Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Όταν η χειραγώγηση φορά τον μανδύα της αντικειμενικότητας

---------------------------------------------------------------------- (Η προειδοποίηση του Νόαμ Τσόμσκι για τη μόρφωση, την προπαγάνδα και την ψευδαίσθηση της ελεύθερης σκέψης) Η ιδεολογική χειραγώγηση είναι τόσο βαθιά, ώστε οι μορφωμένοι άνθρωποι πιστεύουν ότι είναι αντικειμενικοί». Η φράση αυτή του Νόαμ Τσόμσκι δεν στρέφεται εναντίον της μόρφωσης ούτε επιδιώκει να απαξιώσει τους ανθρώπους που διαθέτουν γνώσεις και ακαδημαϊκή κατάρτιση.

Αντιθέτως, θέτει ένα βαθύτερο και εξαιρετικά ανησυχητικό ερώτημα: αρκεί η εκπαίδευση για να καταστήσει έναν άνθρωπο πραγματικά ελεύθερο στη σκέψη του ή μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να τον κάνει αποτελεσματικότερο υπερασπιστή αντιλήψεων που ποτέ δεν εξέτασε ουσιαστικά; Ο Τσόμσκι μάς προειδοποιεί για μια μορφή χειραγώγησης πολύ πιο λεπτή από την απαγόρευση, τη λογοκρισία και τον απροκάλυπτο καταναγκασμό.

Η ωμή προπαγάνδα είναι σχετικά εύκολο να αναγνωριστεί, διότι αποκαλύπτει τη βούλησή της να επιβληθεί.

Η βαθύτερη ιδεολογική επιρροή, όμως, λειτουργεί αθόρυβα.

Δεν απαιτεί την παρουσία κάποιου αυταρχικού καθοδηγητή, ούτε χρειάζεται να διατάξει τον άνθρωπο τι να πιστέψει.

Τον οδηγεί, σταδιακά, να εσωτερικεύσει ορισμένες αξίες, παραδοχές και ερμηνείες, μέχρις ότου εκείνος τις θεωρήσει αυτονόητες και, τελικά, απολύτως δικές του.

Αυτό ακριβώς κάνει τη συγκεκριμένη μορφή χειραγώγησης τόσο αποτελεσματική: το γεγονός ότι δεν γίνεται αντιληπτή ως χειραγώγηση.

Ο άνθρωπος αισθάνεται ελεύθερος.

Πιστεύει ότι αξιολογεί τα γεγονότα ανεπηρέαστα, ότι σχηματίζει μόνος του τις απόψεις του και ότι οι κρίσεις του προκύπτουν αποκλειστικά από τη λογική και τη γνώση του.

Δεν αντιλαμβάνεται, όμως, πάντοτε ότι η ίδια η πραγματικότητα φτάνει μέχρι εκείνον ήδη επιλεγμένη, ταξινομημένη και ερμηνευμένη.

Κάποια γεγονότα προβάλλονται διαρκώς, ενώ άλλα αποσιωπώνται.

Ορισμένες φωνές αποκτούν κύρος και δημόσιο βήμα, ενώ άλλες χαρακτηρίζονται εξαρχής ακραίες, γραφικές ή ανάξιες προσοχής.

Ακόμη και οι λέξεις με τις οποίες περιγράφεται ένα γεγονός μπορούν να προκαθορίσουν σε σημαντικό βαθμό τον τρόπο με τον οποίο θα το αντιληφθεί η κοινωνία.

Η εξουσία, επομένως, δεν ασκείται μόνο με τον έλεγχο των απαντήσεων.

Ασκείται κυρίως με τον καθορισμό των ερωτήσεων που θεωρούνται επιτρεπτές.

Δεν χρειάζεται να απαγορεύσει σε κάποιον να μιλήσει, όταν έχει ήδη διαμορφώσει τα όρια μέσα στα οποία εκείνος σκέφτεται.

Δεν χρειάζεται να φιμώσει μια αντίθετη άποψη, όταν έχει καταφέρει να την καταστήσει εκ των προτέρων κοινωνικά απαράδεκτη.

Γιατί, όμως, ο Τσόμσκι αναφέρεται ειδικά στους μορφωμένους ανθρώπους; Επειδή η μόρφωση, αν και αποτελεί πολύτιμο όπλο απέναντι στην άγνοια, δεν εξασφαλίζει αυτομάτως την ανεξαρτησία της κρίσης.

Ένας άνθρωπος μπορεί να διαθέτει τίτλους σπουδών, πλούσιο λεξιλόγιο και εξαιρετική ικανότητα επιχειρηματολογίας, χωρίς να έχει εξετάσει ποτέ με ειλικρίνεια τις θεμελιώδεις πεποιθήσεις του.

Μπορεί, μάλιστα, να χρησιμοποιεί τη γνώση του όχι για να αναζητήσει την αλήθεια, αλλά για να υπερασπιστεί με μεγαλύτερη επιδεξιότητα όσα ήδη πιστεύει.

Εδώ βρίσκεται μία από τις μεγαλύτερες αντιφάσεις της ανθρώπινης νόησης: όσο πιο ικανός είναι κάποιος να κατασκευάζει επιχειρήματα, τόσο ευκολότερα μπορεί να δικαιολογεί ακόμη και τις προκαταλήψεις του.

Η ευφυΐα δεν εξαλείφει κατ’ ανάγκην την πλάνη· ορισμένες φορές απλώς την εξοπλίζει με πιο περίτεχνη γλώσσα.

Η κοινωνία, άλλωστε, επιβραβεύει συνήθως όχι μόνο τη γνώση αλλά και την προσαρμογή.

Από το σχολείο και το πανεπιστήμιο μέχρι την επαγγελματική ανέλιξη και τη δημόσια παρουσία, ο άνθρωπος μαθαίνει σταδιακά ποια πράγματα «λέγονται», ποιες θέσεις θεωρούνται αποδεκτές και ποιες αμφισβητήσεις μπορεί να του κοστίσουν.

Δεν είναι πάντοτε απαραίτητο να του επιβληθεί η σιωπή.

Αρκεί να κατανοήσει ότι η συμμόρφωση ανταμείβεται, ενώ η ουσιαστική αμφισβήτηση συχνά συνεπάγεται απομόνωση, απαξίωση ή αποκλεισμό.

Έτσι γεννιέται η αυτολογοκρισία, ίσως η αποτελεσματικότερη μορφή λογοκρισίας.

Ο άνθρωπος δεν σωπαίνει επειδή κάποιος τον διέταξε, αλλά επειδή έχει μάθει μόνος του μέχρι πού επιτρέπεται να φτάσει η σκέψη και ο λόγος του.

Ωστόσο, η διαπίστωση του Τσόμσκι δεν πρέπει να μετατραπεί σε μια καινούργια απόλυτη αλήθεια.

Θα ήταν αντιφατικό, στο όνομα της κριτικής κατά του δογματισμού, να υποστηρίξουμε δογματικά ότι όλοι οι μορφωμένοι άνθρωποι είναι χειραγωγημένοι, ότι κάθε θεσμός υπηρετεί σκοτεινά συμφέροντα ή ότι οποιαδήποτε κυρίαρχη άποψη είναι αναγκαστικά ψευδής.

Η καχυποψία δεν ταυτίζεται με την κριτική σκέψη, όπως και η συστηματική απόρριψη των πάντων δεν αποτελεί απόδειξη πνευματικής ανεξαρτησίας.

Εκείνος που απορρίπτει αυτομάτως κάθε επίσημη θέση μπορεί να είναι εξίσου αιχμάλωτος μιας ιδεολογίας με εκείνον που την αποδέχεται άκριτα.

Η αμφισβήτηση έχει αξία όταν συνοδεύεται από γνώση, τεκμήρια, συνέπεια και προθυμία αναθεώρησης.

Διαφορετικά, κινδυνεύει να μετατραπεί σε έναν ακόμη μηχανισμό αυτοεπιβεβαίωσης.

Η αυθεντική αντικειμενικότητα δεν σημαίνει πλήρη απουσία προσωπικών πεποιθήσεων, κάτι τέτοιο είναι πιθανότατα αδύνατο.

Σημαίνει επίγνωση των περιορισμών μας και έντιμη προσπάθεια να μην υποτάσσουμε τα γεγονότα στις επιθυμίες μας.

Είναι περισσότερο μια διαρκής άσκηση πνευματικής εγρήγορσης παρά ένα οριστικό επίτευγμα.

Δεν αποτελεί ιδιότητα που αποκτάται μαζί με ένα πτυχίο, αλλά απαιτητική στάση ζωής που χρειάζεται να κατακτάται ξανά και ξανά.

Ο πραγματικά μορφωμένος άνθρωπος, επομένως, δεν είναι εκείνος που έχει συγκεντρώσει τις περισσότερες βεβαιότητες.

Είναι εκείνος που γνωρίζει να αμφιβάλλει δημιουργικά, να ελέγχει τις πηγές του, να ακούει το αντίθετο επιχείρημα και να αναρωτιέται με ειλικρίνεια: Γιατί πιστεύω αυτό που πιστεύω; Πάνω σε ποια δεδομένα στηρίζεται η άποψή μου; Ποιες πληροφορίες ενδέχεται να έχουν αποκρυφτεί; Ποιος ωφελείται από την επικράτηση μιας συγκεκριμένης αφήγησης; Θα έκρινα με τον ίδιο τρόπο το ίδιο γεγονός, εάν οι πρωταγωνιστές ανήκαν στην αντίπαλη πολιτική, κοινωνική ή ιδεολογική πλευρά; Και, κυρίως, διαθέτω το θάρρος να αλλάξω γνώμη, εάν τα στοιχεία διαψεύσουν όσα μέχρι σήμερα θεωρούσα αληθινά; Αυτές οι ερωτήσεις δεν αποδυναμώνουν τη σκέψη.

Την απελευθερώνουν.

Το σημαντικότερο μήνυμα της φράσης του Τσόμσκι δεν είναι ότι η αντικειμενικότητα είναι άχρηστη ή ανέφικτη.

Είναι ότι πρέπει να την αντιμετωπίζουμε ως διαρκές ζητούμενο και όχι ως αυτονόητο προνόμιο των μορφωμένων.

Η μόρφωση αποκτά αληθινή αξία όταν δεν γεννά αλαζονεία, αλλά πνευματική ταπεινοφροσύνη· όταν δεν μας κάνει να αισθανόμαστε ανώτεροι από τους άλλους, αλλά περισσότερο υπεύθυνους απέναντι στην αλήθεια.

Η παιδεία μπορεί ασφαλώς να χρησιμοποιηθεί ως μηχανισμός προσαρμογής και πειθαρχίας.

Παραμένει, όμως, ταυτόχρονα το ισχυρότερο μέσο που διαθέτουμε για να αναγνωρίσουμε και να υπερβούμε τη χειραγώγηση.

Η διαφορά βρίσκεται στο είδος της παιδείας που επιλέγουμε: εκείνη που γεμίζει τον νου με έτοιμες απαντήσεις ή εκείνη που τον μαθαίνει να θέτει δύσκολες, ακόμη και ενοχλητικές ερωτήσεις.

Τελικά, ο μεγαλύτερος κίνδυνος δεν είναι απλώς να μας εξαπατήσει κάποιος άλλος.

Είναι να έχουμε αφομοιώσει τόσο βαθιά την οπτική του, ώστε να την υπερασπιζόμαστε ως προσωπική μας αλήθεια.

Να επαναλαμβάνουμε λόγια που δεν γεννήθηκαν από τη δική μας ανεξάρτητη έρευνα και, παρ’ όλα αυτά, να πιστεύουμε ότι μιλά αποκλειστικά η δική μας συνείδηση.

Ίσως, λοιπόν, η πιο ανησυχητική αλλά και απελευθερωτική αλήθεια της σκέψης του Τσόμσκι να είναι η ακόλουθη: η χειραγώγηση ολοκληρώνει το έργο της όχι όταν μας αναγκάζει να σωπάσουμε, αλλά όταν αρχίζει να μιλά μέσα από εμάς και εμείς εξακολουθούμε να πιστεύουμε ότι ακούμε μόνο τη δική μας φωνή.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους