Για τον Νίκο Ζαχαριάδη, στα 53 χρόνια από τον θάνατό του (1 Αυγούστου 1973), ελάχιστα τροποποιημένο το βιογραφικό λήμμα από το βιβλίο μου "Ιστορικό λεξικό του ελληνικού εργατικού κινήματος" (δ΄ έκδ...

Πλήρες Κείμενο:

Για τον Νίκο Ζαχαριάδη, στα 53 χρόνια από τον θάνατό του (1 Αυγούστου 1973), ελάχιστα τροποποιημένο το βιογραφικό λήμμα από το βιβλίο μου "Ιστορικό λεξικό του ελληνικού εργατικού κινήματος" (δ΄ έκδ. 2017). Ζαχαριάδης Νίκος (1903 - 1973). Ιστορικός ηγέτης του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος.

Γεννήθηκε στην Αδριανούπολη και λόγω των μετακινήσεων της οικογένειάς του έζησε στα Σκόπια και τη Νικομήδεια και τελείωσε το γυμνάσιο στη γενέτειρά του.

Εργάστηκε ως λιμενεργάτης στην Κωνσταντινούπολη, όπου συνδέθηκε με τη Διεθνή Πανεργατική Ένωση, που συγκροτούσαν Έλληνες σοσιαλιστές, και μετά το 1919 ταξίδεψε πολλές φορές ως ναυτεργάτης στη Σοβιετική Ρωσία, όπου εγκαταστάθηκε το 1921, έγινε μέλος της Κομμουνιστικής Νεολαίας και του Κόμματος των Μπολσεβίκων και στα 1923-24 σπούδασε στη σχολή στελεχών της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Κ.Δ.), ΚΟΥΤΒ.

Το 1924 ήρθε στην Ελλάδα και ανέλαβε την καθοδήγηση των οργανώσεων Αθήνας και Θεσσαλονίκης της ΟΚΝΕ και των Κ.Ο. Πειραιά και Βόλου.

Διώχτηκε για τη δράση του, συνελήφθη και απέδρασε πολλές φορές.

Καταδιωκόμενος, έφυγε και πάλι για την ΕΣΣΔ το 1929, όπου φοίτησε σε ανώτερη σχολή κατάρτισης στελεχών.

Το 1931 επέστρεψε στην Ελλάδα, αναλαμβάνοντας, με απόφαση της Κ.Δ., την ηγεσία του κόμματος, με άμεσο καθήκον την απεμπλοκή από την εσωκομματική κρίση και την ανασυγκρότησή του.

Το 1934 εκλέχτηκε γραμματέας της Κ.Ε και το 1935 γενικός γραμματέας του ΚΚΕ.

Η αντιμετώπιση της εσωκομματικής κρίσης, η κομματική ανασυγκρότηση και η ανάδειξη του ΚΚΕ σε υπολογίσιμη πολιτική δύναμη, με την ανάπτυξη ισχυρών δεσμών με σημαντικά τμήματα της εργατικής τάξης και άλλων λαϊκών στρωμάτων, συνδυάστηκε με τον αναπροσανατολισμό της στρατηγικής του κόμματος (υιοθέτηση της στρατηγικής της αστικοδημοκρατικής επανάστασης, ως πρώτου σταδίου πριν τη σοσιαλιστική) και την πολιτική του αντιφασιστικού μετώπου και των ευρύτερων πολιτικών συνεργασιών. Τον Σεπτέμβριο του 1936, λίγο μετά την επιβολή της δικτατορίας Μεταξά, ο Z. πιάστηκε και κλείστηκε στις φυλακές της Κέρκυρας.

Το 1940 μεταφέρθηκε στα κρατητήρια της Ασφάλειας στην Αθήνα και με την έναρξη του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, τον Οκτώβριο, έγραψε το ιστορικό γράμμα, με το οποίο καλούσε σε αγώνα για την απόκρουση της επίθεσης της φασιστικής Ιταλίας.

Ακολούθησαν άλλα δύο γράμματα, με τα οποία κατήγγειλε τη συνέχιση του πολέμου, εκτιμώντας πως μετά την εκδίωξη των εισβολέων προσλάμβανε κατακτητικό χαρακτήρα, εξυπηρετώντας τα βρετανικά συμφέροντα.

Μετά τη γερμανική εισβολή μεταφέρθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Νταχάου, όπου παρέμεινε κρατούμενος μέχρι τον Μάιο του 1945.

Μετά την απελευθέρωσή του, ως αδιαμφισβήτητος ηγέτης του κόμματος, προσανατολίστηκε στην επιδίωξη ομαλής δημοκρατικής εξέλιξης, σε συνδυασμό με τη μαζική λαϊκή αντίσταση στις προκλήσεις και την τρομοκρατία που εξαπέλυσε η αντίδραση.

Υποστήριξε την αποχή από τις εκλογές του Μαρτίου 1946 και μετά τη γενίκευση του Εμφυλίου και την απαγόρευση της νόμιμης λειτουργίας του ΚΚΕ, κατέφυγε στα βουνά όπου δρούσε ο ΔΣΕ.

Η απόφαση για τη συγκρότηση τακτικού στρατού, ικανού να απελευθερώσει συγκεκριμένο έδαφος άσκησης της εξουσίας της Προσωρινής Δημοκρατικής Κυβέρνησης, οδήγησε σε ρήξη με τον επικεφαλής του ΔΣΕ Μάρκο Βαφειάδη, ο οποίος, με επιστολή του προς το ΚΚΣΕ, κατήγγειλε τον Z. σαν προβοκάτορα, αλλά η καταγγελία δεν έγινε αποδεκτή.

Με τον τερματισμό του Εμφυλίου και την ήττα του ΔΣΕ, το 1949, ο Ζ. εγκαταστάθηκε στη Σοβιετική Ένωση και κατόπιν στο Βουκουρέστι, όπου μεταφέρθηκε η έδρα της Κ.Ε. του ΚΚΕ.

Οι εκτιμήσεις για τα αίτια της ήττας προκάλεσαν τη διαφωνία ηγετικών και άλλων στελεχών του κόμματος, στην οποία απάντησε με την καθαίρεση των διαφωνούντων από την Κ.Ε. και με διαγραφές.

Η προσφυγή στην πρακτορολογία, που ενισχυόταν και από τα χτυπήματα που δεχόταν ο παράνομος μηχανισμός του κόμματος στην Ελλάδα, καθώς και οι καθαιρέσεις και διαγραφές στελεχών, συνέβαλαν στη δημιουργία σοβαρών προβλημάτων στην εσωκομματική ζωή.

Αν και ο Ζ. εκτιμούσε πως η διεθνής και εσωτερική κατάσταση μπορεί να δημιουργήσει νέες δυνατότητες επαναστατικής έκρηξης, παράλληλα με την προσπάθεια ανασυγκρότησης των παράνομων οργανώσεων του ΚΚΕ στην Ελλάδα, προωθούσε και μορφές νόμιμης δράσης, κυρίως με τη συγκρότηση της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς (ΕΔΑ) το 1951.

Μέχρι το 1954 απέρριπτε τη συνεργασία με τις δυνάμεις του Κέντρου, στην πολιτική των οποίων, άλλωστε, κυριαρχούσε ο αντικομμουνισμός, αλλά στη συνέχεια προώθησε την πολιτική της συνεργασίας ενάντια στη Δεξιά.

Το 1955 ξέσπασε κρίση στις γραμμές του ΚΚΕ, ως αποτέλεσμα των αντιθέσεων που είχαν συσσωρευτεί από τα χρόνια του Εμφυλίου και κυρίως μετά την ήττα του 1949, την οποία ενίσχυσε η μετασταλινική σοβιετική ηγεσία. Τον Μάρτιο 1956 η 6η Ολομέλεια της Κ.Ε., την οποία συγκάλεσε, παράτυπα, επιτροπή αποτελούμενη από εκπροσώπους ανατολικοευρωπαϊκών Κ.Κ., καθαίρεσε τον Z. και τους βασικούς συνεργάτες του από την ηγεσία του κόμματος και καταδίκασε την πολιτική του.

Καταγγέλθηκε για αντισοβιετισμό, παραβίαση των αρχών του δημοκρατικού συγκεντρωτισμού και για καλλιέργεια κλίματος προσωπολατρίας.

Η άρνησή του να αποδεχτεί τη νομιμότητα της διαδικασίας καθαίρεσής του οδήγησε στη διαγραφή του από το κόμμα, στην 7η Ολομέλεια του 1957.

Τα επόμενα χρόνια αντιτάχθηκε στον νέο προσανατολισμό του ΚΚΕ για ειρηνικό δρόμο προς τον σοσιαλισμό, ενώ υπερασπίστηκε πλευρές της πολιτικής που είχε ακολουθήσει στα 1945-56, αναγνωρίζοντας και αναλαμβάνοντας την ευθύνη και για σημαντικά πολιτικά λάθη, ανάμεσα στα οποία και την αποκήρυξη από το ΚΚΕ του Άρη Βελουχιώτη το 1945 και την αποχή του 1946.

Μετά τη διαγραφή του έζησε στο Μποροβιτσί του Νόβγκοροντ, εργαζόμενος σε δασική επιχείρηση.

Το 1962 εκτοπίστηκε στο Σουργκούτ της Σιβηρίας, όπου έζησε απομονωμένος από τους Έλληνες κομμουνιστές.

Επί χρόνια επιδόθηκε στην προσπάθεια να παρθεί επίσημα απόφαση από το ΚΚΕ, σχετικά με την κατηγορία του προβοκάτορα και για τη διακοπή της εκτόπισής του.

Ως ύστατη διαμαρτυρία αυτοκτόνησε τον Αύγουστο του 1973.

Η αιτία του θανάτου του αποκρύφτηκε επί χρόνια και αποκαλύφτηκε την περίοδο κατάρρευσης του σοβιετικού καθεστώτος, το 1990. Τον Δεκέμβριο 1991 τα οστά του μεταφέρθηκαν και θάφτηκαν στην Αθήνα, με πρωτοβουλία του ΚΚΕ. Ο Ζ., που υπήρξε και μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής της Κ.Δ., αναγνωρίζεται ως ιστορική φυσιογνωμία του ελληνικού κομμουνιστικού κινήματος, αν και οι εκτιμήσεις για την προσωπικότητα και τη συνεισφορά του είναι εξαιρετικά αντιφατικές.

Θεωρείται τυπική περίπτωση κομμουνιστή ηγέτη της σταλινικής περιόδου, με αποδοχή όλων εκείνων των θέσεων και πρακτικών που χαρακτήρισαν τη σταλινική εκδοχή του μαρξισμού-λενινισμού.

Η δράση του συνδέεται με την επιτυχή προσπάθεια ανασυγκρότησης του ΚΚΕ και την ανάδειξή του σε υπολογίσιμη πολιτική δύναμη μετά το 1931, αλλά ταυτόχρονα και με τον περιορισμό της εσωκομματικής δημοκρατίας.

Ενώ από κάποιους θεωρείται συγκροτημένος μαρξιστής, που συνέβαλε στη μελέτη της ελληνικής πραγματικότητας, κατ’ άλλους η θεωρητική του συνεισφορά θεωρείται μηδαμινή και ουσιαστικά επικρίνεται για άκριτη μεταφορά σταλινικών θέσεων.

Υποστηρίζεται πως διαφωνούσε με την υιοθέτηση από το ΚΚΕ της στρατηγικής της αστικοδημοκρατικής επανάστασης το 1934, αλλά πειθάρχησε στην απόφαση της Κ.Δ., την οποία, εξάλλου, ανέτρεψε το 1949.

Η κριτική στην πολιτική του εντοπίζεται, κυρίως, στους χειρισμούς της περιόδου 1945-49. Είτε γιατί δεν φρόντισε για το έγκαιρο πέρασμα στην ένοπλη πάλη και τελικά στη νικηφόρα διεξαγωγή της, είτε γιατί δεν μπόρεσε ή δεν θέλησε να αποτρέψει τον Εμφύλιο.

Οι επικρίσεις για τη μετεμφυλιακή περίοδο (1949-56) αφορούν στη συντήρηση του κλίματος του Εμφυλίου («το όπλο παρά πόδα») και την άρνηση συνεργασίας με το Κέντρο («τι Παπάγος, τι Πλαστήρας»). Καθώς οι επικρίσεις είναι αντιφατικές, αντανακλούν τις διαφορετικές θέσεις των ρευμάτων και τάσεων της κομμουνιστικής Αριστεράς, όχι μόνο για το πρόσωπο του Ζ., αλλά και για συνολικότερα ζητήματα στρατηγικής και τακτικής του κομμουνιστικού κινήματος. Ο Ζ. έγραψε τα βιβλία «Θέσεις για την ιστορία του ΚΚΕ», «Ο αληθινός Παλαμάς», «Ο κομμουνιστής, λαϊκός αγωνιστής, μέλος του ΚΚΕ», «Τα προβλήματα της καθοδήγησης στο ΚΚΕ», «Προβλήματα της κρίσης του ΚΚΕ» κ.ά.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους