Original Post

Πλήρες Κείμενο:

203ο: Γιατί η μονή της Λυκουσάδας κτίστηκε "περί το Φανάριον" και όχι στο Φανάρι; (3ο μέρος), Τρίτη, 1 Σεπτεμβρίου 2026 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα Αγαπητοί φίλοι Συνεχίζω τη μεγάλη ιστοριοδιφική έρευνα για τις πολύμορφες σχέσεις του χωριού μας, του ομηρικού Φαναρίου Ιθώμης, με το γειτονικό ιστορικό χωριό της Λοξάδας Καρδίτσας.

Μέχρι τώρα γνωρίσαμε την ίδρυση της Μονής της Παναγίας της Ελεούσας στη Λυκουσάδα και την τεράστια περιουσία που παραχωρήθηκε σε αυτήν από τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου Ανδρόνικο Β' και Ανδρόνικο Γ', το 1289 και το 1332 μετά Χριστόν αντίστοιχα.

Σήμερα θα προσπαθήσω να απαντήσω στο ερώτημα γιατί "το μοναστήρι της Λυκουσάδας κτίστηκε πλησίον του οχυρωμένου άστεως", δηλαδή της καστροπολιτείας του Φαναρίου Ιθώμης και όχι στο Φανάρι, ενώ θα αναφερθώ και στο "Ορκωμοτικόν γράμμα" του άρχοντα της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου, το 1342, με το οποίο η περιουσία τού μοναστηριού πέρασε κάτω από τη διαχείριση και την εκμετάλλευση των αρχόντων του Φαναρίου.

Ας τα πάρουμε όμως τα πράγματα με μια σειρά κι ας τα δούμε από πιο κοντά. 1. Γιατί το μοναστήρι της Λυκουσάδας κτίστηκε στη Λοξάδα και όχι στο Φανάρι; Η Μονή της Παναγίας της Ελεούσας, της επικαλούμενης και ως Μονή της Λυκουσάδας, χτίστηκε στους πρόποδες του λόφου των Αγράφων, κοντά στο Φανάρι και με θέα το Φανάρι κι όχι στο Φανάρι, για συγκεκριμένους στρατηγικούς, γεωγραφικούς, οικονομικούς και θρησκευτικούς/μοναστηριακούς λόγους.

Πιο συγκεκριμένα: α. Οικονομικούς.

Η περιοχή του χωριού της Λυκουσάδας ήταν κοντά στον κάμπο με τα χωράφια που παραχωρήθηκαν στη Μονή.

Είχε επίσης τρεχούμενα νερά που συντηρούσαν τη ζωή των μοναχών του μοναστηριού και των καλλιεργειών καθώς και τα κοπάδια των ζώων που φύλαγαν οι δουλοπάροικοι.

Τα νερά επέτρεπαν τη δημιουργία νερόμυλων, ενώ η γύρω περιοχή ευνοούσε την καλλιέργεια αμπελώνων.

Έτσι το μοναστήρι είχε μια άμεση οικονομική ανεξαρτησία. β. Ο ησυχασμός.

Οι ορθόδοξοι χριστιανοί ήθελαν απομόνωση και ησυχία, μακριά από το θορυβώδες στρατιωτικά, κοινωνικά, οικονομικά, πολιτικά, δικαστικά, θρησκευτικά και διοικητικά κέντρο του Φαναρίου Ιθώμης. γ. Το βυζαντινό κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης άρχισε να χτίζεται στα χρόνια που σεβαστοκράτορας, δηλαδή αρχηγός του κράτους της Θεσσαλίας, ήταν ο Ιωάννης Α' Δούκας Άγγελος Κομνηνός (1268 έως 1289), ενώ την ίδια περίοδο αυτοκράτορες Βυζαντίου ήταν ο Μιχαήλ Η' Παλαιολόγος (1261 έως 1282) και ο γιος του Ανδρόνικος Β' Παλαιολόγος (1282 έως 1328). δ. Εκείνα τα χρόνια κτίστηκε και το μοναστήρι της Λυκουσάδας, ενώ με το χρυσόβουλο του βυζαντινού αυτοκράτορα Ανδρόνικου Β' του Παλαιολόγου τον Μάρτιο του 1289 παραχωρήθηκε στο μοναστήρι η τεράστια περιουσία που γνωρίσαμε στο προηγούμενο μάθημα.

Σε περιόδους ειρήνης οι μοναχοί της Μονής ζούσαν στη Λυκουσάδα και ασχολούνταν τόσο με τα θρησκευτικά καθήκοντα όσο και με τη διαχείριση της τεράστιας περιουσίας σε κτήματα, μετόχια, ναούς και δουλοπάροικους του μοναστηριού- η οποία επεκτάθηκε σε όλη τη Θεσσαλία.

Σε περιόδους όμως επιδρομών οι μοναχοί, παίρνοντας μαζί τους και τα πολύτιμα κειμήλια και την εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας ή της Γλυκοφιλούσας, όπως αλλιώς λέγεται, κατέφευγαν για ασφάλεια στο εσωτερικό του κάστρου του Φαναρίου.

Το κάστρο του Φαναρίου Ιθώμης έλεγχε τα περάσματα από και προς την Πίνδο και την Ήπειρο. 2. Πότε και πώς οι άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης έβαλαν στο χέρι τους την τεράστια περιουσία του μοναστηριού της Λυκουσάδας; Το μοναστήρι της Παναγίας της Ελεούσας ή της Λυκουσάδας περιήλθε στην κατοχή των αρχόντων του Φαναρίου Ιθώμης το 1342 με το περίφημο "Ορκωμοτικόν γράμμα" τού άρχοντα, του φεουδάρχη αφέντη της Θεσσαλίας, του Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου. Το Ορκωμοτικόν γράμμα του Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου, τον Ιούνιο του 1342, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα έγγραφα της ύστερης βυζαντινής περιόδου για την περιοχή της Θεσσαλίας.

Εκδόθηκε από τον αυθέντη της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλο προς τους άρχοντες του Φαναρίου, με σκοπό να διασφαλίσει τα οικονομικά, κοινωνικά και πολιτικά συμφέροντά τους με προνόμια, με αντάλλαγμα όμως την υποταγή τους σ' αυτόν! Το πρωτότυπο κείμενο είναι γραμμένο σε βυζαντινή γλώσσα, με οικονομικούς και νομικούς όρους της εποχής εκείνης.

Θα αποδώσω τα αποσπάσματα που μας ενδιαφέρουν εδώ σε νεοελληνική μετάφραση.

Γράφει ο Μιχαήλ Γαβριηλόπουλος για τους λόγους, για τις αιτίες για τις οποίες αναγκάστηκε να γράψει αυτό το Ορκωμοτικόν γράμμα ή επίσημο κρατικό έγγραφο: "Επειδή όλοι οι άρχοντες του Φαναρίου, μεγάλοι και μικροί, κοσμικοί και κληρικοί, κάτοχοι χρυσόβουλων και εσκούδων, απαιτούν από την αυθεντία μου έγγραφο με το οποίο να τους διασφαλίσω τα δικαιώματά τους, εγώ, ο αυθέντης της Θεσσαλίας, Μιχαήλ Γαβριηλόπουλος, υπόσχομαι και ορκίζομαι ενώπιον του Θεού πως θα τηρήσω τις παρακάτω υποσχέσεις τόσο εγώ, όσο και οι διάδοχοί μου". Διαπιστώνουμε πως ο "πανίσχυρος" Έλληνας και Βυζαντινός φεουδάρχης της Θεσσαλίας, ο Μιχαήλ Γαβριηλόπουλος, αναγκάστηκε να εκδώσει επίσημο έγγραφο, με όρκο, με το οποίο δεσμευόταν και ορκιζόταν για την παραχώρηση προνομίων στους Φαναριώτες άρχοντες.

Η καστροπολιτεία του Φαναρίου Ιθώμης ήταν το στρατιωτικό και διοικητικό κέντρο, η έδρα της εξουσίας του φεουδάρχη της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου.

Στη συνέχεια, το Ορκωμοτικόν γράμμα του Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου τονίζει τα νομικά και οικονομικά ή ιδιοκτησιακά δικαιώματα που θα έχουν οι κοσμικοί και οι κληρικοί άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης.

Γράφει: "Με το παρόν Ορκωμοτικόν γράμμα οι παραπάνω Φαναριώτες άρχοντες, κοσμικοί και κληρικοί, θα έχουν στην κατοχή τους και τη σεβαστή Μονή της υπεραγίας Θεοτόκου της Λυκουσάδας και της Πόρτας Παναγιάς, δηλαδή τα κτήματα που κατέχουν οι δύο μονές με χρυσόβουλα και με άλλα προστάγματα"! Διαπιστώνουμε πως με το Ορκωμοτικόν γράμμα του άρχοντα της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου, τον Ιούνιο του 1342, η τεράστια περιουσία του μοναστηριού της Λυκουσάδας περιέρχεται στη διαχείριση, στον έλεγχο, στην οικονομική εκμετάλλευση των αρχόντων του Φαναρίου, κοσμικών και ιερέων.

Η αναφορά για τα δύο μοναστήρια, της Λυκουσάδας και της Πόρτας Παναγιάς (στη σημερινή Πύλη Τρικάλων) είναι σαφής.

Με αυτή την ιστορική απόφαση του Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου έχουμε τη μεγάλη ανατροπή στο καθεστώς διαχείρισης κι εκμετάλλευσης της αμύθητης περιουσίας του μοναστηριού της Λυκουσάδας. Όλα: Χωράφια, βοσκοτόπια, κοπάδια ζώων, χωριά, κολίγοι, νερόμυλοι, λίμνες, βάρκες, εργαστήρια, ναοί, εισοδήματα, εξοπλισμός όλα περνούν στην εξουσία και τον οικονομικό έλεγχο και την εκμετάλλευση των αρχόντων του Φαναρίου.

Η περιουσία, τα πλούτη, τα κειμήλια του μοναστηριού μπαίνουν κάτω από την κυριαρχία του Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου και παραμένουν άθικτα από τις αυθαιρεσίες των στρατιωτών του ή των εξωτερικών επιδρομέων.

Ειδικότερα το έργο αυτό ουσιαστικά ανατίθεται στους άρχοντες του Φαναρίου με αντάλλαγμα την οικονομική διαχείριση και οικονομική εκμετάλλευση της περιουσίας του μοναστηριού απ'αυτούς.

Το εντυπωσιακό είναι πως στο "πλιάτσικο", στο πέρασμα της περιουσίας του μοναστηριού της Λυκουσάδας στους Φαναριώτες άρχοντες μπαίνουν και οι κληρικοί άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης! Με το Ορκωμοτικόν γράμμα τού άρχοντα της Θεσσαλίας Μιχαήλ Γαβριηλόπουλου έχουμε την επίσημη μεταβίβαση της νομικής προστασίας, της διοίκησης και των δικαιωμάτων οικονομικής εκμετάλλευσης από τη Μονή της Παναγίας της Ελεούσας ή της Λυκουσάδας στους τοπικούς άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης.

Οι ποικιλώνυμοι άρχοντες του Φαναρίου Ιθώμης έγιναν οι επίσημοι ιδιοκτήτες των ακινήτων και των κινητών περιουσιακών στοιχείων της Μονής της Λυκουσάδας, άψυχων και έμψυχων.

Αυτό που κατάφεραν δεν ήταν να πάρουν ως ατομική τους ιδιοκτησία αυτά τα τεράστια περιουσιακά στοιχεία της Μονής, αλλά το δικαίωμα να καρπώνονται και να μοιράζονται το μεγαλύτερο μέρος από τα έσοδα της μοναστηριακής ιδιοκτησίας.

Έτσι οι Φαναριώτες άρχοντες έγιναν οι νέοι φεουδάρχες των περιουσιακών στοιχείων του μοναστηριού της Λυκουσάδας και της Πόρτας Παναγιάς στη Πύλη Τρικάλων.

Η διαχείριση και η οικονομική εκμετάλλευση της περιουσίας του μοναστηριού γινόταν από τους Φαναριώτες φεουδάρχες με βάσει προγενέστερα χρυσόβουλα και προστάγματα.

Η μεταβίβαση δεν ήταν αυθαίρετη από τους κοσμικούς και εκκλησιαστικούς άρχοντες του Φαναρίου, αλλά έγινε με απαίτηση προς τον αφέντη της Θεσσαλίας να την κάνει αυτός.

Κι ο φεουδάρχης αφέντης της Θεσσαλίας προκειμένου να εξασφαλίσει την υποστήριξη των Φαναριωτών αρχόντων και κληρικών, τους ικανοποίησε αυτήν την απαίτηση.

Δεν έχουμε πληροφορίες για το πώς αντέδρασαν οι κληρικοί άρχοντες του μοναστηριού της Λυκουσάδας στη μετάβαση της τεράστιας περιουσίας τους στους άρχοντες του Φαναρίου.

Δεν γνωρίζουμε αν έγινε κάποια διαμαρτυρία ή εξέγερση. 3. Αλλά οι Φαναριώτες άρχοντες, κοσμικοί και κληρικοί, μεγάλοι και μικροί, δεν χάρηκαν για πολλά χρόνια την οικονομική διαχείριση και εκμετάλλευση της περιουσίας του μοναστηριού της Λυκουσάδας, γιατί το 1348 ήρθε ο Σέρβος βασιλιάς, ο Στέφανος Ντούσαν και τα ανέτρεψε όλα, φέρνοντας τα πάνω κάτω... Αύριο η συγκλονιστική συνέχεια.. Τηλέφωνο επικοινωνίας 6976026625 Του Δημήτρη Ντούσα, δασκάλου φιλοσοφίας, ερευνητή, συγγραφέα του βιβλίου: "Οι Φαναριώτες μάστοροι της πέτρας και η ζωή στα κομπελιώτικα ντάμια", εκδόσεις Χατζηλάκος, 2026.

Στη φωτογραφία βλέπουμε το ιστορικό χωριό της Λοξάδας και στο βάθος, στην κορυφή του λόφου, το ιστορικό χωριό μας, το Φανάρι Ιθώμης με το βυζαντινό κάστρο του.

Η αεροφωτογραφία είναι του Γιώργου Γιαννάκη.

Σε μια άλλη φωτογραφία βλέπουμε την εκκλησία της Κοιμήσεως της Θεοτόκου στην πλατεία του χωριού Λοξάδα.

Η εκκλησία αυτή κτίστηκε στη θέση της Μονής της Αγίας Ελεούσας στη Λυκουσάδα.

Σε μια φωτογραφία βλέπουμε και την εικόνα της Παναγίας της Ελεούσας ή όπως αλλιώς λέγεται, της Γλυκοφιλούσας, η οποία από τις 9 Αυγούστου έως τις 27 Οκτωβρίου βρίσκεται στη Λοξάδα.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους