Πριν από τον Δαρβίνο; Σαν σήμερα, στις 7 Σεπτεμβρίου 1707, γεννήθηκε στο Μονμπάρ της Βουργουνδίας ένας από τους σημαντικότερους φυσιοδίφες του ευρωπαϊκού Διαφωτισμού: ο Ζορζ-Λουί Λεκλέρ, γνωστότερος...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Μαθηματικός, φυσιοδίφης, κοσμολόγος και ακούραστος παρατηρητής της φύσης, υπήρξε ένας από τους ανθρώπους που, έναν αιώνα πριν από τον Κάρολο Δαρβίνο, άρχισαν να μετατρέπουν τη στατική εικόνα της Δημιουργίας σε μια εικόνα της φύσης που έχει παρελθόν, μεταβάλλεται και διαθέτει ιστορία. Ο Μπυφόν δεν διατύπωσε τη θεωρία της εξέλιξης με τη σημερινή έννοια και ασφαλώς δεν ανακάλυψε τη φυσική επιλογή.

Αυτή η διάκριση είναι ουσιώδης.

Όμως έθεσε με εξαιρετική διορατικότητα πολλά από τα ερωτήματα χωρίς τα οποία η εξελικτική βιολογία του 19ου αιώνα δύσκολα θα μπορούσε να αναπτυχθεί: Τι είναι πραγματικά ένα είδος; Είναι τα είδη αιώνια και αμετάβλητα; Γιατί συγγενικά ζώα διαφέρουν από τόπο σε τόπο; Μπορεί το περιβάλλον να μεταβάλει τους οργανισμούς; Έχουν διαφορετικές μορφές ζωής κάποια ιστορική συγγένεια; Και πόσο παλιά είναι πραγματικά η Γη; Ο άνθρωπος που ξεκίνησε από τα μαθηματικά Πριν γίνει ο μεγάλος φυσιοδίφης της Γαλλίας, ο Μπυφόν είχε ασχοληθεί σοβαρά με τα μαθηματικά.

Έγινε δεκτός στη Γαλλική Ακαδημία Επιστημών το 1734 και ενδιαφέρθηκε για πιθανότητες, μηχανική και τη νευτώνεια φυσική.

Το 1739 ανέλαβε τη διεύθυνση του Jardin du Roi, του Βασιλικού Κήπου και της συλλογής φυσικής ιστορίας στο Παρίσι, θεσμού από τον οποίο αργότερα προέκυψε το Muséum national d’Histoire naturelle.

Υπό τη διοίκησή του, ο χώρος εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα ευρωπαϊκά κέντρα έρευνας της φυσικής ιστορίας.

Το μεγάλο του έργο ήταν η μνημειώδης Histoire naturelle, générale et particulière — «Γενική και Ειδική Φυσική Ιστορία». Η έκδοσή της άρχισε το 1749 και το έργο του Μπυφόν έφθασε σε δεκάδες τόμους, καλύπτοντας τη Γη, τον άνθρωπο, τα θηλαστικά, τα πτηνά, τα ορυκτά και τη γενικότερη λειτουργία της φύσης.

Η βασική σειρά για τη φυσική ιστορία των ζώων γράφτηκε εν μέρει σε συνεργασία με τον σπουδαίο ανατόμο Louis-Jean-Marie Daubenton.

Για τον 18ο αιώνα, το έργο αυτό ήταν κάτι πολύ περισσότερο από μια εγκυκλοπαίδεια ζώων.

Ήταν μια προσπάθεια να γραφτεί η ιστορία ολόκληρης της φύσης.

Η μεγάλη διαφωνία με τον Λινναίο Την ίδια εποχή ο Κάρολος Λινναίος οικοδομούσε το σύστημα ταξινόμησης των οργανισμών που θα αποτελούσε τη βάση της σύγχρονης ταξινομικής. Ο Μπυφόν ακολούθησε διαφορετικό δρόμο.

Δεν τον ενδιέφερε μόνο σε ποιο «κουτί» ταξινόμησης έπρεπε να τοποθετηθεί ένα ζώο.

Τον ενδιέφερε η πραγματική του ζωή: η αναπαραγωγή, οι σχέσεις με άλλα ζώα, το κλίμα στο οποίο ζούσε, η γεωγραφική κατανομή του και οι μεταβολές του μέσα στον χρόνο.

Για τον Μπυφόν, το είδος δεν ήταν απλώς μια ομάδα οργανισμών που έμοιαζαν μεταξύ τους.

Ήταν κυρίως μια ιστορική αλυσίδα γενεών.

Έδωσε ιδιαίτερη σημασία στην ικανότητα δύο οργανισμών να αναπαράγονται και να παράγουν γόνιμους απογόνους.

Η ιδέα αυτή θυμίζει εντυπωσιακά στοιχεία της πολύ μεταγενέστερης «βιολογικής έννοιας του είδους». Μπορούν τα είδη να αλλάξουν; Εδώ ο Μπυφόν πλησιάζει περισσότερο από ποτέ το εξελικτικό πρόβλημα.

Μελετώντας, για παράδειγμα, το άλογο και τον όνο, παρατήρησε τις μεγάλες ανατομικές ομοιότητές τους.

Έφθασε μάλιστα να εξετάσει ένα τολμηρό ενδεχόμενο: μήπως διαφορετικά τετράποδα μπορούσαν να έχουν προέλθει, μέσα στην πορεία του χρόνου, από μια κοινή αρχική μορφή; Και όμως, στο συγκεκριμένο σημείο έκανε πίσω.

Δεν αποδέχθηκε μια γενικευμένη θεωρία κοινής καταγωγής όλων των ειδών.

Σε διάφορα σημεία του έργου του υποστήριξε ότι συγγενικές μορφές μπορούσαν να μεταβάλλονται υπό την επίδραση του περιβάλλοντος, του κλίματος, της τροφής και άλλων συνθηκών.

Χρησιμοποιούσε συχνά τη λέξη «degeneration» — «εκφυλισμός» ή καλύτερα, στο ιστορικό της πλαίσιο, απόκλιση από μια αρχική μορφή.

Δεν επρόκειτο ακόμη για δαρβινική εξέλιξη.

Αλλά είχε ήδη γίνει ένα τεράστιο νοητικό βήμα: η μορφή ενός οργανισμού δεν ήταν αναγκαστικά αιώνια και αμετάβλητη.

Η γεωγραφία των ζώων Ο Μπυφόν ήταν επίσης ένας από τους πρωτοπόρους της βιογεωγραφίας.

Παρατήρησε ότι περιοχές με παρόμοιο κλίμα αλλά απομονωμένες γεωγραφικά μπορούσαν να έχουν διαφορετικά είδη ζώων.

Το γεγονός αυτό έχει τεράστια σημασία.

Αν το κλίμα και μόνο καθόριζε ποια ζώα θα υπήρχαν σε έναν τόπο, παρόμοια περιβάλλοντα θα έπρεπε να διαθέτουν παρόμοια πανίδα.

Όμως δεν συνέβαινε πάντοτε αυτό.

Άρα η σημερινή κατανομή των οργανισμών έπρεπε να εξαρτάται και από την ιστορία τους — από μεταναστεύσεις, γεωγραφικούς φραγμούς, προηγούμενες συνθήκες και μεταβολές της Γης.

Αυτή η σύνδεση γεωγραφίας και ιστορίας θα γινόταν αργότερα θεμελιώδης για τη σκέψη τόσο του Δαρβίνου όσο και του Άλφρεντ Ράσελ Γουάλας.

Και η ίδια η Γη είχε ιστορία Ίσως η πιο επαναστατική πλευρά του έργου του Μπυφόν να βρίσκεται έξω από τη βιολογία.

Κατάλαβε ότι για να συμβούν μεγάλες μεταβολές στη φύση χρειαζόταν χρόνος.

Προσπάθησε λοιπόν να υπολογίσει επιστημονικά την ηλικία της Γης.

Θέρμανε μεταλλικές σφαίρες διαφορετικού μεγέθους, μέτρησε πόσο χρόνο χρειάζονταν για να ψυχθούν και προσπάθησε να επεκτείνει πειραματικά τα αποτελέσματα σε μια σφαίρα με το μέγεθος της Γης.

Αργότερα χρησιμοποίησε και σφαίρες διαφορετικών υλικών ώστε να προσεγγίσει καλύτερα τη σύσταση του πλανήτη.

Κατέληξε σε μια ηλικία περίπου 74.800 ετών.

Σήμερα γνωρίζουμε ότι η Γη είναι περίπου 4,54 δισεκατομμυρίων ετών, επομένως ο αριθμός του Μπυφόν ήταν δραματικά μικρός.

Όμως αυτό δεν είναι το σημαντικότερο σημείο.

Για πρώτη φορά η ηλικία του πλανήτη επιχειρούνταν να εξαχθεί από φυσικά φαινόμενα, πείραμα και υπολογισμό αντί να λαμβάνεται αποκλειστικά από μια παραδοσιακή χρονολόγηση των ιερών κειμένων. Το Muséum national d’Histoire naturelle επισημαίνει ακριβώς αυτή τη σημασία της προσπάθειάς του: βοήθησε να εδραιωθεί η αντίληψη ότι η Γη ήταν πολύ παλαιότερη από λίγες χιλιάδες χρόνια.

Στο έργο του Les Époques de la Nature, ο Μπυφόν παρουσίασε μάλιστα τη Γη ως έναν κόσμο που περνά διαδοχικές φυσικές «εποχές». Η κοσμογονική του θεωρία ήταν λανθασμένη — θεωρούσε ότι οι πλανήτες είχαν σχηματιστεί από υλικό που αποσπάστηκε από τον Ήλιο έπειτα από πρόσκρουση κομήτη — αλλά η βαθύτερη ιδέα ήταν εξαιρετικά σύγχρονη: ο πλανήτης δεν δημιουργήθηκε στην παρούσα κατάστασή του.

Έχει φυσική ιστορία.

Από τη στατική φύση στην ιστορική φύση Αυτό ίσως είναι και το σημαντικότερο επιστημονικό κληροδότημα του Μπυφόν.

Η φύση άρχισε να αντιμετωπίζεται όχι μόνο ως χώρος αλλά και ως χρόνος.

Τα ζώα έχουν ιστορία.

Οι περιοχές της Γης έχουν ιστορία.

Το κλίμα έχει ιστορία.

Τα είδη μπορούν να παρουσιάζουν μεταβολές.

Ο ίδιος ο πλανήτης έχει περάσει διαφορετικές εποχές.

Αυτή η «ιστορικοποίηση» της φύσης ήταν απαραίτητη προϋπόθεση για να μπορέσει αργότερα να εμφανιστεί μια ολοκληρωμένη εξελικτική θεωρία.

Η σύγχρονη ιστοριογραφία της επιστήμης θεωρεί τον Μπυφόν μία από τις κεντρικές μορφές που δημιούργησαν τις προϋποθέσεις για τον μετασχηματισμό της βιολογικής σκέψης, χωρίς όμως να τον χαρακτηρίζει εξελικτιστή με τη δαρβινική έννοια. Ο Μπυφόν και ο ίδιος ο Δαρβίνος Η σύνδεση δεν είναι απλώς μια μεταγενέστερη ιστορική ερμηνεία. Ο Δαρβίνος διάβαζε τον Μπυφόν.

Στο σημειωματάριο των αναγνωσμάτων του είχε γράψει ήδη από το 1838 ότι έπρεπε να μελετήσει τον Buffon σχετικά με τις ποικιλίες των εξημερωμένων ζώων.

Ακόμη πιο εντυπωσιακή είναι μια επιστολή του Δαρβίνου προς τον Thomas Henry Huxley στις 17 Ιουλίου 1865.

Έχοντας ξαναδιαβάσει τον Γάλλο φυσιοδίφη, έγραψε: «whole pages are laughably like mine». Ολόκληρες σελίδες, δηλαδή, του θύμιζαν εκπληκτικά τις δικές του ιδέες.

Αμέσως μετά, βέβαια, ο Δαρβίνος τόνιζε και τις ουσιαστικές διαφορές ανάμεσα στις θεωρίες τους.

Και εδώ βρίσκεται η σωστή θέση του Μπυφόν στην ιστορία της επιστήμης.

Δεν ήταν «ο Δαρβίνος πριν από τον Δαρβίνο». Δεν ανακάλυψε τη φυσική επιλογή.

Δεν διατύπωσε τη διακλάδωση όλων των ειδών από κοινούς προγόνους με τον τρόπο που θα έκανε ο Δαρβίνος.

Δεν διέθετε ούτε τη γενετική ούτε τη γεωλογία ούτε το τεράστιο σώμα δεδομένων του 19ου και του 20ού αιώνα.

Έκανε όμως κάτι θεμελιώδες.

Έμαθε στους φυσιοδίφες να σκέφτονται τη φύση ιστορικά.

Και πριν μπορέσει κανείς να αναρωτηθεί πώς εξελίσσεται η ζωή, έπρεπε πρώτα να τολμήσει να σκεφτεί ότι η ζωή μπορεί πράγματι να αλλάζει.

Αυτό έκανε ο Ζορζ-Λουί Λεκλέρ, Κόμης του Μπυφόν.

Έναν αιώνα πριν από την έκδοση της «Καταγωγής των Ειδών» το 1859, είχε ήδη αρχίσει να ανοίγει μία από τις σημαντικότερες πόρτες στην ιστορία της επιστήμης: την πόρτα που οδηγούσε από μια αμετάβλητη φύση σε μια φύση με παρελθόν. Βιβλιογραφία Buffon, G.-L. Leclerc (1749–1789), Histoire naturelle, générale et particulière, Paris: Imprimerie Royale. Buffon, G.-L. Leclerc (1778), Les Époques de la Nature. Sloan, P.R., «Evolutionary Thought Before Darwin», Stanford Encyclopedia of Philosophy. Darwin Correspondence Project, Letter from Charles Darwin to T. H. Huxley, 17 July 1865. Roger, J. (1997), Buffon: A Life in Natural History, Cornell University Press. Bowler, P.J. (2003), Evolution: The History of an Idea, University of California Press.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους