Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ο κ. Gerasimos Papadopoulos έκανε κάτω από την χθεσινή ανάρτηση για τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου μια παρατήρηση που αξίζει να την κοιτάξουμε σοβαρά.

Πριν αρχίσουμε να λέμε ότι ο τάφος του Αλεξάνδρου μπορεί να χάθηκε από σεισμούς, καθιζήσεις ή τη θάλασσα, πρέπει να ξέρουμε δύο πράγματα: πού περίπου βρισκόταν το περίφημο Σήμα και, κυρίως, πώς έμοιαζε τότε η ίδια η ακτογραμμή της Αλεξάνδρειας.

Θα γράψω εδώ με συντομία ότι γνωρίζω, η αλήθεια είναι ότι δεν γνωρίζω πολλά, ωστόσο, έχω εμπιστοσύνη στα όσα μας δίδαξε ο αείμνηστος Νικόλας Φαρακλας.

Η σημερινή Αλεξάνδρεια δεν είναι γεωγραφικά ακριβώς η Αλεξάνδρεια που έβλεπε ο Στράβων.

Τμήματα της αρχαίας παράκτιας ζώνης βρίσκονται σήμερα κάτω από το νερό, ενώ η περιοχή του ανατολικού λιμανιού έχει υποστεί επί αιώνες καθιζήσεις, σεισμικά επεισόδια και μεταβολές της σχετικής στάθμης της θάλασσας.

Υποθαλάσσιες έρευνες έχουν πράγματι εντοπίσει ολόκληρα σύνολα αρχιτεκτονικών καταλοίπων, λιμενικές εγκαταστάσεις και τμήματα του πτολεμαϊκού βασιλικού χώρου αρκετά μέτρα κάτω από τη σημερινή επιφάνεια της θάλασσας.

Και κάπου εδώ εύκολα γεννιέται η σκέψη: «Άρα μήπως μαζί τους βυθίστηκε και ο τάφος του Αλεξάνδρου;». Εδώ όμως χρειάζεται λίγο φρένο, γιατί η αρχαιολογία έχει μια ενοχλητική συνήθεια να ζητά αποδείξεις ακριβώς τη στιγμή που η ιστορία αρχίζει να γίνεται συναρπαστική.

Η σημαντικότερη αρχαία μαρτυρία μας είναι ο Στράβων, ο οποίος επισκέφθηκε την Αλεξάνδρεια στα χρόνια του Αυγούστου.

Περιγράφοντας το τεράστιο συγκρότημα των βασιλικών ανακτόρων αναφέρει ότι μέρος των ανακτόρων ήταν το Σήμα, ένας περίβολος όπου βρίσκονταν οι τάφοι των Πτολεμαίων και ο τάφος του ίδιου του Αλεξάνδρου.

Λίγο παρακάτω περιγράφει χωριστά τα παράκτια ανάκτορα, τη Λοχιάδα, το βασιλικό λιμάνι, την Αντίρροδο και τις άλλες εγκαταστάσεις του Μεγάλου Λιμένος.

Αυτό είναι πολύ σημαντικό, καθώς ο Στράβων βάζει το Σήμα μέσα στο ευρύτερο σύνολο των Βασιλείων.

Είναι σαν να μας δείχνει τη γειτονιά αλλά όχι την ακριβή τη διεύθυνση.

Και η γειτονιά ήταν τεράστια.

Ο ίδιος ο Στράβων μας λέει ότι τα βασιλικά ανάκτορα καταλάμβαναν περίπου το ένα τέταρτο, ίσως και το ένα τρίτο, ολόκληρης της πόλης.

Μέσα σε αυτή την απέραντη βασιλική ζώνη υπήρχαν κήποι, στοές, κατοικίες, το Μουσείο, λιμενικές εγκαταστάσεις και ταφικά συγκροτήματα.

Επομένως το «το Σήμα βρισκόταν στα Βασίλεια» δεν μας επιτρέπει να καρφώσουμε μια πινέζα στον σημερινό χάρτη και να πούμε «σκάψτε εδώ». Από την άλλη πλευρά, ο κ.καθηγητης έχει δίκιο σε κάτι ουσιαστικότερο: η παλαιογεωγραφία πρέπει να μπει στην εξίσωση.

Οι έρευνες στον παράκτιο χώρο του Δέλτα του Νείλου δείχνουν ότι η σημερινή σχέση ξηράς και θάλασσας δεν μπορεί να προβάλλεται αυτούσια προς τα πίσω. Στην Αλεξάνδρεια η καθίζηση του εδάφους, η συμπίεση των δελταϊκών ιζημάτων, η άνοδος της σχετικής στάθμης της θάλασσας και ισχυρά σεισμικά επεισόδια μεταμόρφωσαν βαθμιαία το τοπίο.

Σε τμήματα του ανατολικού λιμανιού αρχαίες κατασκευές βρίσκονται σήμερα περίπου 5–9 μέτρα κάτω από τη στάθμη της θάλασσας.

Και υπάρχει βέβαια το περίφημο γεγονός του 365 μ.Χ., όταν ένα μεγάλο σεισμικό και θαλάσσιο επεισόδιο έπληξε την ανατολική Μεσόγειο και την Αλεξάνδρεια.

Η σχέση ακριβώς αυτού του γεγονότος με την καταστροφή και τη βύθιση επιμέρους τμημάτων της πόλης εξακολουθεί να συζητείται στη σχετική βιβλιογραφία, οι μηχανισμοί δεν είναι τόσο απλοί όσο η φράση «ήρθε ένα τσουνάμι και βούλιαξε η πόλη». Υπάρχει πάντως ισχυρή ένδειξη ότι τόσο απότομα επεισόδια όσο και μακροχρόνια καθίζηση συνέβαλαν στη σημερινή εικόνα της παράκτιας Αλεξάνδρειας.

Άρα έχουμε μπροστά μας ένα πολύ ενδιαφέρον ενδεχόμενο, όχι ακόμη μια λύση του μυστηρίου.

Κάποιο τμήμα των πτολεμαϊκών Βασιλείων πράγματι χάθηκε κάτω από τη θάλασσα.

Δεν διαθέτουμε όμως αυτή τη στιγμή αρχαιολογικό ή φιλολογικό τεκμήριο που να αποδεικνύει ότι ανάμεσα σε αυτά τα βυθισμένα τμήματα βρισκόταν και το Σήμα.

Εξίσου πιθανό, σύμφωνα με πολλές ανασυνθέσεις της αρχαίας τοπογραφίας, είναι ότι το συγκρότημα των βασιλικών μαυσωλείων βρισκόταν βαθύτερα μέσα στον αστικό ιστό και σήμερα κρύβεται κάτω από την χαώδη σύγχρονη πόλη.

Ο τάφος του Μεγάλου Αλεξάνδρου μπορεί επομένως να μην είναι «χαμένος» με την έννοια που φανταζόμαστε.

Μπορεί απλώς να βρίσκεται μέσα σε μια πόλη η οποία άλλαξε ακτογραμμή, υψόμετρο, οικοδομικά επίπεδα και μορφή επί περισσότερο από δύο χιλιάδες χρόνια.

Γι' αυτό και η ερώτηση δεν είναι μόνο «πού ήταν το Σήμα;» αλλά και «πού βρισκόταν εκείνο το σημείο σε σχέση με τη στεριά, το λιμάνι και τη θάλασσα της ελληνιστικής εποχής;». ΠΗΓΕΣ Στράβων, Γεωγραφικά 17.1.8–10 — η βασική περιγραφή των Βασιλείων, του Σήματος και του Μεγάλου Λιμένος. Stanley, J.-D. 2005, “Submergence and burial of ancient coastal sites on the subsiding Nile delta margin, Egypt”, Méditerranée 104, 65–73. Stanley, J.-D., Goddio, F., Jorstad, T. F. & Schnepp, G. 2004, “Submergence of Ancient Greek Cities off Egypt’s Nile Delta — A Cautionary Tale”. Stanley, J.-D. & Toscano, M. 2009, “Ancient Archaeological Sites Buried and Submerged Along Egypt’s Nile Delta Coast: Gauges of Holocene Delta Margin Subsidence”, Journal of Coastal Research 25(1), 158–170. “Subsidence model of the ancient Alexandria Royal port linked to sea-level rise and natural hazards using integrated geophysical methods”, 2021. UNESCO World Heritage Centre, Alexandria, ancient remains and the new library, όπου υπάρχουν στοιχεία για τα υποθαλάσσια κατάλοιπα και την αρχαία παράκτια ζώνη.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους