Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ο καλοταϊσμένος άνθρωπος Το κρίσιμο ερώτημα της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι αν θα μας πάρει τη δουλειά.

Είναι ποιος θα κατέχει τις μηχανές που θα δουλεύουν στη θέση μας. Του Μιχάλη Χαιρετάκη Κάθε φορά που η συζήτηση πιάνει την τεχνητή νοημοσύνη, καταλήγει στο ίδιο σημείο: πόσες δουλειές θα χαθούν και σε πόσα χρόνια.

Είναι το πιο εύκολο ερώτημα, και γι' αυτό το πιο δημοφιλές.

Δουλειές χάνονται και ξαναδημιουργούνται εδώ και δύο αιώνες.

Το ερώτημα που δεν ακούγεται σχεδόν ποτέ είναι βαθύτερο και αρκετά πιο δυσάρεστο: τι θέση θα έχει ο άνθρωπος σε μια οικονομία που δεν τον χρειάζεται πια ως εργαζόμενο.

Ό,τι ξέρουμε για την κοινωνική αξία του ανθρώπου περνάει μέχρι σήμερα μέσα από την εργασία.

Δουλεύεις, πληρώνεσαι, καταναλώνεις, νοικιάζεις ή αγοράζεις σπίτι, πληρώνεις φόρους και εισφορές.

Η ασφάλιση, η σύνταξη, ακόμη και ένα μεγάλο κομμάτι της ταυτότητάς σου ξεκινούν από την απάντηση στην ερώτηση «τι δουλειά κάνεις». Βγάλε την εργασία από τη μέση και η αλυσίδα σπάει σε όλους της τους κρίκους ταυτόχρονα.

Αν οι μηχανές παράγουν τα περισσότερα αγαθά και οι αλγόριθμοι εκτελούν το μεγαλύτερο μέρος της πνευματικής εργασίας, ο άνθρωπος παύει να είναι αναγκαίος για την παραγωγή.

Αυτό δεν σημαίνει ότι θα αφεθεί να πεθάνει.

Μπορεί κάλλιστα να συντηρείται.

Όπως ακριβώς συντηρούμε ένα ζώο συντροφιάς.

Ένας σκύλος σε καλό σπίτι είναι ασφαλής, χορτάτος, εμβολιασμένος και περιποιημένος.

Ζει καλύτερα από τους περισσότερους ανθρώπους σε ολόκληρη την ιστορία.

Δεν είναι όμως ελεύθερος ούτε κυρίαρχος της ζωής του.

Δεν αποφασίζει τι θα φάει, πότε θα βγει, πού θα μείνει, αν θα κάνει παιδιά.

Η αναλογία δεν είναι εύσχημη.

Είναι απλώς ακριβής, και ακριβώς γι' αυτό ενοχλεί.

Παροχές αντί για εισόδημα Ο άνθρωπος του μέλλοντος πιθανότατα δεν θα χρειάζεται να δουλεύει για να επιβιώσει.

Θα του παρέχονται μια βασική κατοικία, τροφή που θα παράγεται αυτοματοποιημένα, ηλεκτρικό ρεύμα και σύνδεση στο διαδίκτυο, στοιχειώδης ιατρική περίθαλψη, ψηφιακή ψυχαγωγία, ένας προσωπικός βοηθός τεχνητής νοημοσύνης και ένα μικρό εισόδημα ή, πιο πιθανό, κάποιες ψηφιακές μονάδες κατανάλωσης.

Εκεί ακριβώς κρύβεται η ουσία.

Δεν μιλάμε απαραίτητα για το βασικό εισόδημα όπως το συζητάμε σήμερα.

Το πιθανότερο είναι ένα σύστημα βασικών παροχών.

Αντί να σου δίνουν χρήματα και να επιλέγεις μόνος σου, θα σου παρέχουν συγκεκριμένη κατοικία, συγκεκριμένη ποσότητα ενέργειας, συγκεκριμένο πακέτο υγείας και πρόσβαση σε συγκεκριμένες πλατφόρμες.

Το κατοικίδιο δεν παίρνει χαρτζιλίκι για να διαλέξει μόνο του τροφή.

Ο ιδιοκτήτης αποφασίζει ποια τροφή είναι κατάλληλη, πόση και πότε.

Κανείς δεν το κάνει από κακία.

Το κάνει επειδή θεωρεί ότι ξέρει καλύτερα.

Το σπίτι που σε παρακολουθεί Η κατοικία μπορεί να γίνει ένα μικρό, πλήρως αυτοματοποιημένο διαμέρισμα.

Ο ένοικος δεν θα πληρώνει κανονικό ενοίκιο, αλλά ούτε θα το κατέχει.

Το σύστημα θα ξέρει πόση ενέργεια καταναλώνει, πότε κοιμάται, τι τρώει, τι παρακολουθεί, πόσους επισκέπτες δέχεται, αν ασκείται, αν ακολουθεί τις ιατρικές οδηγίες και αν εμφανίζει αυτό που κάποιος θα έχει ορίσει ως αντικοινωνική συμπεριφορά.

Το σπίτι θα είναι ταυτόχρονα κατοικία, γιατρός, επιτηρητής και εκπαιδευτής.

Θα ρυθμίζει τη θερμοκρασία, θα παραγγέλνει τρόφιμα, θα εντοπίζει προβλήματα υγείας πριν τα καταλάβει ο ίδιος και θα προσαρμόζει την ψυχαγωγία στη διάθεσή του.

Όλα αυτά θα παρουσιάζονται ως φροντίδα, και το μεγαλύτερο μέρος τους πράγματι θα είναι φροντίδα.

Απλώς η πόρτα, οι συσκευές, η ενέργεια και η πρόσβαση στις υπηρεσίες θα ελέγχονται από κάποιον άλλο.

Η εκπαίδευση με λιχουδιές Τα ζώα συντροφιάς δεν εκπαιδεύονται με ξύλο.

Εκπαιδεύονται με ανταμοιβές.

Κάνουν αυτό που θέλει ο άνθρωπος και παίρνουν λιχουδιά.

Η ανθρώπινη εκδοχή θα δουλεύει με ψηφιακά προνόμια.

Περπάτησες δέκα χιλιάδες βήματα, κερδίζεις μονάδες κατανάλωσης.

Έκανες τις προληπτικές εξετάσεις, πληρώνεις μικρότερη ασφαλιστική συμμετοχή.

Απέφυγες τις δραστηριότητες που το σύστημα χαρακτηρίζει επικίνδυνες, παίρνεις ταξιδιωτική πίστωση.

Πρόσφερες κοινωνική εργασία, ανεβαίνεις σε καλύτερη κατοικία.

Ολοκλήρωσες το πρόγραμμα επανεκπαίδευσης, ξεκλειδώνεις καλύτερη ψυχαγωγία.

Δημιούργησες προβλήματα, χάνεις κάποιες παροχές.

Και δεν χρειάζεται να φανταστούμε τίποτα, γιατί το πράγμα έχει ήδη ξεκινήσει.

Ασφαλιστικά ταμεία σε Γερμανία και αλλού δίνουν εδώ και χρόνια μπόνους σε όποιον καταγράφει βήματα, κάνει τσεκ απ ή δηλώνει ότι δεν καπνίζει.

Κάποιες ιδιωτικές ασφάλειες υγείας και ζωής προχώρησαν ένα βήμα παραπέρα και συνδέουν το ασφάλιστρο με τα δεδομένα ενός ρολογιού καρπού.

Κανείς δεν σε υποχρεώνει να συμμετάσχεις.

Απλώς όσοι δεν συμμετέχουν πληρώνουν περισσότερα, και η άρνηση αρχίζει σιγά σιγά να μοιάζει με ανευθυνότητα.

Δεν χρειάζεται ωμός ολοκληρωτισμός για να λειτουργήσει αυτό.

Το σύστημα δεν θα πει ποτέ «απαγορεύεται». Θα πει, με ευγένεια, ότι «η συγκεκριμένη επιλογή δεν περιλαμβάνεται στο πακέτο σας». Το λουρί δεν είναι υποχρεωτικά βίαιο.

Μπορεί να είναι μια εφαρμογή με ωραία γραφικά, πόντους, μπόνους και εξατομικευμένες συμβουλές.

Κάτι τέτοιο έχουμε ήδη στην τσέπη μας.

Πώς μοιάζει η τιμωρία σε ένα τέτοιο σύστημα το βλέπουμε σε μικρογραφία στους διανομείς των πλατφορμών.

Κανείς δεν τους απολύει, γιατί τυπικά δεν είναι καν εργαζόμενοι.

Απλώς η εφαρμογή σταματά να τους στέλνει τις καλές βάρδιες.

Δεν υπάρχει προϊστάμενος να διαμαρτυρηθείς, δεν υπάρχει απόφαση να προσβάλεις, δεν υπάρχει κάποιος να σου εξηγήσει τι έκανες λάθος.

Υπάρχει μια οθόνη που δείχνει λιγότερες παραγγελίες και ένα εισόδημα που συρρικνώνεται χωρίς να έχει συμβεί, επισήμως, τίποτα.

Γιατί να μας ταΐζουν Εδώ βρίσκεται η προφανής ένσταση.

Γιατί οι ιδιοκτήτες των μηχανών να συνεχίσουν να τρέφουν δισεκατομμύρια ανθρώπους που δεν τους είναι χρήσιμοι; Ο πρώτος λόγος είναι πρακτικός.

Η εγκατάλειψη τεράστιων πληθυσμών φέρνει εξεγέρσεις, καταστροφές και πολιτική αστάθεια.

Η βασική συντήρηση βγαίνει φθηνότερη από τη μόνιμη καταστολή.

Πρόκειται για υπολογισμό κόστους, όχι για πράξη ανθρωπιάς.

Ο δεύτερος είναι οικονομικός.

Ακόμη και χωρίς μισθό, οι άνθρωποι παραμένουν καταναλωτές.

Ψηφιακή ψυχαγωγία, παιχνίδια, εικονικοί κόσμοι, εξατομικευμένες εμπειρίες: υπηρεσίες με οριακό κόστος σχεδόν μηδενικό, που όμως χρειάζονται κοινό για να έχουν νόημα.

Ο τρίτος είναι τα δεδομένα.

Οι επιθυμίες, οι φόβοι, οι σχέσεις, οι αντιδράσεις και οι καθημερινές συνήθειες δισεκατομμυρίων ανθρώπων έχουν αξία για την εκπαίδευση και τη βελτίωση των ίδιων των συστημάτων.

Ένας πληθυσμός που ζει, τσακώνεται, ερωτεύεται και βαριέται είναι πολύτιμο εργαστήριο.

Ο τέταρτος είναι η νομιμοποίηση.

Μια οικονομική ελίτ δεν θέλει απλώς να κατέχει τα πάντα.

Θέλει ένα σύστημα που να φαίνεται σταθερό, ανθρώπινο και αποδεκτό, ώστε να μη χρειάζεται να το υπερασπίζεται κάθε πρωί.

Υπάρχει και ένας πέμπτος λόγος, λιγότερο ψυχρός.

Οι άνθρωποι μπορεί να αποκτήσουν για τις μηχανές, ή για όσους τις ελέγχουν, μια πολιτιστική και συναισθηματική αξία.

Δεν κρατάμε έναν σκύλο επειδή παράγει κάτι.

Τον κρατάμε επειδή η παρουσία του έχει νόημα για εμάς.

Η νέα χρησιμότητα Ο άνθρωπος μπορεί να πάψει να είναι εργάτης χωρίς να πάψει να είναι χρήσιμος.

Θα παραμείνει καταναλωτής, δίνοντας λόγο ύπαρξης σε ένα μέρος της παραγωγής.

Θα είναι θεατής: αθλητισμός, σειρές, εικονικές προσωπικότητες, ατέλειωτο περιεχόμενο.

Θα είναι παραγωγός δεδομένων, με κάθε του αντίδραση να εμπλουτίζει τα συστήματα.

Θα είναι κοινωνικός παράγοντας, φτιάχνοντας σχέσεις, οικογένειες, κοινότητες και πολιτισμό.

Θα είναι πηγή νομιμοποίησης, ψηφίζοντας σε εκλογές ή σε ψηφιακές διαβουλεύσεις, ακόμη κι όταν οι κρίσιμες αποφάσεις θα έχουν ήδη ληφθεί αλλού από τεχνοκρατικά συστήματα.

Και θα είναι, τέλος, αντικείμενο φροντίδας.

Η προστασία των ανθρώπων μπορεί κάλλιστα να γίνει αποστολή μιας μελλοντικής υπερ-ευφυΐας, όπως η προστασία των ζώων αποτελεί σήμερα ηθική υποχρέωση για εκατομμύρια ανθρώπους.

Δεν είναι κακό σενάριο αυτό.

Είναι απλώς ένα σενάριο όπου η ηθική ανήκει σε κάποιον άλλον.

Η κτηνιατρική του μέλλοντος Η υγεία θα είναι ο ισχυρότερος μηχανισμός ελέγχου, ακριβώς επειδή είναι ο πιο καλοπροαίρετος.

Ο προσωπικός αλγόριθμος θα παρακολουθεί συνεχώς παλμούς, ύπνο, διατροφή, ορμόνες και πιθανότατα ψυχική κατάσταση.

Θα προβλέπει ασθένειες πριν εκδηλωθούν.

Θα σώσει ζωές, πολλές ζωές, και κανείς δεν πρέπει να το υποτιμήσει αυτό.

Παράλληλα όμως θα αποφασίζει ποια συμπεριφορά θεωρείται υγιής.

Όποιος καπνίζει, πίνει, τρώει υπερβολικά ή αρνείται μια θεραπεία θα αντιμετωπίζεται όπως αντιμετωπίζουμε σήμερα εκείνον που δεν φροντίζει σωστά το ζώο του: ως κάποιος που δεν είναι ικανός να αποφασίζει υπεύθυνα.

Ανάμεσα στη φροντίδα και στον πατερναλισμό υπάρχει μια γραμμή πολύ λεπτή, και τη χαράζει πάντα αυτός που έχει τη δύναμη.

Δεν θα είμαστε όλοι το ίδιο κατοικίδιο Υπάρχουν κατοικίδια που ζουν σε πολυτελείς κατοικίες και άλλα που επιβιώνουν με τα ελάχιστα.

Το ίδιο θα ισχύσει και για τους ανθρώπους.

Στην κορυφή, μια τάξη που θα κατέχει τα συστήματα, τη γη, την ενέργεια και τις υποδομές, με πραγματική δυνατότητα επιλογής.

Από κάτω, μια μικρή τάξη ειδικών που θα συνεχίσει να εργάζεται: ερευνητές, πολιτικοί διαχειριστές, στρατιωτικοί, μηχανικοί υψηλού επιπέδου, καλλιτέχνες με ιδιαίτερη επιρροή.

Πιο κάτω, η μεγάλη πλειονότητα, με εγγυημένες παροχές αλλά χωρίς αξιόλογη ιδιοκτησία και χωρίς πολιτική δύναμη.

Και στο περιθώριο, όσοι αρνούνται το σύστημα ή δεν καταφέρνουν να προσαρμοστούν.

Οι αδέσποτοι της νέας εποχής. Μια Τρίτη του 2050 Ο Νίκος ξυπνά στις εννέα.

Δεν έχει δουλειά, ούτε πρόκειται να βρει.

Το διαμέρισμά του το παρέχει το δημοτικό δίκτυο κατοικίας.

Η τεχνητή νοημοσύνη τον ενημερώνει ότι κοιμήθηκε έξι ώρες και σαράντα λεπτά και του προτείνει να αποφύγει σήμερα τη ζάχαρη.

Το πρωινό φτάνει από την κεντρική κουζίνα του συγκροτήματος.

Έχει απεριόριστη βασική ψυχαγωγία, αλλά για να ξεκλειδώσει μια καινούργια εικονική ταξιδιωτική εμπειρία χρειάζεται εκατό κοινωνικούς πόντους.

Μπορεί να τους μαζέψει βοηθώντας ηλικιωμένους, συμμετέχοντας σε μια ψηφιακή έρευνα ή ακολουθώντας ένα πρόγραμμα άσκησης.

Δεν πεινά.

Δεν κρυώνει.

Δεν κινδυνεύει να μείνει άστεγος.

Η ιατρική παρακολούθηση που έχει είναι καλύτερη από εκείνη που είχαν οι πλουσιότεροι άνθρωποι του πλανήτη έναν αιώνα νωρίτερα.

Δεν μπορεί όμως να μετακομίσει σε άλλη περιοχή χωρίς έγκριση, γιατί εκεί η κατανάλωση κατοικίας είναι υψηλότερη.

Δεν μπορεί να αποκτήσει δικό του όχημα.

Δεν ξέρει ποιος ακριβώς αποφασίζει τους κανόνες με τους οποίους ζει.

Και αν αρνηθεί να συνεργαστεί, δεν θα τον φυλακίσει κανείς.

Θα χάνει σιγά σιγά την πρόσβαση σε όσα κάνουν τη ζωή του υποφερτή.

Είναι ασφαλής.

Είναι φροντισμένος.

Είναι διαρκώς απασχολημένος.

Είναι πολίτης ή κατοικίδιο; Η ίδια Τρίτη, εξήντα χιλιόμετρα πιο πέρα Η Μαρίνα είναι πενήντα τριών και δεν μπήκε ποτέ στο δίκτυο.

Ζει σε ένα παλιό πέτρινο σπίτι, σε χωριό που τα συστήματα το έχουν χαρακτηρίσει μη βιώσιμο.

Έχει φωτοβολταϊκά, ξυλόσομπα, κήπο, μια δεξαμενή νερού και τέσσερις γείτονες.

Δεν δίνει δεδομένα, άρα δεν παίρνει πόντους.

Δεν έχει αλγόριθμο να της προβλέψει την αρρυθμία ή τον όγκο έξι μήνες νωρίτερα.

Το μεγαλύτερο μέρος της μέρας της πηγαίνει σε πράγματα που ο Νίκος δεν χρειάζεται καν να σκεφτεί: τροφή, καύσιμη ύλη, επισκευές, μεταφορά.

Δουλεύει, με την παλιά έννοια της λέξης, περισσότερο από όσο δούλευε ο παππούς της.

Είναι πιο ελεύθερη από τον Νίκο.

Είναι επίσης πιο φτωχή, πιο κουρασμένη και πολύ πιο εκτεθειμένη.

Αν πάθει κάτι σοβαρό, θα το μάθει αργά.

Το σύστημα δεν θα την κυνηγήσει.

Δεν χρειάζεται.

Της αρκεί να υπάρχει, ορατή, ως παράδειγμα.

Κάθε φορά που ο Νίκος θα σκέφτεται να αποσυρθεί, θα του φτάνει να θυμηθεί τη Μαρίνα για να μην το κάνει.

Αυτό είναι το πιο κομψό κομμάτι της κατασκευής: το κλουβί μένει ανοιχτό, επειδή έξω από το κλουβί δεν έχει μείνει τίποτα.

Δεν είναι υποχρεωτικά δυστοπία Η σύγκριση με τα ζώα συντροφιάς δεν οδηγεί αναγκαστικά σε σκοτεινό μέλλον.

Η απαλλαγή από την αναγκαστική εργασία θα μπορούσε να είναι μία από τις μεγαλύτερες κατακτήσεις της ανθρωπότητας.

Χρόνος για την οικογένεια, για την τέχνη, για την έρευνα, για τη φροντίδα άλλων ανθρώπων, για μελέτη, για αθλητισμό, για ταξίδια, για συμμετοχή στα κοινά.

Όλα όσα η μισθωτή εργασία τα τελευταία εκατό χρόνια τα στρίμωξε σε λίγες ώρες την εβδομάδα.

Το πρόβλημα δεν είναι λοιπόν ότι ο άνθρωπος δεν θα εργάζεται.

Το πρόβλημα είναι ποιος θα κατέχει τα μέσα που του επιτρέπουν να ζει χωρίς εργασία.

Αν οι αυτοματοποιημένες υποδομές ανήκουν συλλογικά στην κοινωνία, η τεχνητή νοημοσύνη απελευθερώνει.

Αν ανήκουν σε λίγες εταιρείες, λίγες οικογένειες ή λίγους μηχανισμούς εξουσίας, οι περισσότεροι θα ζουν άνετα αλλά υπό όρους.

Φροντίδα χωρίς αυτονομία, ασφάλεια χωρίς ιδιοκτησία, ψυχαγωγία χωρίς πραγματική συμμετοχή στις αποφάσεις.

Η ουσιαστική διαφορά Το ζώο συντροφιάς δεν μπορεί να ζητήσει μερίδιο από το σπίτι, την τροφή ή τον πλούτο του ιδιοκτήτη του.

Δεν έχει πολιτικά δικαιώματα.

Δεν συμμετέχει στη σύνταξη των κανόνων που ορίζουν τη ζωή του.

Ο άνθρωπος μπορεί.

Προς το παρόν τουλάχιστον, μπορεί.

Γι' αυτό το κρίσιμο ζήτημα της εποχής της τεχνητής νοημοσύνης δεν είναι το βασικό εισόδημα, όσο κι αν μονοπωλεί τη συζήτηση.

Είναι αν οι άνθρωποι θα έχουν δικαίωμα ιδιοκτησίας και ελέγχου πάνω στις μηχανές που παράγουν τον πλούτο ή μόνο δικαίωμα να τρέφονται από αυτές.

Γιατί η διαφορά είναι τεράστια ανάμεσα σε κάποιον που δεν χρειάζεται να εργάζεται επειδή είναι συνιδιοκτήτης μιας αυτοματοποιημένης κοινωνίας και σε κάποιον που δεν του επιτρέπεται να εργάζεται επειδή έχει καταστεί περιττός. Ο πρώτος είναι ελεύθερος. Ο δεύτερος είναι απλώς καλοταϊσμένος.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους