3 Σεπτεμβρίου 1974: Τι ήταν το καινούργιο έφερε το ΠΑΣΟΚ Πενήντα δύο χρόνια πριν, στις 3 Σεπτεμβρίου 1974, τρεις μόλις εβδομάδες μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Ανδρέας Παπανδρέου ανακοίνωνε την...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η στόχευση ήταν η Μεταπολίτευση να μην είναι επιστροφή στην προδικτατορική κανονικότητα.

Να είναι ρήξη με ολόκληρο το μεταπολεμικό καθεστώς — την επίσημη «εθνικοφροσύνη» των δεκαετιών 1950-60, τον αποκλεισμό της Αριστεράς, το πελατειακό κράτος.

Μέσα σε αυτό το κενό, το ΠΑΣΟΚ δεν παρουσιάστηκε ως ένα ακόμη κόμμα.

Παρουσιάστηκε ως το ίδιο το όχημα της ρήξης.

Το καινοτόμο στοιχείο Το πρόγραμμα αυτό καθαυτό δεν ήταν πρωτότυπο· ο συνδυασμός σοσιαλισμού, εθνικής ανεξαρτησίας και λαϊκής κυριαρχίας είχε ήδη προηγούμενα στον ευρωπαϊκό Νότο.

Αυτό που ήταν πραγματικά νέο ήταν η οργανωτική και ρητορική σύνθεση με την οποία διατυπώθηκε.

Πρώτον, το υποκείμενο.

Αντί για τον κλασικό μαρξιστικό λόγο περί εργατικής τάξης, το ΠΑΣΟΚ μίλησε για την κατηγορία των «μη προνομιούχων» — μη μονοπωλιακό κεφάλαιο, μικρομεσαίοι, αγρότες, μισθωτοί, άνεργοι — απέναντι στους «προνομιούχους» και το ξένο κεφάλαιο.

Ήταν μια νεα θεώρηση και χωρίς την συχνά ατοπη ταξική ανάλυση, και ακριβώς γι' αυτό μπόρεσε να συσπειρώσει ετερόκλητα κοινωνικά στρώματα που καμία παραδοσιακή Αριστερά δεν είχε καταφέρει να ενώσει.

Δεύτερον, η οργάνωση. Η Ένωση Κέντρου και η Νέα Δημοκρατία λειτουργούσαν ακόμη ως χαλαρές συνομοσπονδίες τοπικών παραγόντων γύρω από ηγετικές προσωπικότητες. Το ΠΑΣΟΚ οργανώθηκε —τουλάχιστον στη ρητορική, και εν μέρει στην πράξη— ως μαζικό κόμμα με τοπικές οργανώσεις, συνδικαλιστικό βραχίονα, φοιτητικό και νεολαιίστικο κίνημα.

Εισήγαγε στην Ελλάδα μια λογική κομματικής κινητοποίησης πολύ πιο κοντά στα βορειοευρωπαϊκά σοσιαλδημοκρατικά κόμματα παρά στην εγχώρια παράδοση του προσωποπαγούς κόμματος και του πελατειακού του δικτύου.

Τρίτον, η ίδια η ιδέα της αλλαγής. Το ΠΑΣΟΚ δεν παρουσιάστηκε ως εναλλακτική διαχείριση του υπάρχοντος συστήματος, αλλά ως ολική τομή και ρήξη μαζί του .Αντιιμπεριαλισμός, αρχική θέση για έξοδο από ΝΑΤΟ και ΕΟΚ, εθνικοποιήσεις, «λαϊκή εξουσία». Η ρήξη ως ταυτότητα, όχι ως μέσο, ήταν καινοφανής για τα ελληνικά πολιτικά δεδομένα.

Ποια ομως ήταν η προσφορά του Ανδρέα Παπανδρέου; Η προσφορά του δεν ήταν πρωτίστως προγραμματική.

Ήταν συνθετική και τελικά καταλυτική στην όλη υπόσταση του κόμματος.

Κατ' αρχάς, η μετουσίωση της ακαδημαϊκής του γνώσης σε πολιτικό κεφάλαιο.

Ερχόμενος από την αμερικανική οικονομική επιστήμη —Berkeley, Στάνφορντ— αλλά στρεφόμενος ρητορικά εναντίον της «εξάρτησης», ο Ανδρέας μίλησε ταυτόχρονα τη γλώσσα της Θεωρίας της Εξάρτησης του Τρίτου Κόσμου και τη γλώσσα ενός δυτικού, μορφωμένου πολιτικού.

Ο συνδυασμός του έδωσε αξιοπιστία σε κοινά και ομαδες πολιτων που κανονικά θα ήταν ανταγωνιστικά μεταξύ τους.

Έπειτα, η προσωπική χαρισματική παρουσία ως συνεκτικός ιστός.

Σε αντίθεση με το ίδιο το οργανωτικό όραμα περί μαζικού κόμματος, το ΠΑΣΟΚ λειτούργησε από την πρώτη στιγμή γύρω από την προσωπική εξουσία του ιδρυτή.

Ο «Αρχηγός» ήταν ταυτόχρονα εγγυητής της ενότητας ενός ιδεολογικά ετερόκλητου μορφώματος —πρώην κεντρώοι, μαρξιστές, τροκξιστες, στελέχη της αντίστασης, νέοι φοιτητές— και πηγή της ίδιας της πολιτικής γραμμής.

Η ένταση ανάμεσα στη μαζική οργάνωση και την προσωποπαγή ηγεσία θα σημαδέψει το κόμμα σε όλη τη μετέπειτα διαδρομή του.

Τέλος, η μετάφραση της μεταπολιτευτικής οργής γιατην Κυπρο σε εκλογικό κεφάλαιο. Ο Ανδρέας άρθρωσε το αίσθημα εθνικής ταπείνωσης —η Κύπρος του 1974, η χούντα, η εξάρτηση από ΗΠΑ και ΝΑΤΟ— σε πολιτικό λόγο με ενιαία, αναγνωρίσιμη φωνή.

Επτά χρόνια αργότερα, το 1981, αυτή η φωνή μετουσιώθηκε στην πρώτη σοσιαλιστική πλειοψηφική κυβέρνηση στην ελληνική ιστορία.

Η όσμωση με την ανανεωτική Αριστερά και η ρήξη του 1988-89 Παράλληλα με τη δική του συγκρότηση, το ΠΑΣΟΚ βρέθηκε από νωρίς σε μια πολιτική και κοινωνική όσμωση με το ανανεωτικό ρεύμα του ΚΚΕ Εσωτερικού.

Διανοούμενοι, πανεπιστημιακοί, δημοσιογράφοι και κοινωνικά στελέχη που είχαν διαμορφωθεί στον ευρωκομμουνιστικό και στον αντι-σοβιετικό χώρο της Αριστεράς,βρήκαν στο ΠΑΣΟΚ —ή στο περιθώριό του— έναν χώρο πολιτικής και πνευματικής συνύπαρξης· κοινά περιοδικά, κοινοί ακαδημαϊκοί κύκλοι, κοινή γλώσσα εκσυγχρονισμού και κριτικής στον υπαρκτό σοσιαλισμό λειτούργησαν ως γέφυρα ανάμεσα στους δύο χώρους, χωρίς ποτέ να παύει να υπάρχει καχυποψία εκατέρωθεν.

Η όσμωση αυτή όμως έφτασε σε ανοιχτή ρήξη το 1988-89, όταν το σκάνδαλο Κοσκωτά και η βαθιά πολιτική κρίση οδήγησαν τμήμα της ανανεωτικής Αριστεράς —πλέον υπό τη σκέπη του Συνασπισμού— να συμπράξει με τη Νέα Δημοκρατία σε κυβέρνηση «κάθαρσης» εναντίον του ίδιου του ΠΑΣΟΚ.

Για πολλούς που είχαν χτίσει γέφυρες μεταξύ των δύο χώρων, η στιγμή εκείνη βιώθηκε ως τραύμα και ως πολιτική προδοσία.

Και όμως, η όσμωση αυτή δεν εξαφανίστηκε· μεταλλάχθηκε.

Μεγάλο μέρος του ανθρώπινου δυναμικού και της διανοητικής παράδοσης που είχε διαμορφωθεί σε εκείνη τη ζώνη επικοινωνίας —η κριτική στον κρατισμό, η στροφή προς τον ευρωπαϊκό προσανατολισμό, η γλώσσα του εκσυγχρονισμού— επιβίωσε των τραυμάτων του 1988-89 και βρήκε τελικά θεσμική στέγη μέσα στο ίδιο το ΠΑΣΟΚ της δεκαετίας του 1990, τροφοδοτώντας τη σοσιαλδημοκρατική πρόταση του εκσυγχρονισμού υπό τον Κώστα Σημίτη.

Η ρήξη του '88-'89, δηλαδή, δεν έκλεισε τον κύκλο.

Τον μετέφερε αλλού, εσωτερικά στο ΠΑΣΟΚ, με πρόσωπα και ιδέες που είχαν διαμορφωθεί ακριβώς σε εκείνη την πρώιμη όσμωση με την ανανεωτική Αριστερά.

Η ίδρυση του ΠΑΣΟΚ, με άλλα λόγια, δεν ήταν απλώς η γέννηση ενός ακόμη κόμματος στο μεταπολιτευτικό τοπίο.

Ήταν η στιγμή που η ελληνική πολιτική απέκτησε, για πρώτη φορά, ένα μαζικό κόμμα με φιλοδοξία ολικής ρήξης — και έναν ηγέτη ικανό να την εκφράσει σε μία φωνή.

Πενήντα δύο χρόνια μετά, η πιο διαρκής κληρονομιά του 1974 δεν είναι κάποιο συγκεκριμένο πρόγραμμα ή σύνθημα, αλλά η ίδια η απόδειξη ότι ο ελληνικός χώρος του πολιτικου Κέντρου και της Αριστεράς μπορεί, κάτω από συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες, να συγκροτηθεί σε μαζική, ενιαία πολιτική δύναμη ικανή να κυβερνήσει — και όχι να παραμείνει διάσπαρτος σε ανταγωνιστικές παρατάξεις, προσωπικά κόμματα και ιδεολογικές μικροδιαφορές.

Η δύναμη του ΠΑΣΟΚ του 1974-1981 δεν βγήκε από την ιδεολογική του καθαρότητα, που ποτέ δεν είχε άλλωστε, αλλά από την ικανότητά του να συγκεντρώσει κάτω από μία στέγη —οργανωτική και ηγετική— ρεύματα που αλλού στην Ευρώπη παρέμεναν χωριστά: κεντρώους, σοσιαλιστές, ανανεώσει της Αριστεράς και οικολόγους.

Η ιστορία της όσμωσης με το ΚΚΕ Εσωτερικού και της ρήξης του 1988-89 δείχνει ταυτόχρονα πόσο εύθραυστη ήταν αυτή η σύνθεση και ταυτόχρονα πόσο βαθιά ήταν η ανάγκη της.

Το δίδαγμα για τη σημερινή κεντροαριστερά δεν είναι νοσταλγικό, είναι διαρθρωτικό: η ενότητα δεν χτίζεται εκ των υστέρων, ως εκλογική συγκυρία ή προεκλογική συμμαχία, αλλά προϋποθέτει έναν κοινό οργανωτικό και αφηγηματικό πυρήνα ικανό να συγκρατήσει διαφορετικά ρεύματα χωρίς να τα ισοπεδώσει.

Η εμπειρία του 1974-1989 δείχνει και το κόστος όταν αυτός ο πυρήνας ραγίζει —η ρήξη με την ανανεωτική Αριστερά δεν κόστισε μόνο μια εκλογική μάχη, άνοιξε δεκαετίες καχυποψίας που ούτε ο εκσυγχρονισμός του Σημίτη κατάφερε πλήρως να επουλώσει.

Αν υπάρχει σήμερα ένα ζητούμενο για την ενότητα των δυνάμεων του Κέντρου και της Αριστεράς, δεν είναι η επανάληψη της ρητορικής ρήξης του 1974, αλλά η ανασύσταση εκείνου του σπάνιου συνδυασμού: ηγεσίας με πειστική αφήγηση, οργάνωσης ικανής να αντέξει την εσωτερική ετερογένεια, και πολιτικού χώρου αρκετά ευρύχωρου ώστε η επόμενη ρήξη να μην είναι μοιραία.

Και φυσικά προγραμμα ενίσχυσης και εμβάθυνσης των δημοκρατικών θεσμών και αναδιανομής πόρων, ώστε και το κοινωνικό κράτος να υφίσταται και η κοινωνική ανάπτυξη να προχωρά. * Η φωτό είναι από μια αποκλειστική συνέντευξη που μου είχε παραχωρήσει ο Ανδρέας Παπανδρέου , μιση ωρα πριν επισκεφθεί το κτήμα Μον Ρεπό στην Κέρκυρα και πει το απλό: Δεν υπάρχει βασιλιάς δεν υπάρχει βασιλική περιουσία.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους