Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Με ιδιαίτερη χαρά συμμετείχα και φέτος στις δράσεις «Αστερουσίων Πολιτεία 2026, Παράδοση και Πολιτιστική Καινοτομία 27–30 Αυγούστου 2026 | Άγιοι Δέκα – Ιερά Μονή Κουδουμά» στη Νότια Κρήτη. Την Πέμπτη το βράδυ στην εναρκτήρια ανοικτή εκδήλωση στο Παλαιό Επισκοπείο στους Αγίους Δέκα (Δήμος Γόρτυνας) μίλησα για το πρόσωπο, το έργο και τη σημασία του Ιωσήφ Φιλάγρη, ενός σημαντικού λόγιου μοναχού που έδρασε στα τέλη του 14ου αιώνα στα Αστερούσια Όρη της Κρήτης. Την Παρασκευή το πρωί με όμιλο μεταπτυχιακών φοιτητών από το Τμήμα Θεολογίας του ΕΚΠΑ οργανώσαμε και παρουσιάσαμε ένα θεολογικό εργαστήρι με τίτλο «Ο βυζαντινός κόσμος και πολιτισμός κατά τον 14ο αιώνα». Στο εργαστήρι αυτό αναφέρθηκα στην κίνηση των γραμμάτων και των τεχνών στο Βυζάντιο κατά τον 14ο αιώνα και στα βυζαντινά σκριπτόρια με έμφαση στη χειρόγραφη παράδοση του ύστερου Βυζαντίου και στο έργο του Ιωσήφ Φιλάγρη στα Αστερούσια.

Ακολούθως οι τρεις μεταπτυχιακοί μας παρουσίασαν τις σύντομες εισηγήσεις τους ως εξής: -Κήρυκος Παναγιώτης Ταταλιάς: «Το κίνημα των Ζηλωτών στη Θεσσαλονίκη: κοινωνία, πολιτική και θεολογία στο ύστερο Βυζάντιο του 14ου αιώνα», Θωμαή Αναστασιά: «Θωμάς Ακινάτης και Βυζάντιο: Μεταφράσεις, πρόσληψη και αντιδράσεις στους λόγιους κύκλους του 14ου αιώνα», Δημήτρης Αντωνίου: «Βυζάντιο και Βενετία στη νεότερη ελληνική λογοτεχνία: ‘Οι Έμποροι των Εθνών’ του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη». Το τριήμερο πρόγραμμα της “Αστερουσίων Πολιτείας” περιλάμβανε ακόμη ενδιαφέρουσες εισηγήσεις για την πλούσια ιστορία, το παρόν και το μέλλον των Αστερουσίων, από ιστορικούς και νέους ερευνητές που κατάγονται από την περιοχή, συζητήσεις και ενδιαφέροντα εργαστήρια τέχνης, καλλιγραφίας, παραγωγής χαρτιού, εξερεύνησης της περιοχής με τα πολλά σπηλαιώδη ασκητήρια και πολλές άλλες δράσεις στη Μονή Κουδουμά.

Ιδιαίτερα χάρηκα τις εισηγήσεις και τη συνομιλία με τον κ. Ζαχαρία Καλοχριστιανάκη, ο οποίος είναι άριστος και βαθύς γνώστης της ιστορίας των Αστερουσίων και της Ι. Μονής Κουδουμά.

Χάρηκα που είδα και συνομίλησα με τον επιχώριο Μητροπολίτη Γόρτυνος και Αρκαδίας κ. Μακάριο και πάλαι ποτέ συμφοιτητή μου στη Θεσσαλονίκη, και ασφαλώς με τον ηγούμενο της Ι. Μονής Κουδουμά π. Μακάριο τον οποίο και ευχαριστώ θερμά για την πρόσκληση και τη φιλοξενία του εργαστηρίου μας.

Ιδιαίτερες ευχαριστίες στον Λουκά Ζιάρα και στον Χρήστο Καλαϊτζόγλου που κατορθώνουν με λογισμό και μ’ όνειρο να δημιουργήσουν μια ζωντανή κοινότητα συνύπαρξης, διαλόγου, μάθησης, επιστήμης και ζωής, συνδέοντας εμπνευσμένα την παράδοση με την πολιτιστική καινοτομία και τη χρήση των νέων ψηφιακών μέσων.

Παραθέτω ορισμένα αποσπάσματα από την ομιλία μου για το πρόσωπο, το έργο και τη σημασία του Ιωσήφ Φιλάγρη: *** Ο Ιωσήφ Φιλάγρης ή Φιλάγριος υπήρξε Κρητικός λόγιος μοναχός του 14ου αιώνα, σχολιαστής του Αριστοτέλη και ένθερμος υπερασπιστής της Ορθόδοξης Παράδοσης της Εκκλησίας στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη έναντι της Λατινικής διείσδυσης. Ο Ιωσήφ Φιλάγρης έζησε σε μια περίοδο κατά την οποία η Κρήτη βρισκόταν υπό Ενετική κυριαρχία ήδη από το 1205, ενώ το άλλοτε κραταιό Βυζάντιο διαιρέθηκε σε διάφορα δεσποτάτα, πέραν της Κωνσταντινούπολης και Θεσσαλονίκης (Μυστράς, Ήπειρος, Τραπεζούντα). Οι διάφορες μερίδες των Σταυροφόρων είχαν αποκτήσει εδάφη ιδρύοντας κάστρα και βασίλεια σχεδόν παντού στον ελλαδικό χώρο.

Στην ίδια την Κωνσταντινούπολη κατά τον 14ο αιώνα υπήρχαν αρκετά μοναστήρια Φραγκισκανών και Δομινικανών. Στην Κρήτη η συνύπαρξη Ορθόδοξου πληθυσμού, Ενετικής φεουδαρχικής διοίκησης και Λατινικού κλήρου προκαλούσε έντονες εθνικές, πολιτισμικές και εκκλησιαστικές , αντιθέσεις.

Η ανάπτυξη της αντιρρητικής θεολογίας και στην Κρήτη δείχνει ότι οι εθνικές, πολιτικές και πολιτισμικές διενέξεις αναπτύσσονταν ακριβώς πάνω σε αυτό το πεδίο της διαρκούς διαπάλης μεταξύ Ορθόδοξης Ανατολής και Λατινικής Δύσης.

Αυτά συμβαίνουν κυρίως στο β΄ μισό του 14ου αιώνα στην Κρήτη, όταν η αποικιοκρατική πολιτική των Βενετών σε αγαστή συνεργασία με τη Ρωμαιοκαθολική Εκκλησία καταργεί de facto την ύπαρξη Ορθόδοξων επισκόπων σε μια προσπάθεια οργανωμένου εκλατινισμού του κρητικού λαού.

Κατά καιρούς ξεσπούν διάφορες εξεγέρσεις με πιο σημαντική την εθνική επανάσταση των Καλλεργών (1364), η οποία προκάλεσε τον διορισμό από το Βυζάντιο και την άφιξη του Μητροπολίτη Αθηνών Ανθίμου ως προέδρου της Κρήτης… Η Κρήτη γίνεται το μήλον της έριδος και αυτό φαίνεται και από την παρουσία και διέλευση διαφόρων Λατινοφρόνων στη μεγαλόνησο, όπως των Δημητρίου Κυδώνη, Μαξίμου Χρυσοβέργη, Μανουήλ Καλέκα, Δημήτριου Σκαράνου για να προπαγανδίσουν την Ρωμαιοκαθολική πίστη και την ένωση των Εκκλησιών.

Σε ένα διηρημένο και καταρρέον Βυζάντιο, στη σκιά της ησυχαστικής έριδας (1340-1350), των ενωτικών προσπαθειών μεταξύ Ρώμης και Κωνσταντινούπολης και των σχετικών αντιρρητικών συζητήσεων για το περίφημο Filioque, δηλαδή για την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού, αναδύεται το πρόσωπο και το έργο του Ιωσήφ Φιλάγρη, αγνοημένο εν πολλοίς από την ιστορία και την επιστημονική έρευνα.

Χάρις στον καθηγητή Νικόλαο Παναγιωτάκη και στη διατριβή του μαθητή του Γεώργιου Παπάζογλου στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων το 1978, αίφνης το πρόσωπο και κυρίως το έργο του Ιωσήφ Φιλάγρη άρχισε να φωτίζεται σταδιακά και να συνδέεται τεκμηριωμένα με τα Αστερούσια και ιδιαίτερα με το ταπεινό και απομακρυσμένο Λουσούδι… Είναι χαρακτηριστικό ότι η υπόθεση της ένωσης των Εκκλησιών σχεδόν μέχρι την άλωση της Πόλης λειτουργούσε ως ένα εργαλείο πολιτικής και για την Ανατολή και για τη Δύση… Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ελληνική παιδεία και η Ορθόδοξη διδασκαλία στη Βενετοκρατούμενη Κρήτη δεν αποτελούσε απλώς τυπική πνευματική δραστηριότητα.

Ήταν επίσης μέσο διαφύλαξης της ελληνικής γλώσσας και της Ορθόδοξης ταυτότητας, αντιμετώπισης της λατινικής εκκλησιαστικής επιρροής, διάσωσης και μετάδοσης της ελληνικής γραμματείας… Ο Ιωσήφ Φιλάγρης καταγόταν ή γεννήθηκε στην Κρήτη μεταξύ 1330-1340 και έδρασε κυρίως κατά το δεύτερο μισό του 14ου αιώνα.

Οι διαθέσιμες πληροφορίες για τη ζωή του είναι αποσπασματικές, ενώ οι άμεσες μαρτυρίες για τη δράση του σταματούν λίγο μετά τα μέσα της δεκαετίας του 1390.

Η παρουσία και δράση του ως μοναχού συνδέεται ιδιαίτερα με τον Κόφινα και τα Αστερούσια, στη νότια Κρήτη και ιδιαίτερα με το Λουσούδι και τη Μονή των Τριών Ιεραρχών την οποία ο ίδιος ανίδρυσε ή ανακαίνισε… Η εκπαιδευτική και μοναστική δράση Στον απομονωμένο αυτό αυχμηρό και τραχύ τόπο των Αστερουσίων που κάνει δύσκολη την καθημερινή ζωή αναπτύχθηκε ένα μικρό Άγιο Όρος.

Πρόκειται για ένα δίκτυο μικρών και μεγάλων μονών και ασκηταριών που μπορούσαν να αναπτυχθούν και να προφυλαχθούν μακριά από τα μάτια της Ενετικής διοίκησης και του Λατινικού κλήρου.

Τα μοναστήρια αυτά εκτός από το ότι υπήρξαν τόποι Ορθόδοξης λατρείας και άσκησης, καταφυγής αλλά και καλλιέργειας των ελληνικών γραμμάτων με τα μικρά σχολεία τους, υπήρξαν κυρίως πολιτισμικά κέντρα αντίστασης στους ξένους κατακτητές.

Στα απομονωμένα αυτά μοναστήρια καλλιεργούνταν σταθερά η σχέση με την πατροπαράδοτη Ορθόδοξη πίστη, με το Βυζάντιο και με το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως.

Όταν όλα καταρρέουν σταδιακά στα αστικά κέντρα της Κρήτης, όπου κυρίως εγκαταστάθηκαν οι Ενετοί και ο Λατινικός κλήρος, τα Αστερούσια γίνονται ο τόπος διαφύλαξης της πίστης, της λατρείας, της γλώσσας αλλά και της ελληνορθόδοξης ταυτότητας των Κρητών… Η Μονή των Τριών Ιεραρχών στο Λουσούδι επί Ιωσήφ Φιλάγρη φαίνεται ότι λειτούργησε όχι μόνο ως χώρος άσκησης και λατρείας, αλλά και ως εστία διδασκαλίας, μελέτης, συγγραφής και αντιγραφής χειρογράφων, θεολογικής και εκκλησιαστικής αντίστασης στη λατινική επιρροή… Οι αρχαιολογικές έρευνες που διεξήγαγε πριν από 15 έτη ο Αθανάσιος Παλιούρας στον χώρο αυτόν έχοντας ως οδηγό τη μονογραφία του Γεώργιου Παπάζογλου για τον Ιωσήφ Φιλάγρη εντόπισαν ένα παραλληλόγραμμο δωμάτιο που υποδεικνύει ενδεχομένως τη λειτουργία ενός scriptorium, δηλαδή, ενός οργανωμένου εργαστηρίου αντιγραφής βιβλίων.

Η ερμηνεία αυτή ενισχύει την εικόνα ενός οργανωμένου εκπαιδευτικού κέντρου, αν και ο χαρακτηρισμός του ως «πρώτου ελληνικού πανεπιστημίου» είναι περισσότερο συμβολικός παρά ιστορικά ακριβής, όπως υποστηρίζει ο Γεώργιος Παπάζογλου, στον οποίο οφείλουμε την πλέον εμπεριστατωμένη και σφαιρική μελέτη του προσώπου και του έργου του Ιωσήφ Φιλάγρη… Το έργο του Το έργο του Ιωσήφ Φιλάγρη υπήρξε πολυσχιδές και κινήθηκε μεταξύ φιλολογίας, ρητορικής, φιλοσοφίας και θεολογίας.

Μολονότι ο ίδιος παραδέχεται ότι δεν σπούδασε κοντά σε ονομαστούς διδασκάλους κάπου εκτός της Κρήτης, π.χ. στην Κωνσταντινούπολη ή αλλού (όπως συνέβη με την περίπτωση του Ανθίμου του Ομολογητή, ο οποίος, ειρήσθω εν παρόδω, σχετιζόταν με τον ησυχαστικό κύκλο των εκ Κρήτης καταγόμενων αδελφών Βλατή –Μάρκος και Δωρόθεος– που ίδρυσαν τη Μονή Βλατάδων στη Θεσσαλονίκη την ίδια εποχή ή με την περίπτωση διαφόρων Λατινοφρόνων όπως οι Δ. Κυδώνης που σπούδασε κοντά στον Νείλο Καβάσιλα και κατόπιν στην Πόλη, μαζί με τον Νικόλαο Καβάσιλα). Ο Φιλάγρης είναι πιθανό να παρακολούθησε το πρόγραμμα μαθημάτων που υπήρχε σε κάποιο μεγάλο μοναστήρι της Κρήτης κοντά σε λόγιους μοναχούς, το οποίο ήταν περίπου ίδιο με το πρόγραμμα σπουδών που είχαν οι διάφορες ιδιωτικές, μοναστικές ή αυτοκρατορικές σχολές της εποχής στην Πόλη και στη Θεσσαλονίκη και κατόπιν με τη δική του επιμέλεια και σπουδή προχώρησε ενδεχομένως ως αυτοδίδακτος.

Ο ίδιος ο Φιλάγρης ομολογεί ότι άφησε την αρχική κλίση και σπουδή του στη φιλοσοφία χάριν της θεολογίας.

Προφανώς η Λατινική προπαγάνδα ήταν τόσο πιεστική που θεώρησε ότι αυτό πρέπει να είναι το κύριο έργο του… Μελέτη του Αριστοτέλη Η ιδιαίτερη συμβολή του Ιωσήφ Φιλάγρη εντοπίζεται στον ερμηνευτικό σχολιασμό της αριστοτελικής φιλοσοφίας. Ο Φιλάγρης δεν αντιμετώπιζε τον Αριστοτέλη ως αντίπαλο της χριστιανικής πίστης, αλλά ως φορέα λογικών και εννοιολογικών εργαλείων που μπορούσαν να υπηρετήσουν με την κατάλληλη χρήση τους τη θεολογική διδασκαλία και επιχειρηματολογία, όπως ακριβώς συνέβη με την ακμή της σκέψης των Ελλήνων Πατέρων της Εκκλησίας.

Λίγες δεκαετίες νωρίτερα, οι αριστοτελικές σπουδές φαίνεται ότι βρισκόταν στο απόγειό τους στην Κωνσταντινούπολη.

Ας θυμηθούμε τον νεαρό Γρηγόριο Παλαμά ο οποίος παρουσίασε τη Διπλωματική του εργασία για τον Αριστοτέλη ενώπιον του σπουδαίου διδασκάλου και ανθρωπιστή λογίου Θεόδωρου Μετοχίτη. Στο Βυζάντιο, ουδέποτε έπαυσαν να μελετούν την αρχαιοελληνική φιλοσοφία, τον Πλάτωνα και τον Αριστοτέλη.

Η σπουδή αυτή για τους Έλληνες Πατέρες της Εκκλησίας δεν ήταν δίχως προϋποθέσεις και αφορούσε κυρίως την κριτική πρόσληψη της αρχαιοελληνικής φιλοσοφίας.

Πρόκειται για μια μακρά παράδοση που ξεκινά κυρίως από τους Καππαδόκες Πατέρες και καταλήγει στον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, τον μεγάλο θεολόγο και πατέρα της Εκκλησίας κατά τον 14ο αιώνα.

Αυτό, άλλωστε, υπήρξε το πολιτισμικό πλαίσιο για την εμφάνιση και ανάπτυξη της πατερικής σκέψης και της δογματικής διδασκαλίας της Εκκλησίας ήδη από τους μεταποστολικούς χρόνους… Ύδωρ εκ πέτρας: δημιουργικότητα και στις πλέον αντίξοες συνθήκες Η μετατροπή ενός απόκρημνου βράχου σε πνευματικό και εκπαιδευτικό κέντρο αποδεικνύει ότι οι μεγάλες ιδέες και τα πολιτιστικά επιτεύγματα δεν χρειάζονται απαραίτητα οικονομική ευμάρεια ή ιδανικές συνθήκες, αλλά όραμα, γνώση και αφοσίωση, αγώνα και σκληρή εργασία. Το Βυζάντιο, ενώ έδυε ως κράτος ύστερα από χίλια χρόνια περίπου, κατόρθωσε να ανθίσει στα γράμματα, στις τέχνες και ευρύτερα στον πολιτισμό.

Η τελευταία αυτή αναγέννηση, όπως ονομάστηκε η κίνηση των γραμμάτων και των τεχνών, αλλά και της θεολογίας κατά τον 14ο αιώνα στην Κωνσταντινούπολη, στη Θεσσαλονίκη, στον Μυστρά και ασφαλώς στην Κρήτη, θα μεταδώσει τους καρπούς της και στη Δύση είτε με τα αρχαιοελληνικά και πατερικά χειρόγραφα είτε με την τέχνη και την ευρύτερη πολιτισμική κληρονομιά της για να ξεκινήσει η Αναγέννηση στη Δύση και η αυγή της Νεωτερικότητας.

Παραφράζοντας τον Γεώργιο Σεφέρη, θα έλεγα ότι όπως πίσω από τον Δομίνικο Θεοτοκόπουλο τον 16ο αιώνα χρειάστηκε το έργο πολλών ζωγράφων και αγιογράφων, έτσι και με τον Ιωσήφ Φιλάγρη στην Κρήτη του 14ου αιώνα χρειάστηκε μια μακρά παράδοση σύνθεσης της αρχαιοελληνικής κληρονομιάς με την Ορθόδοξη πίστη και παράδοση του Βυζαντίου.

Πάνω σε αυτή τη σύνθεση και την κληρονομιά του 14ου αιώνα ακολούθησε τους κατοπινούς αιώνες η σημαντική και ιδιαίτερα γόνιμη συμβολή της Κρήτης στην τέχνη, στην ποίηση και στη λογοτεχνία ως τα πρώτα λαϊκά ριζώματα του Νέου Ελληνισμού.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους