Η τυραννία του happy end Στην εποχή μας μοιάζει να έχουμε αναπτύξει μια ιδιότυπη εξάρτηση από την ανάγκη για «αίσιο τέλος». Επιθυμούμε η ζωή να κλείνει τους λογαριασμούς της, όπως μια κινηματογραφική...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η ζωή, όμως, δεν υπακούει στη δραματουργία του happy end, δεν αποδίδει πάντοτε δικαιοσύνη, δεν ανταμείβει υποχρεωτικά τους ενάρετους και δεν μετατρέπει κάθε τραύμα σε μάθημα.

Το πρόβλημα δεν βρίσκεται ασφαλώς στην ελπίδα ότι όλα θα πάνε καλά.

Η ελπίδα και η αισιοδοξία αποτελούν απαραίτητα ψυχικά εφόδια.

Ωστόσο είναι διαφορετικό να είμαστε αισιόδοξοι από το να μην είμαστε ρεαλιστές.

Ο σύγχρονος άνθρωπος βιώνει μια τυραννική σχέση με την ευτυχία και της αποδίδει μη ρεαλιστικά ή εικονιστικά χαρακτηριστικά.

Δεν καλείται απλώς να είναι ευτυχισμένος, αλλά και να το αποδεικνύει διαρκώς, παρουσιάζοντας μια ζωή τακτοποιημένη, παραγωγική, ερωτική, επιτυχημένη, σχεδόν «ινσταγκραμική». Η θλίψη, η αμφιβολία, η αποτυχία και το πένθος δεν αντιμετωπίζονται ως οργανικά στοιχεία της ύπαρξης, αλλά ως δυσλειτουργίες που πρέπει να εξαλειφθούν γρήγορα. Ο Byung-Chul Han περιγράφει στο βιβλίο του «η κοινωνία της παρηγοριάς», ότι διακατεχόμαστε από ένα αίσθημα αλγοφοβία, έναν γενικευμένο φόβο απέναντι στον πόνο.

Κάθε δυσάρεστη εμπειρία πρέπει να αναισθητοποιηθεί, να διορθωθεί ή να αποκτήσει αμέσως ένα θετικό νόημα.

Το αποτέλεσμα δεν είναι ένας περισσότερο ευτυχισμένος άνθρωπος, αλλά ένας άνθρωπος με μικρότερη αντοχή στην οδύνη της πραγματικότητας.

Οι κοινωνίες μας γίνονται νηπενθείς, αρνούνται το πένθος, κρύβουν τον πόνο και αποφεύγουν τον θάνατο.

Η άρνηση της απώλειας, η ιατρικοποίηση (ή και ψυχολογικοποίηση) του πόνου και η σχεδόν υποχρεωτική αισιοδοξία γεννούν μια παράξενη αίσθηση «τοξικής θετικότητας», την τάση, δηλαδή, να υποβαθμίζονται ο φόβος, η λύπη, η απογοήτευση και ο θυμός, ακόμη κι όταν αποτελούν φυσιολογικές αντιδράσεις σε πραγματικές δυσκολίες.

Οι έρευνες δείχνουν, αντιθέτως, ότι η αποδοχή των δυσάρεστων συναισθημάτων συνδέεται με την ενδυνάμωση της ψυχικής υγείας, καθώς δεν υποφέρουμε μόνο επειδή πονάμε, αλλά και επειδή πιστεύουμε ότι δεν θα έπρεπε να πονάμε.

Το happy end αποτελεί ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα χαρακτηριστικά του κλασικού χολιγουντιανού κινηματογράφου, παρότι ασφαλώς δεν τελειώνουν ευτυχισμένα όλες οι αμερικανικές ταινίες.

Ο πρωταγωνιστής βγαίνει πάντα κερδισμένος και διακαιόμενος, και ο θεατής μένει με την ψευδαίσθηση ότι η ζωή είναι προβλέψιμη και αποχωρεί ανακουφισμένος.

Το ζήτημα δεν είναι ότι το αίσιο τέλος αποτελεί κατώτερη μορφή τέχνης.

Υπάρχουν φωτεινά έργα μεγάλης καλλιτεχνικής αξίας που έχουν ευτυχές τέλος.

Το πρόβλημα εμφανίζεται όταν το happy end παύει να είναι μία δυνατή έκβαση και γίνεται η μοναδική ανεκτή.

Τότε η τέχνη δεν μας βοηθά να συναντήσουμε τη ζωή, αλλά να απομακρυνθούμε από αυτή, προσφέροντάς μας την ψευδαίσθηση ότι κάθε αντίφαση μπορεί να επιλυθεί, κάθε απώλεια να αναπληρωθεί και κάθε πόνος να ανταμειφθεί.

Το αίσιο τέλος γίνεται έτσι μια μορφή συναισθηματικής φυγοπονίας.

Δεν θέλουμε να μείνουμε μέσα στην αμφιβολία, να αντέξουμε το ανολοκλήρωτο ή να πενθήσουμε αυτό που χάθηκε.

Βιαζόμαστε να κλείσουμε την ιστορία, επειδή δυσκολευόμαστε να παραμείνουμε μέσα στα ερωτήματά της.

Απεναντίας, οι αρχαίοι μύθοι και οι τραγωδίες δεν δημιουργήθηκαν για να καθησυχάσουν τον άνθρωπο.

Τον έφερναν αντιμέτωπο με τον θάνατο, τη μοίρα, την ενοχή και τα όρια της ανθρώπινης βούλησης. Ο Οιδίποδας δεν σώζεται ανακαλύπτοντας την αλήθεια, αντιθέτως τυφλώνεται από αυτήν. Η Αντιγόνη δεν δικαιώνεται μέσα από μια ευτυχισμένη αποκατάσταση, ούτε ο Ορέστης βγαίνει αλώβητος από την αλυσίδα της οικογενειακής βίας.

Ακόμη και όταν προκύπτει κάποια λύση, δεν εξαφανίζεται το τίμημα όσων συνέβησαν.

Το ίδιο ισχύει και για τα λαϊκά παραμύθια στις αρχικές τους μορφές.

Πίσω από τις μεταγενέστερες εξωραϊσμένες εκδοχές τους υπάρχουν εγκατάλειψη, πείνα, ζήλια, θάνατος και φόβος.

Το παιδί, μέσω του παραμυθιού, δεν προστατευόταν από τις σκοτεινές όψεις του ψυχισμού και του κόσμου, αλλά αποκτούσε έναν συμβολικό χώρο για να συναντήσει τον φόβο του χωρίς να κατακλυστεί από αυτόν.

Αλλά και το ελληνικό τραγούδι των δεκαετιών του ’60 και του ’70 δεν απέφευγε τη φτώχεια, την ξενιτιά, τον αποχωρισμό, τον ανεκπλήρωτο έρωτα και την κοινωνική αδικία.

Στα τραγούδια του Θεοδωράκη, του Χατζιδάκι, του Ξαρχάκου και του Λοΐζου ο πόνος μετατρεπόταν σε κοινή γλώσσα, μνήμη και επικοινωνία.

Ο ακροατής δεν άκουγε ότι «όλα θα πάνε καλά», αλλά ένιωθε πως κάποιος άλλος κατανοούσε όσα περνούσε και μπορούσε να τα μετατρέψει σε λόγο και μουσική.

Αντίστοιχα, οι μεγάλοι ποιητές και πεζογράφοι μας μάς έμαθαν να στεκόμαστε απέναντι στη φθορά, στην απώλεια και στον ανεκπλήρωτο πόθο χωρίς να χάνουμε τη σχέση μας με την ομορφιά.

Η μεγάλη τέχνη δεν είναι μεγάλη επειδή είναι μοιρολατρική ή επειδή εξυμνεί τον πόνο.

Είναι μεγάλη επειδή μπορεί να χωρέσει αντιφατικά συναισθήματα χωρίς να ακυρώσει κανένα.

Μέσα της η χαρά μπορεί να συνυπάρξει με τη μελαγχολία, η αγάπη με την απώλεια, ο έρωτας με το φόβο και η ελπίδα με την επίγνωση του θανάτου.

Αυτή τη συνθετική ικανότητα χρειάζεται και ο ανθρώπινος ψυχισμός.

Ψυχική υγεία δεν σημαίνει να αισθανόμαστε μόνο θετικά συναισθήματα, αλλά να μπορούμε να αναγνωρίζουμε, να αντέχουμε και να συνδέουμε όλο το φάσμα της εμπειρίας μας.

Μπροστά σε ένα τραγικό έργο, ο άνθρωπος πλησιάζει τον φόβο και τη θλίψη του μέσα σε ένα ασφαλές αισθητικό πλαίσιο.

Δεν υποφέρει απλώς, παρατηρεί τον εαυτό του να υποφέρει και μετατρέπει το άμορφο συναίσθημα σε εμπειρία που μπορεί να κατανοηθεί.

Αυτό είναι και το ουσιαστικό περιεχόμενο της κάθαρσης, δηλαδή όχι η απλή εκφόρτιση του συναισθήματος, αλλά η μεταβολή του μέσα από την αναπαράσταση, τη σκέψη και τη συμμετοχή.

Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στην ψυχοθεραπεία, ο θεραπευόμενος έρχεται συχνά με την ελπίδα ότι θα απαλλαγεί από τον πόνο, το άγχος, τον φόβο ή τη θλίψη Είναι μια απολύτως κατανοητή προσδοκία, η θεραπεία, όμως, δεν μπορεί να υποσχεθεί μια ζωή χωρίς απώλειες και αποτυχίες.

Ο στόχος της δεν είναι να εξαφανίσει τα «αρνητικά» συναισθήματα, αλλά να βοηθήσει τον άνθρωπο να αποκτήσει μια διαφορετική σχέση μαζί τους.

Ο φόβος μπορεί να γίνει πληροφορία, ο θυμός όριο, η θλίψη επεξεργασία της απώλειας και η ενοχή ανάληψη ευθύνης.

Ακόμη και το σύμπτωμα χρειάζεται να ακουστεί ως μήνυμα για τον τρόπο με τον οποίο ο άνθρωπος σχετίζεται με τον εαυτό του και τους άλλους.

Ο πόνος δεν είναι από μόνος του μεταμορφωτικός, όταν δεν μεταβολίζεται, μπορεί να σκληρύνει τον άνθρωπο, να τον καθηλώσει και να αναπαραχθεί με βιαιότητα.

Αυτό που λαξεύει την ψυχή δεν είναι απλώς η οδύνη, αλλά η δυνατότητα να της δοθεί μια νέα μορφή, να μετατραπεί σε λόγο και να αποκτήσει νόημα μέσα στις ανθρώπινες σχέσεις.

Η θεραπευτική αλλαγή δεν έχει πάντοτε αίσιο τέλος, αλλά σε ένα λυτρωτικό τέλος, μπορεί, λόγου χάρη, να στηρίζεται στην αποδοχή ότι ένας γάμος τελείωσε, ότι ένας γονιός δεν θα γίνει ποτέ αυτός που χρειαζόμασταν ή ότι μια παλιά αδικία δεν θα αποκατασταθεί.

Μέσα από αυτή την επίγνωση, όμως, μπορεί να αρχίσει μια περισσότερο αυθεντική ζωή.

Δεν χρειάζεται, λοιπόν, να απορρίψουμε το happy end, αλλά ούτε και να το απαιτούμε.

Μπορούμε να το επιθυμούμε και να αγωνιζόμαστε γι’ αυτό, αφήνοντας ταυτόχρονα τις ιστορίες να ολοκληρώνονται σύμφωνα με την εσωτερική τους αλήθεια.

Η πραγματική ελπίδα δεν είναι η βεβαιότητα ότι όλα θα πάνε καλά, είναι η εμπιστοσύνη ότι μπορούμε να σταθούμε μέσα σε όσα θα συμβούν, να ζητήσουμε βοήθεια, να πενθήσουμε, να αλλάξουμε και να δημιουργήσουμε ένα νόημα ακόμη και όταν η ζωή δεν ακολουθεί τις προβλέψεις μας.

Η λυτρωτική επίδραση της μεγάλης τέχνης, όπως και της ψυχοθεραπείας, δεν βρίσκεται στην υπόσχεση ότι δεν θα πονέσουμε, αλλά στη δυνατότητα να μη διαλυθούμε μέσα στον πόνο μας.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους