Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ηρώ Κωνσταντοπούλου: Σε Εσένα θα προσκυνούσε και ο Che. Υπάρχει ένας τρόπος να αδικήσεις έναν επαναστάτη ακόμη και όταν πιστεύεις ότι τον τιμάς: να τον μετατρέψεις σε άγιο.

Να αφαιρέσεις από πάνω του τις αντιφάσεις, τις κοινωνικές σχέσεις, την οργάνωση, την πολιτική επιλογή, τον φόβο, ακόμη και την πραγματική ηλικία του, ώσπου να απομείνει ένα υπεράνθρωπο σύμβολο που μπορούμε όλοι να θαυμάζουμε ακριβώς επειδή κανείς πλέον δεν χρειάζεται να αναρωτηθεί πώς δημιουργήθηκε. Στην Ηρώ Κωνσταντοπούλου δεν χρωστάμε έναν ωραιότερο μύθο.

Χρωστάμε ακριβέστερη Ιστορία. Η Ηρώ ήταν δεκαεπτά ετών όταν εκτελέστηκε από τους Γερμανούς κατακτητές στις 5 Σεπτεμβρίου 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, μαζί με άλλους 49 αγωνιστές της Αντίστασης. Ήταν ΕΠΟΝίτισσα.

Είχε προηγηθεί η κράτηση και ο βασανισμός της και στη συνέχεια η μεταφορά της στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Η εκτέλεση των 50 έγινε ως αντίποινα για την εκτέλεση από την ΟΠΛΑ του δοσίλογου Αποστόλη Παπαγεωργίου.

Αυτά δεν ανήκουν στη μυθολογία της Αντίστασης.

Αποτελούν τον ιστορικό της πυρήνα. (Δήμος Καισαριανής) Και πρέπει να διορθώσουμε κάτι από την αρχή: η Ηρώ δεν «δεν ήταν παιδί επειδή ήταν επαναστάτρια». Ήταν δεκαεπτά ετών και ήταν επαναστάτρια.

Αυτό είναι απείρως ισχυρότερο.

Γιατί η πολιτική της συγκρότηση δεν χρειάζεται να ακυρώσει τη νεότητά της για να γίνει σπουδαία.

Το συγκλονιστικό ιστορικό ερώτημα είναι ακριβώς το αντίθετο: τι μπορεί να συμβεί μέσα σε μια κοινωνία ώστε ένας άνθρωπος δεκαεπτά ετών να αποκτήσει τέτοια συνείδηση της θέσης του μέσα στην Ιστορία; Ο Marx, στην έκτη θέση για τον Feuerbach, αρνείται να αναζητήσει την ανθρώπινη ουσία σε κάποια αφηρημένη ιδιότητα του απομονωμένου ατόμου.

Η ανθρώπινη ουσία είναι, στην πραγματικότητά της, το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων (Marx, 1845/1976). Επομένως, εάν θέλουμε πραγματικά να καταλάβουμε την Ηρώ, δεν πρέπει να ψάξουμε μέσα της για κάποιο μεταφυσικό «γονίδιο ηρωισμού». Πρέπει να κοιτάξουμε γύρω της. Κατοχή. Πείνα. Φασισμός. Αντίσταση. ΕΑΜ. ΕΠΟΝ.

Συλλογική οργάνωση.

Πολιτική διαπαιδαγώγηση. Σύντροφοι.

Παράνομη δράση.

Καθημερινή σύγκρουση με έναν πραγματικό κατακτητή. Η Ηρώ δεν έπεσε από τον ουρανό στην Καισαριανή. Την Ηρώ την παρήγαγε και η εποχή της — και η ίδια, δρώντας μέσα στην εποχή της, παρήγαγε τον εαυτό της ως πολιτικό υποκείμενο.

Εδώ βρίσκεται η διαλεκτική σχέση που εξαφανίζει κάθε αγιογραφία.

Ο άνθρωπος δεν είναι απλώς προϊόν των περιστάσεων. Ο Marx είχε ήδη προειδοποιήσει ότι η υλιστική θεωρία που βλέπει μόνο ανθρώπους διαμορφωμένους από τις συνθήκες ξεχνά ότι οι ίδιοι οι άνθρωποι μεταβάλλουν τις συνθήκες τους (Marx, 1845/1976). Ο Rubinstein θα αναπτύξει αργότερα ακριβώς αυτή την ενεργητική σχέση υποκειμένου και κόσμου: μέσα στη δραστηριότητα ο άνθρωπος μεταβάλλει το αντικείμενο της δράσης του και ταυτόχρονα μεταβάλλεται ο ίδιος (Rubinstein, 1957/1986). Αυτό είναι η Ηρώ.

Όχι μια δεκαεπτάχρονη που «γεννήθηκε ηρωίδα». Μια δεκαεπτάχρονη που μέσα στην οργανωμένη κοινωνική πράξη έγινε ικανή να ενεργήσει ιστορικά.

Και γι' αυτό πρέπει να είμαστε ακριβείς ακόμη και απέναντι στην πιο όμορφη φράση.

Δεν θα γράψουμε ότι «επέλεξε να πεθάνει». Δεν επέλεξε η Ηρώ να συλληφθεί.

Δεν επέλεξε να βασανιστεί.

Δεν επέλεξε να στηθεί απέναντι στα γερμανικά όπλα.

Τον θάνατό της τον επέβαλε ο κατακτητής.

Επέλεξε όμως να μην αγοράσει τη βιολογική της επιβίωση με πολιτική υποταγή.

Οι πηγές συγκλίνουν ότι υπέστη σκληρά βασανιστήρια χωρίς να προδώσει τους συντρόφους και τις ιδέες της.

Από το Χαϊδάρι διασώθηκε μάλιστα μέσω συγκρατουμένων της ποίημα που έγραψε λίγο πριν από την εκτέλεση, προσδοκώντας την επερχόμενη λευτεριά — μια λευτεριά που πράγματι ήρθε λίγες εβδομάδες αργότερα και την οποία η ίδια δεν πρόλαβε να ζήσει. (Κατιούσα) Αυτό είναι πολύ πιο δύσκολο να αντιμετωπίσει κανείς από έναν ωραίο θρύλο.

Γιατί τότε γεννιέται το επικίνδυνο ερώτημα: Ποια συλλογική πολιτική διαδικασία μπορούσε να διαμορφώνει τέτοιους ανθρώπους; Και κάπου εδώ η αστική διαχείριση της ιστορικής μνήμης αρχίζει να δυσκολεύεται.

Μπορεί να δεχθεί την «ηρωίδα Ηρώ». Μπορεί να της στήσει μνημείο.

Μπορεί να μιλήσει για το «θάρρος της ελληνικής νεολαίας». Μπορεί ακόμη και να την τιμήσει θεσμικά — και πράγματι η Ακαδημία Αθηνών την τίμησε μεταθανάτια το 1977, αναγνωρίζοντας μαζί και τη συμβολή της ΕΠΟΝ στον απελευθερωτικό αγώνα. (in.gr) Εκείνο που είναι πολύ δυσκολότερο είναι να παραμείνει μέσα στην εικόνα η ΕΠΟΝίτισσα Ηρώ.

Γιατί τότε το μεμονωμένο ηρωικό πρόσωπο ξανασυνδέεται με την κοινωνική ολότητα που το διαμόρφωσε. Ο Ilyenkov επέμενε ότι το συγκεκριμένο δεν είναι το απομονωμένο πράγμα που βλέπουμε μπροστά μας αλλά η ενότητα των πραγματικών σχέσεων μέσα στις οποίες αυτό υπάρχει (Ilyenkov, 1977). Συνεπώς, η συγκεκριμένη Ηρώ δεν είναι η φωτογραφία ενός κοριτσιού αποκομμένη από την Ιστορία της. Είναι Ηρώ–Κατοχή–ΕΠΟΝ–Αντίσταση–σύντροφοι–οργάνωση–ταξική σύγκρουση–πράξη.

Αφαίρεσε αυτές τις σχέσεις και μπορεί να διατηρήσεις το όνομα.

Έχεις όμως χάσει την Ηρώ.

Και εδώ ακριβώς θέλω να φέρω τον Che.

Όχι για να στήσουμε δύο εικόνες αγίων στο ίδιο εικονοστάσι της Αριστεράς. Η Αθήνα του 1944 δεν είναι η Κούβα του 1959 ούτε η Βολιβία του 1967.

Άλλες κοινωνικές συνθήκες, διαφορετικές οργανωτικές μορφές, διαφορετικές στρατηγικές, διαφορετικές ιστορικές δυνατότητες. Η Μαρξική σκέψη δεν ισοπεδώνει τις διαφορές για να κατασκευάσει έναν διαχρονικό «επαναστατικό άνθρωπο». Αναζητά τη σχέση μέσα στη διαφορά.

Και η σχέση ανάμεσα στην Ηρώ και τον Che βρίσκεται ακριβώς στην ενότητα πεποίθησης και πράξης. Ο Lenin, πολεμώντας τη μετατροπή της επαναστατικής θεωρίας σε ακίνδυνη φρασεολογία, επέμενε ότι η θεωρία αποκτά πραγματικό ιστορικό περιεχόμενο μέσα στη σύνδεσή της με την επαναστατική πράξη και την οργανωμένη ταξική πάλη (Lenin, 1902/1961). Ούτε η Ηρώ ούτε ο Che έχουν ιστορική σημασία επειδή είπαν ωραίες λέξεις για έναν διαφορετικό κόσμο.

Απέκτησαν ιστορική σημασία επειδή έθεσαν την προσωπική τους ύπαρξη μέσα στην πραγματική κίνηση για την αλλαγή του.

Γι' αυτό γράφω ότι ο Che θα προσκυνούσε την Ηρώ.

Όχι επειδή γνωρίζουμε τι θα έκανε ένας άνθρωπος που πέθανε δεκαετίες αργότερα σε άλλη ήπειρο.

Αυτό είναι προφανώς δική μας συμβολική αντιπαραβολή, όχι ιστορικό γεγονός. Ο Che γονατίζει στον τίτλο για να αντιστραφεί η συνηθισμένη ιεραρχία των επαναστατικών συμβόλων.

Δεν χρειάζεται η Ηρώ το κύρος του Che. Ο Che χρειάζεται για μια στιγμή την Ηρώ ώστε να δούμε το μέγεθός της.

Ένας γιατρός από την Αργεντινή που εγκατέλειψε μια ασφαλή προσωπική διαδρομή και βρέθηκε στην επαναστατική Κούβα και αργότερα στη Βολιβία συναντά συμβολικά ένα κορίτσι από την Αθήνα που δεν πρόλαβε καν να ενηλικιωθεί.

Δεν τους ενώνει το φύλο.

Δεν τους ενώνει η ηλικία.

Δεν τους ενώνει η χώρα.

Τους ενώνει κάτι πολύ περισσότερο Μαρξικό: η μετατροπή της συνείδησης σε οργανωμένη κοινωνική πράξη.

Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη διαφορά ανάμεσα στη μνήμη και στην πολιτική μνήμη.

Η μνήμη λέει: «Έζησε κάποτε ένα γενναίο κορίτσι». Η πολιτική μνήμη ρωτά: «Ποια κοινωνία, ποια σύγκρουση και ποια συλλογική οργάνωση μπόρεσαν να διαμορφώσουν αυτό το κορίτσι;» Αυτό το δεύτερο ερώτημα είναι επικίνδυνο ακόμη και ογδόντα δύο χρόνια μετά.

Γιατί σήμερα μας μαθαίνουν ακριβώς το αντίθετο.

Μας μαθαίνουν ότι ωριμότητα σημαίνει προσαρμογή.

Ότι ρεαλισμός σημαίνει αποδοχή του δεδομένου.

Ότι πολιτική σημαίνει ανάθεση σε επαγγελματίες της πολιτικής.

Ότι ο νέος πρέπει πρώτα να «φτιάξει τη ζωή του» και μετά, εφόσον περισσέψει χρόνος, να ενδιαφερθεί για την κοινωνία. Η Ηρώ αναποδογυρίζει ολόκληρη αυτή τη λογική.

Όχι επειδή πρέπει ένας δεκαεπτάχρονος σήμερα να αναζητήσει έναν θάνατο αντίστοιχο με τον δικό της.

Αυτή θα ήταν μια αποκρουστική λατρεία της θυσίας.

Αλλά επειδή αποδεικνύει κάτι πολύ βαθύτερο: ο άνθρωπος μπορεί να γίνει μεγαλύτερος από τον κοινωνικό ρόλο που του έχει απονεμηθεί.

Η δεκαεπτάχρονη μπορεί να είναι ιστορικό υποκείμενο.

Ο εργάτης μπορεί να πάψει να αντιμετωπίζει τον εαυτό του μόνο ως πωλητή εργατικής δύναμης.

Ο άνθρωπος μπορεί να πάψει να θεωρεί τον υπάρχοντα κόσμο φυσικό και αιώνιο.

Αυτή είναι η βαθύτερη επαναστατική δυνατότητα που ο Marx και ο Engels είδαν στην ίδια την κίνηση της Ιστορίας: οι άνθρωποι δημιουργούν την ιστορία τους μέσα σε συνθήκες που δεν επέλεξαν οι ίδιοι, αλλά ακριβώς μέσα σε αυτές τις δοσμένες συνθήκες αναπτύσσεται η δυνατότητα της κοινωνικής μεταβολής (Marx, 1852/1978; Engels, 1886/1990). Γι' αυτό η Ηρώ δεν πρέπει να μείνει ακίνητη πάνω σε ένα βάθρο.

Δεν μας χρειάζεται ως άγαλμα.

Μας χρειάζεται ως ερώτημα.

Τι ήταν αυτό που έκανε ένα κορίτσι δεκαεπτά ετών ικανό να κοιτάξει κατάματα έναν μηχανισμό κατοχής, βασανισμού και θανάτου; Και, κυρίως: τι κοινωνικές σχέσεις πρέπει να δημιουργήσουμε εμείς ώστε ο άνθρωπος να μπορεί ξανά να αντιλαμβάνεται τον εαυτό του όχι ως απομονωμένο άτομο που παλεύει να επιβιώσει, αλλά ως ενεργό μέρος μιας κοινωνικής ολότητας που μπορεί να αλλάξει; Εδώ η Ηρώ παύει να ανήκει αποκλειστικά στο 1944.

Έρχεται στο σήμερα.

Όχι ως συνταγή.

Όχι ως εικόνισμα.

Όχι ως πρόσκληση στον θάνατο.

Αλλά ως ακραία ιστορική απόδειξη ότι ο άνθρωπος δεν είναι αυτό που του επιτρέπουν οι περιστάσεις να είναι.

Είναι επίσης αυτό που μπορεί να γίνει μεταβάλλοντας συλλογικά τις περιστάσεις του.

Και γι' αυτό, Ηρώ, επιμένω στον τίτλο.

Σε εσένα θα προσκυνούσε και ο Che.

Όχι για να σε αγιοποιήσει.

Όχι επειδή ο θάνατος κάνει έναν άνθρωπο σπουδαίο.

Ούτε επειδή χρειαζόμαστε άλλους μάρτυρες.

Θα προσκυνούσε μπροστά σε εκείνο που ο ίδιος προσπάθησε αργότερα, σε άλλες συνθήκες και σε άλλη ήπειρο, να πραγματοποιήσει: την απόφαση να μη χωρίσεις εκείνο που πιστεύεις από εκείνο που πράττεις.

Και ίσως τότε να καταλαβαίναμε επιτέλους γιατί η αποπολιτικοποίηση της μνήμης σου είναι πολύ πιο βολική από τη λήθη.

Γιατί μια «ηρωίδα» μπορεί να γίνει ακίνδυνο εθνικό σύμβολο. Μια ΕΠΟΝίτισσα όμως θέτει ερωτήματα.

Και μια δεκαεπτάχρονη που μετατρέπεται μέσα στη συλλογική πράξη σε συνειδητό ιστορικό υποκείμενο θέτει το πιο επικίνδυνο από όλα: Αν μπόρεσε εκείνη, μέσα σε εκείνον τον κόσμο, τι θα μπορούσε να γίνει ο άνθρωπος μέσα σε έναν κόσμο που θα είχε πάψει να οργανώνεται πάνω στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο; Εκεί βρίσκεται η πραγματική τιμή.

Όχι στο προσκύνημα.

Στη συνέχιση της δυνατότητας.

Σε εσένα, Ηρώ, θα προσκυνούσε ο Che — όχι γιατί ήσουν «ηρωίδα», αλλά γιατί ήσουν ΕΠΟΝίτισσα, γιατί επέλεξες την οργανωμένη αντίσταση και γιατί έκανες την πολιτική σου συνείδηση πράξη. Κοινωνική Ισότητα – Κοινωνική Ελευθερία – Κοινωνική Ολότητα. Χαράλαμπος Μωυσίδης PROCESS ΔΙΑΛΕΚΤΙΚΟΣ ΥΛΙΣΜΟΣ

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους