπουμε την εικόνα της Παναγίας της Γλυκοφιλούσας, η οποία χρονολογείται στα τέλη του 13ου αιώνα.

Δεν γνωρίζουμε από ποιον φιλοτεχνήθηκε, αλλά είναι σίγουρο πως θα ήταν από κάποιον βυζαντινό αγιογράφο υψηλής τέχνης της εποχής των Κομνηνών.

Θεωρείται η αρχαιότερη σωζόμενη βυζαντινή εικόνα σε ολόκληρη τη Θεσσαλία Τα λείψανα αυτά βρίσκονται όχι μόνο στις δύο εκκλησίες του χωριού αλλά και σε σπίτια, στα οποία βρέθηκαν κατά τη διάρκεια οικοδομικών ανασκαφών.

Είναι φανερό πως στο ιστορικό αυτό χωριό θα πρέπει να δημιουργηθεί ένα μικρό Ιστορικό και Αρχαιολογικό Μουσείο, όπου θα μεταφερθούν όλα αυτά τα λείψανα και πολλά άλλα που υπάρχουν.

Η ανάγκη για μια αρχαιολογική σκαπάνη και έρευνα είναι επιτακτική.

Αύριο η συγκλονιστική συνέχεια... Για οποιαδήποτε ανακρίβεια ή παράλειψη είμαι εδώ για να την αποκαταστήσω.

Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα του βιβλίου: Οι Φαναριώτες Μάστοροι της Πέτρας και η Ζωή στα Κομπελιώτικα Ντάμια, εκδόσεις Χατζηλακος, Ιούλιος 2026

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους