ΑΝΘΗ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ Ή ΤΗΣ ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ; Ξεφυλλίζοντας τον τέταρτο τόμο της "Νέας Εστίας" (που σε λίγους μήνες θα γιορτάσει τα εκατό χρόνια της- πόσο παρήγορο είναι να υπάρχουν ακόμη θεσμοί μέσα στην...

Πλήρες Κείμενο:

ΑΝΘΗ ΤΟΥ ΚΑΚΟΥ Ή ΤΗΣ ΑΣΘΕΝΕΙΑΣ; Ξεφυλλίζοντας τον τέταρτο τόμο της "Νέας Εστίας" (που σε λίγους μήνες θα γιορτάσει τα εκατό χρόνια της- πόσο παρήγορο είναι να υπάρχουν ακόμη θεσμοί μέσα στην κατάρρευση), και συγκεκριμένα τον τόμο του δεύτερου εξαμήνου του 1928, στάθηκα στο τεύχος 40 (15-8-1928), όπου μεταξύ άλλων ο Ηλίας Βουτιερίδης σχολιάζει την πρώτη ελληνική έκδοση των "Ανθέων του κακού" του Μπωντλαίρ, την μετάφραση του Μανώλη Κανελλή, την οποία χαρακτηρίζει ως αποτυχία εξαιτίας της απόφασης του μεταφραστή "να κάμῃ στίχους ισόμετρους με ομοιοκαταληξία". Για τούτο - συνεχιζει ο Βουτιερίδης - ο Κανελλής "βάζει λέξες, που δεν υπάρχουνε στο πρωτότυπο, αφήνει άλλες χαρακτηριστικές, που υπάρχουνε, αλλάζει σε πολλές το νόημά τους ή και το νόημα ολάκαιρης φράσης.

Μα με τέτοιο μεταφραστικό τρόπο, δεν έχουμε πια το έργο ενός ποιητή, όπως το έγραψε, αλλά κάποιο άλλο, που είναι περισσότερο του μεταφραστή.

Πετυχημένη μετάφραση είναι πάντα μονάχα εκείνη, που μας δίνει το έργο ενός ποιητή ή πεζογράφου όπως το ἐγραψε αυτός, με τις ίδιες τις λέξες, χωρίς παραγεμίσματα ή παράλειψες και χωρίς άλλαγμα των νοημάτων". Ξέρω πως ανοίγει μεγάλο ζήτημα η κρίση του Βουτιερίδη.

Ωστόσο, εδώ, θέλω να σταθώ σε ένα άλλο ζήτημα που μού κίνησε την προσοχή.

Το ζήτημα του τίτλου της συλλογής: όλοι οι μεταφραστές που ακολούθησαν, κράτησαν με ευλάβεια την απόδοση του Κανελλή και του Σημηριώτη: "Άνθη του κακού". Είναι όμως τόσο αυτονόητη η απόδοση του Mal ως κακού; Στο επόμενο τεύχος της Νέας Εστίας (τ. 41) διαβάζω επιστολή του Ι. Μ. Τερζόπουλου που έθετε ακριβώς αυτό το ζήτημα.

Mal, σημειώνει, δεν σημαίνει μόνο κακό αλλά και τον πόνο και την αρρώστια.

Με αφορμή δε την αφιέρωση του Μπωντλαίρ στον Gautier, όπου κάνει λόγο για fleurs maladives, ο Τερζόπουλος (ποιητής ελάσσων του μεσοπολέμου αλλά και μεταφραστής) προκρίνει τον τίτλο "Άνθη της ασθένειας" (άνθη που γεννήθηκαν δηλαδή από το ψυχικό άλγος, τον πόνο, το πάθος) ή έστω "Άνθη του πόνου". Ο Τερζόπουλος έμεινε μόνος στην άποψή του.

Δεν βρήκα τέτοια απόδοση από άλλον.

Μια συλλογή με τίτλο "Άνθη του πόνου" θα κυκλοφορήσει το 1963 αλλά επρόκειτο για ποιήματα του Βασίλη Γουδέλη, πατέρα του Τάσου Γουδέλη.

Το ζήτημα φαίνεται πως έκλεισε με την απάντηση του Τέλλου Άγρα στον Τερζόπουλο, στο τ. 43 της Νέας Εστίας (1-10-1928): Άνθη του κακού είναι ο ορθός τίτλος διότι ο πόνος στην περίοδο αυτή του Μπωντλαίρ έχει μεταστραφεί σε σαρκασμό, σατανικότητα και πάθος.

Αναφέρεται μάλιστα ο Άγρας σε συγκεκριμένα ποιήματα που μαρτυρούν την αλλοίωση του πόνου.

Από την πλευρά του ωστόσο και ο Ι. Μ. Τερζόπουλος θα επιμείνει, στέλνοντας εκτενές κείμενο το οποίο όμως δεν δημοσιεύει η Νέα Εστία.

Ο διευθυντής της Γρ. Ξενόπουλος γράφει σε σχετικό σημείωμα ("Ζήτημα Κριτικής") στο τ. 45 (1-11-1928): "Το ζήτημα είναι ανεπίδεκτον ερμηνείας επισήμου και τρόπον τινά αυθεντικής· αντιθέτως, υπόκειται, όπως φαίνεται, εις κριτικήν · (με την επιστημονικήν εδώ σημασίαν του όρου, εννοείται.) Εις παρομοίαν κριτικήν λοιπόν η επιστολή του κ. Τ. ανοίγει νέας απόψεις, που θα μας έφεραν όμως πολύ μακράν· διότι θα έπρεπεν πρώτοις να εξακριβώσωμεν το πνεύμα της ποιήσεως του Μπωντλαίρ, το οποίον ο μεν κ. Τερζόπουλος πιστεύει ως «ισχυρότατα χριστιανικόν», ενώ ο κ. Άγρας το θεωρεί ως απροκαλύπτως βλάσφημον και θρησκευτικώς αναρχικόν.

Αλλά και αυτή η ἡ συζήτησις θα ετερματίζετο ποτέ ; Φρονούμεν ότι όχι· διότι το ζήτημα είναι ζήτημα υποκειμενικής εμβαθύνσεως εις το κρινόμενον ποιητικόν έργον, – εν᾿ από τα πολλά, τ᾿ απειράριθμα παρόμοια, που παραμένουν, μοιραίως, αιωνίως εκκρεμή και διαμαχόμενα, εις κάθε σφαίραν του ανθρωπίνου επιστητού, διά να χύνεται η μελάνη των κριτικών και να οξύνεται η διαλεκτική των". Ο Τερζόπουλος συνέχισε ως μελετητής να ασχολείται με τον Μπωντλαίρ αλλά δεν βρήκα βιβλιογραφική αναφορά εκδοθείσης μετάφρασής του.

Ποιήματα δικά του πάντως δημοσιεύονταν τακτικά στην Νέα Εστία (π.χ. τεύχη 82 και 85 - 15 Μαΐου και 1 Ιουλίου 1930). Σκέπτομαι τώρα πως η έννοια του κακού δεν απουσίαζε ποτέ από το μυαλό του Μπωντλαίρ.

Ο δε διάβολος είναι ενσωματωμένος τόσο στον πρώιμο Μπωντλαίρ (τον μερικές φορές ρομαντικό) όσο και στον μεταγενέστερο.

Αν και ο ίδιος μοιάζει να απολαμβάνει τη διαφθορά και την κακία κατά καιρούς, υπάρχει επίσης η πεποίθησή του ότι ο άνθρωπος είναι εξ ορισμού αμετάκλητα αμαρτωλός και αιώνια διχασμένος μεταξύ Θεού και διαβόλου.

Αν όμως το κακό δεν είναι δύσκολο να βρεθεί στο έργο του, η Ομορφιά, η διαρκής κινητήρια δύναμή του, σηματοδοτεί την ελπίδα της υπέρβασης που επιμένει να είναι εκεί, παρά την απελπισία, παρά τον πόνο και την αγανάκτηση.

Με τρυφερότητα και αγάπη παίρνει από το χέρι τους απογοητευμένους, όλους τους εγκαταλελειμμένους, όλους εκείνους που η ζωή έχει προδώσει και που δεν έχουν καταφύγιο παρά στα όνειρα για να τους οδηγήσει στον μαγεμένο κύκλο της ποίησης. Τα Άνθη του Κακού δεν είναι φτηνός δαιμονισμός, αλλά μια αναδρομική απόδειξη του συμβάλλειν- όχι του διαβάλλειν (ετυμολογική ρίζα του διαβόλου). Το Καλό δεν αντιτίθεται στο Κακό.

Όταν το Καλό θριαμβεύει, το κακό επιστρέφει στην καρδιά του Καλού, για να εξαφανιστεί. «Η άβυσσος της ημέρας», έγραψε ο Ρεϊμόν Αμπελλιό, «περιέχει την άβυσσο της νύχτας, αλλά η άβυσσος της νύχτας δεν περιέχει την άβυσσο της ημέρας». Παρ' όλα αυτά, οι δύο δυνάμεις συνυπάρχουν μέσα μας.

Σε κάθε άνθρωπο, κάθε ώρα, υπάρχουν δύο παρορμήσεις, η μία προς τον Θεό, η άλλη προς τον Σατανά.

Μέχρι πότε; Μέχρι τη στιγμή που διατύπωσε ο ίδιος ο Μπωντλαίρ (που πέθανε σαν σήμερα, στις 31 Αυγούστου του 1867) στο "Όνειρο ενός περίεργου": «Τι; Αυτό είναι όλο; Η αυλαία σηκώθηκε και εγώ ακόμη περίμενα».

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους