205ο: Το σιγίλλιο του πατριάρχη Νείλου το 1383 κι "ο κυρ Ευθύμιος της Λευκουσιάδος"! (5ο μέρος), Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου 2026 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα Αγαπητοί...

Πλήρες Κείμενο:

205ο: Το σιγίλλιο του πατριάρχη Νείλου το 1383 κι "ο κυρ Ευθύμιος της Λευκουσιάδος"! (5ο μέρος), Παρασκευή 4 Σεπτεμβρίου 2026 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή και συγγραφέα Αγαπητοί φίλοι Συνεχίζω τη μεγάλη ιστοριοδιφική έρευνα για τη σχέση του ιστορικού χωριού μας, του Φαναρίου Ιθώμης, με το βυζαντινό χωριό της Λοξάδας.

Μέχρι στιγμής έχουμε γνωρίσει το περιεχόμενο των χρυσόβουλων των βυζαντινών και Σέρβων αυτοκρατόρων και το Ορκωμοτικόν γράμμα του άρχοντα της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου.

Σήμερα θα αναφερθώ στο πατριαρχικό σιγίλλιο του οικουμενικού πατριάρχη Νείλου, το 1383 και το οποίο αφορά άμεσα τη μεγάλη Μονή της Παναγίας της Ελεούσας στη Λοξάδα αλλά έμμεσα και το Φανάρι Ιθώμης.

Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά κι ας τα δούμε από πιο κοντά: 1. Σε δύο παρακάτω φωτογραφίες βλέπουμε την εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην πλατεία του χωριού της Λοξάδας.

Στη μία από αυτές βλέπουμε σε μπρούτζινη επιγραφή και το σιγίλλιο, δηλαδή το πατριαρχικό έγγραφο, το οποίο αναφέρεται στο μοναστήρι της Λυκουσάδας.

Οι κάτοικοι του χωριού και η κοινότητα φρόντισαν να φτιάξουν το σιγίλλιο σε μορφή που να είναι τοποθετημένο κι εκτεθειμένο στον κάθε επισκέπτη της εκκλησίας, στο μέρος που πριν από μερικούς αιώνες ήταν τα ακμαίο και πανίσχυρο μοναστήρι της Λυκουσάδας.

Δεν φρόντισαν όμως να το δώσουν και σε μετάφραση στη δημοτική γλώσσα.

Παρόλα αυτά τους αξίζουν συγχαρητήρια.

Μακάρι και το δικό μας χωριό, το Φανάρι Καρδίτσας, να πράξει το ίδιο. 2. Παρακάτω θα δούμε το περιεχόμενο αυτού του συγκλονιστικού ντοκουμέντου σε νεοελληνική απόδοση.

Πριν όμως θα ήθελα να πω μερικά πράγματα.

Πολλοί συγγραφείς έχουν γράψει πως με το σιγίλλιο αυτό, του 1383, το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας στη Λυκουσάδα αναγνωρίστηκε ως σταυροπηγιακό.

Αυτό το λάθος κάνει ο Χριστόφορος Τραυλός στο βιβλίο του Η θεσσαλική Ιθώμη, το Φανάρι, εκδόσεις Σαββάλας 2002, το ίδιο λάθος κάνει και η καθηγήτρια Θεοχάρη Μηλιά στο Ιστορικό Λεύκωμα του 2000, το οποίο είναι αφιερωμένο στη Λοξάδα Καρδίτσας.

Ωστόσο, αν είχαν διαβάσει προσεκτικά ή μάλλον αν είχαν μεταφράσει σωστά το κείμενο, θα είχαν καταλάβει πως πριν από τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλο, το 1383, και ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φιλόθεος είχε εκδώσει σχετικό σιγίλλιο. 3. Αλλά τι είναι το οικουμενικό σιγίλλιο ή καλύτερα το πατριαρχικό σιγίλλιο; Το ίδιο το κείμενο του οικουμενικού πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλου το αποκαλεί "σιγιλλιώδη γραφή". Το πατριαρχικό σιγίλλιο είναι ένα επίσημο έγγραφο που εκδίδεται από τον οικουμενικό πατριάρχη και την Ιερά σύνοδο.

Το όνομα προέρχεται από μια λατινική λέξη που σημαίνει σφραγίδα, καθώς το έγγραφο συνοδεύεται πάντα από μια εξαρτημένη μολύβδινη ή κήρινη σφραγίδα για την επικύρωση της αυθεντικότητάς του.

Το οικουμενικό πατριαρχείο χρησιμοποίησε το σιγίλλιο τόσο για να ανακηρύξει τη Μονή της Παναγίας της Ελεούσας ή της Λευκουσιάδας σε σταυροπηγιακή Μονή, δηλαδή ως Μονή υπό την άμεση εξάρτηση και δικαιοδοσία του οικουμενικού Πατριαρχείου, όπως έκανε ο πατριάρχης Φιλόθεος, όσο και για να επιβεβαιώσει ξανά το καθεστώς των ιδιοκτησιακών, οικονομικών, διοικητικών κι εκκλησιαστικών δικαιωμάτων της Μονής.

Το σιγίλλιο του 1383, πέρα από το ότι είναι ένα σημαντικό εκκλησιαστικό έγγραφο, παρουσιάζει και εξαιρετικό ιστορικό και πολιτικό ενδιαφέρον καθώς, όπως θα δούμε, ορίζει και σημαντικά ζητήματα.

Η έκδοση του σιγιλλίου του 1383 από τον πατριάρχη Νείλο δεν ήταν μια απλή διοικητική πράξη αλλά μια κίνηση με βαθύ πολιτικό και εκκλησιαστικό παρασκήνιο.

Το οικουμενικό πατριαρχείο χρησιμοποίησε το σιγίλλιο με τα σταυροπηγιακά προνόμια για να διατηρεί τον έλεγχο και την οικονομική διαχείριση και εκμετάλλευση της τεράστιας περιουσίας του μοναστηριού της Λευκουσιάδας σε όλη σχεδόν τη Θεσσαλία, παρακάμπτοντας τους άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης, κοσμικούς και κληρικούς, καθώς και τους ιεράρχες της Μητρόπολης της Λάρισας... 4. Το κείμενο του πατριαρχικού σιγιλλίου, τον Μάιο του 1383, έχει ως εξής: "Επειδή λοιπόν ο τιμιότατος ανάμεσα στους ιερομόναχους, αγαπητός κυρ Ευθύμιος, μας παρακάλεσε να αποκτήσει και ένα άλλο επίσημο έγγραφο (σε γραφή σιγιλλίου) τού αείμνηστου πατριάρχη κυρ Φιλοθέου, ώστε να το έχει στην κατοχή του το μοναστήρι που βρίσκεται στην περιοχή της Βλαχίας (Θεσσαλίας), το οποίο μοναστήρι τιμάται στο όνομα της υπεραγίας μου Δέσποινας και Θεομήτορος της Ελεούσας και αποκαλείται της Λευκουσιάδος και το οποίο έχει συσταθεί πατριαρχικά ως σεβάσμια πατριαρχική Μονή και να ονομάζεται αυτός (δηλαδή ο Ευθύμιος) καθοδηγούμενος, αρχιμανδρίτης και πρωτοσύγκελος• και έπειτα από αυτόν, η Μονή να κατέχεται, να διοικείται και να διαχειρίζεται οικονομικά από τους ιερομόναχους που ασκητεύουν σ' αυτήν, κατά τον μήνα Μάιο του έτους 6.891 από κτήσεως κόσμου (1383). Νείλος, με το έλεος του θεού αρχιεπίσκοπος Κωνσταντινουπόλεως, Νέας Ρώμης και οικουμενικός πατριάρχης" 5. Ας προσπαθήσουμε να δούμε, να σχολιάσουμε και να αναλύσουμε το κείμενο από πιο κοντά. Πρώτον.

Το σιγίλλιο του οικουμενικού Πατριαρχείου τον Μάιο του 1383 επιβεβαιώνει παλαιότερο σιγίλλιο του οικουμενικού πατριάρχη Φιλοθέου Κόκκινου. Ο Φιλόθεος ήταν Πατριάρχης κατά τα έτη 1354- 1355 και 1364-1376.

Άρα το πρώτο σιγίλλιο με το οποίο η Μονή της Λυκουσάδας έγινε σταυροπηγιακή Μονή εκδόθηκε τα χρόνια αυτά που πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως ήταν ο Φιλόθεος και όχι ο Νείλος.

Από αυτόν το μοναστήρι της Λευκουσιάδας αναδείχτηκε σε σταυροπηγιακό και σταμάτησε να εξαρτιέται από τη Μητρόπολη της Λάρισας. . Δεύτερον. Ο Νείλος έγινε πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως από το 1379 έως το 1388.

Στη φωτογραφία βλέπουμε τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλο να χειροτονεί, το 1379, τον Ποιμένα, ως μητροπολίτη πάσης της Ρωσίας. Ο Νείλος είναι ο πατριάρχης που το 1383 επικύρωσε εκ νέου τη Μονή της Λυκουσάδας ως σταυροπηγιακή, δηλαδή υπαγόμενη απευθείας σ' αυτόν και όχι στον ιεράρχη της Λάρισας.

Έτσι η Μονή της Λευκουσιάδας λειτουργούσε ανεξάρτητα από τη Μητρόπολη της Λάρισας.

Αυτό το έκανε ο πατριάρχης Νείλος για να εξασφαλίσει τα οικονομικά συμφέροντα του Πατριαρχείου αλλά και τον έλεγχο πάνω στο μοναστήρι και την περιουσία του από τους άρχοντες του Φαναρίου και τον μητροπολίτη Λάρισας. Τρίτον.

Ο ιερομόναχος Ευθύμιος ζητά από τον πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλο επίσημο έγγραφο, σιγίλλιο, με το οποίο να κατοχυρώνει τα δικαιώματα της Μονής πάνω στα τεράστια φέουδα που κατείχε.

Δεν μπόρεσαν οι μοναχοί του μοναστηριού της Λυκουσάδας να χωνέψουν αυτό που τους έκανε ο άρχοντας της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλος, να τους αφαιρέσει δηλαδή την οικονομική διαχείριση και εκμετάλλευση των φέουδων που κατείχαν και να τα δώσει στους άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης, κληρικούς και λαϊκούς, το 1342. Τέταρτον.

Ο πατριάρχης Νείλος αποκαλεί τον ιερομόναχο Ευθύμιο ως "κυρ Ευθύμιο". Το πρόθεμα κυρ, από τη λέξη κύριος, αποτελούσε στην εκκλησιαστική ορολογία τίτλο σεβασμού, αναγνώρισης και επίσημης προσφώνησης.

Άρα το κυρ Ευθύμιος σημαίνει πως ο ηγούμενος της Μονής της Λυκουσάδας είχε κύρος.

Άλλωστε ο κυρ Ευθύμιος ήταν αυτός που ζήτησε από τον οικουμενικό πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Νείλο νέο σιγίλλιο. Πέμπτον.

Ο πατριάρχης Νείλος τονίζει στο έγγραφό του πως ο κυρ Ευθύμιος δεν θα είναι πια μόνο ο καθοδηγούμενος της Μονής, αλλά και ο αρχιμανδρίτης και ο πρωτοσύγκελός της! Βλέπουμε πως ο πατριάρχης Νείλος τού απονέμει νέους τίτλους και νέα αξιώματα.

Η απονομή νέων τίτλων και αξιωμάτων σήμαινε τη μετατροπή του σε πανίσχυρο πατριαρχικό Έξαρχο στη Θεσσαλία.

Έτσι: - Ως αρχιμανδρίτης είχε πια τη γενική εποπτεία και διοίκηση μιας μεγάλης ομάδας μοναστηριών και ναών που ήταν εξαπλωμένη στις περιοχές που είχε τα φέουδά της η Μονή της Λυκουσάδας.

Είχε δηλαδή την πνευματική και διοικητική επιστασία όλων των ιερέων, των μοναχών και των περιουσιακών στοιχείων του μοναστηριού της Λυκουσάδας.

Αυτός είχε τον έλεγχο και τη διοίκηση για την εύρυθμη λειτουργία και την επίλυση των διαφορών σ' όλη την επικράτεια του μοναστηριού. - Ως πρωτοσύγκελος είχε δικαστικές και εκτελεστικές αρμοδιότητες, όπως την επίλυση μοναστικών διαφορών, τη λειτουργία του εκκλησιαστικού δικαστηρίου, τα διαζύγια, τις κληρονομιές και άλλα.

Αυτός ήταν που διαχειριζόταν τη τεράστια εκκλησιαστική περιουσία της Μονής. Εκτον.

Το σιγίλλιο ορίζει με συγκεκριμένο τρόπο για το τι θα ακολουθήσει μετά από τον κυρ Ευθύμιο του μοναστηριού της Λυκουσάδας.

Ορίζει πως μετά από αυτόν, δηλαδή μετά από τον θάνατο ή μετά από την αποχώρηση του κυρ Ευθύμιου από τη διοίκηση της Μονής, η διοίκηση, η διαχείριση και τα έσοδα της Μονής θα παραμείνουν στα χέρια των ιδίων των μοναχών που ασκητεύουν εκεί.

Έτσι οι ιερομόναχοι θα εκλέγουν τον επόμενο ηγούμενο από την αδελφότητά τους.

Ήταν ένας τρόπος προστασίας της περιουσίας του μοναστηριού από μελλοντικές διεκδικήσεις τρίτων, όπως ήταν οι άρχοντες του Φαναρίου, κοσμικοί και κληρικοί. Εβδομον.

Στο έγγραφο του πατριάρχη Νείλου χρησιμοποιείται ο όρος "Βλαχία" για τη Θεσσαλία.

Αυτό συνέβη γιατί τότε, κατά τον μεσαίωνα, κατοικούσαν πολλοί βλαχόφωνοι πληθυσμοί στη Θεσσαλία. Ογδοον.

Στο σιγίλλιο ο πατριάρχης Νείλος αποκαλεί το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας ως μοναστήρι της "Λευκουσιάδας". Είναι η πρώτη φορά που χρησιμοποιείται αυτό το όνομα σε έγγραφο που μας έχει διασωθεί.

Στα χρυσόβουλα συναντήσαμε το όνομα Λυκουσάδα.

Τώρα και το όνομα Λευκουσιάδα.

Θα εξηγήσω σε άλλο μάθημα τι μπορεί να σημαίνει αυτό. Ενατον.

Στο ερώτημα αν το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας ή της Λευκουσιάδας ήταν ανδρικό ή γυναικείο, την απάντηση τη δίνει με τον πιο επίσημο τρόπο το ίδιο το σιγίλλιο: οι άνθρωποι του μοναστηριού της Λευκουσιάδας είναι ιερομόναχοι! Ηγούμενος είναι άνδρας, ο κυρ Ευθύμιος! Οι ιερομόναχοι θα εκλέγουν τον ηγούμενο! Η σύγχυση που έχει δημιουργηθεί έχει να κάνει πως το χρυσόβουλο του βυζαντινού αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β' Παλαιολόγου το 1289, γράφει πως το μοναστήρι αυτό το ίδρυσε η Δούκαινα, η χήρα γυναίκα του σεβαστοκράτορα της Θεσσαλίας Ιωάννη Α' Δούκα Άγγελο Κομνηνό, η οποία πήρε και το θρησκευτικό όνομα Υπομονή.

Είναι σχεδόν σίγουρο πως η Υπομονή μόνασε σε άλλο μοναστήρι, γυναικείο και όχι στο ανδρικό μοναστήρι της Λυκουσάδας. Δέκατον.

Κλείνοντας το κείμενο του σιγιλλίου, ο πατριάρχης Νείλος χρησιμοποίησε το βυζαντινό ημερολόγιο.

Για αυτό και κάνει λόγο για τον μήνα Μάιο του έτους 6.891.

Για τους βυζαντινούς εκκλησιαστικούς κύκλους ο κόσμος κτίστηκε το 5.508 προ Χριστού.

Αν σ' αυτά τα χρόνια προσθέσει κανείς και το 1383, τότε προκύπτει ο αριθμός 6891.

Αύριο η συγκλονιστική συνέχεια... Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα του βιβλίου "Φιλοσοφία του ιστορικού γίγνεσθαι", εκδόσεις Χατζηλάκος.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους