Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Μετά τον Κάρελ Κόσικ και το βιβλίο του, Η Διαλεκτική του Συγκεκριμένου, σειρά έχει ένας άλλος μαρξιστής στοχαστής ο Καρλ Κορς και το βιβλίο του, Μαρξισμός και φιλοσοφία Καρλ Κορς Μαρξισμός και φιλοσοφία Το Μαρξισμός και φιλοσοφία του Καρλ Κορς είναι ένα από τα κείμενα που σηματοδότησαν τη μεγάλη θεωρητική ανανέωση του μαρξισμού στις αρχές του 20ού αιώνα.

Δημοσιεύτηκε το 1923, την ίδια χρονιά με την Ιστορία και ταξική συνείδηση του Γκέοργκ Λούκατς.

Τα δύο έργα, παρότι γράφτηκαν ανεξάρτητα και ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές, επιχείρησαν να επαναφέρουν στο κέντρο της μαρξιστικής σκέψης τη διαλεκτική, την ιστορικότητα και την ενότητα θεωρίας και επαναστατικής πράξης.

Το βιβλίο του Κορς είναι σχετικά σύντομο, αλλά εξαιρετικά πυκνό.

Δεν αποτελεί μια γενική εισαγωγή στη φιλοσοφία ούτε μια συστηματική παρουσίαση ολόκληρου του μαρξισμού.

Αφετηρία του είναι ένα συγκεκριμένο ερώτημα: ποια είναι η σχέση του μαρξισμού με τη φιλοσοφία; Το ερώτημα αυτό μπορεί αρχικά να φαίνεται ακαδημαϊκό.

Στην πραγματικότητα, όμως, κρύβει ένα βαθύ πολιτικό και θεωρητικό πρόβλημα.

Αν ο Μαρξ ανέτρεψε την παλαιά φιλοσοφία και στράφηκε προς την οικονομία, την ιστορία και την ταξική πάλη, σημαίνει άραγε ότι ο μαρξισμός δεν έχει πλέον καμία σχέση με τη φιλοσοφία; Μπορεί να μετατραπεί σε μια απλή επιστήμη της κοινωνίας, σε μια οικονομική θεωρία ή σε ένα σύνολο αντικειμενικών νόμων της ιστορικής εξέλιξης; Η απάντηση του Κορς είναι αρνητική.

Ο μαρξισμός δεν εγκαταλείπει απλώς τη φιλοσοφία, ούτε την αντικαθιστά με μια ουδέτερη και θετικιστική κοινωνική επιστήμη.

Τη μετασχηματίζει ριζικά.

Η μαρξική θεωρία αποτελεί την κριτική υπέρβαση της φιλοσοφίας, αλλά αυτή η υπέρβαση δεν μπορεί να ολοκληρωθεί μόνο στο επίπεδο των ιδεών.

Συνδέεται με την πρακτική μεταμόρφωση της κοινωνικής πραγματικότητας.

Για να κατανοήσουμε τη θέση αυτή, πρέπει να δούμε την ιστορική κατάσταση μέσα στην οποία γράφτηκε το έργο. Ο Κορς είχε ζήσει τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, τη Γερμανική Επανάσταση του 1918–1919, την ανάπτυξη των εργατικών συμβουλίων, την ίδρυση του Κομμουνιστικού Κόμματος Γερμανίας και την ήττα των επαναστατικών κινημάτων στην Κεντρική Ευρώπη.

Το 1922 συμμετείχε σε μια μαρξιστική εβδομάδα εργασιών στη Θουριγγία και οι διαλέξεις του αποτέλεσαν τη βάση για το Μαρξισμός και φιλοσοφία.

Το έργο δεν γεννήθηκε, επομένως, μέσα σε μια ήρεμη πανεπιστημιακή συζήτηση.

Γράφτηκε σε μια περίοδο κατά την οποία φαινόταν ότι η επανάσταση μπορούσε να εξαπλωθεί από τη Ρωσία στη Δυτική Ευρώπη, αλλά και σε μια στιγμή κατά την οποία η γερμανική επανάσταση είχε ήδη γνωρίσει σοβαρές ήττες.

Το ερώτημα για τη σχέση θεωρίας και πράξης δεν ήταν αφηρημένο.

Αφορούσε άμεσα την κρίση και τις δυνατότητες του εργατικού κινήματος.

Ο κύριος στόχος της κριτικής του Κορς ήταν ο μαρξισμός της Δεύτερης Διεθνούς.

Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, μεγάλο μέρος της σοσιαλδημοκρατικής παράδοσης είχε μετατρέψει τον μαρξισμό σε μια εξελικτική θεωρία της ιστορίας.

Ο καπιταλισμός παρουσιαζόταν σαν ένα σύστημα που θα κατέρρεε σχεδόν αυτόματα κάτω από το βάρος των οικονομικών του αντιφάσεων.

Ο σοσιαλισμός εμφανιζόταν ως το αναπόφευκτο αποτέλεσμα μιας αντικειμενικής ιστορικής νομοτέλειας.

Σε αυτή την αντίληψη, η ταξική πάλη, η πολιτική συνείδηση και η επαναστατική δράση υποβαθμίζονταν.

Το εργατικό κίνημα έπρεπε κυρίως να οργανώνεται, να αυξάνει τις κοινοβουλευτικές και συνδικαλιστικές του δυνάμεις και να περιμένει την ωρίμανση των αντικειμενικών συνθηκών.

Η μαρξιστική θεωρία μετατρεπόταν σε γνώση κάποιων δήθεν αιώνιων νόμων της φύσης και της κοινωνίας. Ο Κορς θεωρεί ότι αυτή η αντίληψη παραποιεί τον ουσιαστικό χαρακτήρα του Μαρξ.

Ο μαρξισμός δεν είναι μια ουδέτερη επιστήμη που παρατηρεί την κοινωνία από εξωτερική θέση.

Είναι κριτική θεωρία της καπιταλιστικής κοινωνίας και ταυτόχρονα στοιχείο της πραγματικής πάλης για την ανατροπή της.

Η θεωρία δεν βρίσκεται έξω από την ιστορία.

Παράγεται μέσα στην ιστορική διαδικασία και επηρεάζεται από την πορεία της ταξικής πάλης.

Για τον Κορς, ακόμη και ο ίδιος ο μαρξισμός πρέπει να υποβληθεί στις αρχές του ιστορικού υλισμού.

Δεν αρκεί να εφαρμόζουμε τον ιστορικό υλισμό στη θρησκεία, στο δίκαιο, στην πολιτική ή στη φιλοσοφία των αντιπάλων μας.

Πρέπει να τον εφαρμόζουμε και στις ίδιες τις μορφές της μαρξιστικής θεωρίας.

Πρόκειται για μια από τις πιο ριζοσπαστικές και γόνιμες ιδέες του βιβλίου.

Ο μαρξισμός δεν είναι μια αμετάβλητη αλήθεια που ολοκληρώθηκε μια για πάντα στα έργα του Μαρξ και του Ένγκελς.

Έχει και ο ίδιος ιστορία.

Οι διαφορετικές μορφές που παίρνει συνδέονται με τις αλλαγές του εργατικού κινήματος και με τις μεταβολές της κοινωνικής και πολιτικής πραγματικότητας. Ο Κορς διακρίνει, σχηματικά, διαφορετικές φάσεις στην ανάπτυξη της μαρξιστικής θεωρίας.

Στην πρώτη περίοδο, που συνδέεται με τη διαμόρφωση της σκέψης του Μαρξ και με τις επαναστάσεις του 1848, η οικονομική, πολιτική και φιλοσοφική κριτική συγκροτούν μια ενιαία επαναστατική θεωρία.

Ο μαρξισμός δεν χωρίζεται σε ξεχωριστούς επιστημονικούς κλάδους.

Είναι μια συνολική κριτική της αστικής κοινωνίας.

Μετά την ήττα των επαναστάσεων του 1848 και την υποχώρηση του ευρωπαϊκού εργατικού κινήματος, η ενότητα αυτή αρχίζει να εξασθενεί.

Η μαρξιστική θεωρία διασπάται σταδιακά σε οικονομική επιστήμη, πολιτική θεωρία, ιστοριογραφία και φιλοσοφία.

Οι επιμέρους πλευρές του έργου του Μαρξ απομονώνονται μεταξύ τους.

Ο μαρξισμός χάνει μεγάλο μέρος από τον άμεσο επαναστατικό και κριτικό του χαρακτήρα.

Η θεωρητική αυτή μεταβολή δεν είναι, σύμφωνα με τον Κορς, αποτέλεσμα απλής παρανόησης.

Αντανακλά την πραγματική ιστορική πορεία του εργατικού κινήματος.

Όταν η επαναστατική πράξη υποχωρεί και τη θέση της καταλαμβάνουν η κοινοβουλευτική προσαρμογή και η συνδικαλιστική διαχείριση, η θεωρία αποκτά επίσης έναν περισσότερο κατακερματισμένο, παθητικό και θετικιστικό χαρακτήρα.

Εδώ φαίνεται καθαρά η διαλεκτική σχέση θεωρίας και πράξης. Ο Κορς δεν λέει απλώς ότι η θεωρία πρέπει να καθοδηγεί την πράξη.

Υποστηρίζει ότι η θεωρία αποτελεί η ίδια μέρος της κοινωνικής πράξης.

Οι θεωρητικές μορφές δεν αναπτύσσονται σε έναν ανεξάρτητο κόσμο ιδεών.

Συνδέονται με πραγματικά κοινωνικά κινήματα, πολιτικές οργανώσεις, ταξικές συγκρούσεις, νίκες και ήττες.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε θεωρητική άποψη είναι αυτόματα σωστή επειδή εκφράζει μια κοινωνική δύναμη.

Σημαίνει ότι δεν μπορούμε να κατανοήσουμε μια θεωρία αν την αποσπάσουμε από τις ιστορικές συνθήκες και την κοινωνική πράξη μέσα στις οποίες δημιουργήθηκε.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η προσπάθεια του Κορς να αποκαταστήσει τη σχέση του Μαρξ με τον Χέγκελ.

Οι μαρξιστές της Δεύτερης Διεθνούς αντιμετώπιζαν συχνά την εγελιανή φιλοσοφία σαν ένα νεανικό στάδιο που ο Μαρξ είχε εγκαταλείψει όταν έγινε επιστήμονας και υλιστής. Ο Κορς αντιτίθεται σε αυτή την απλοϊκή εικόνα. Ο Μαρξ ασφαλώς δεν παρέμεινε εγελιανός φιλόσοφος.

Ανέτρεψε τον ιδεαλιστικό χαρακτήρα της εγελιανής διαλεκτικής και την έφερε στο έδαφος της υλικής και κοινωνικής πραγματικότητας.

Ωστόσο, η διαλεκτική δεν είναι ένα υπόλειμμα της νεανικής του σκέψης.

Παραμένει ουσιαστικό στοιχείο της κριτικής του πολιτικής οικονομίας και της συνολικής του αντίληψης για την κοινωνία.

Χωρίς τη διαλεκτική, οι κατηγορίες του Μαρξ κινδυνεύουν να μετατραπούν σε στατικές έννοιες.

Το εμπόρευμα, η αξία, το χρήμα, η μισθωτή εργασία και το κεφάλαιο μπορεί να εμφανιστούν ως φυσικές και διαχρονικές οικονομικές κατηγορίες.

Για τον Μαρξ, όμως, αποτελούν ιστορικά καθορισμένες μορφές κοινωνικών σχέσεων.

Η διαλεκτική μέθοδος αποκαλύπτει ότι οι κοινωνικές μορφές δεν είναι σταθερές και αιώνιες.

Γεννιούνται, αναπτύσσονται μέσα από αντιφάσεις και μπορούν να ξεπεραστούν.

Ο καπιταλισμός δεν αποτελεί τη φυσική και τελική μορφή της ανθρώπινης κοινωνίας.

Είναι μια συγκεκριμένη ιστορική ολότητα, η οποία παράγει τις δικές της αντιφάσεις και τις υλικές δυνατότητες της υπέρβασής της. Ο Κορς στρέφεται επίσης εναντίον του χονδροειδούς διαχωρισμού ανάμεσα στην οικονομική «βάση» και στο ιδεολογικό «εποικοδόμημα». Σε πολλές μηχανιστικές εκδοχές του μαρξισμού, η οικονομία παρουσιάζεται ως η μόνη πραγματική δύναμη, ενώ η πολιτική, το δίκαιο, η φιλοσοφία, η θρησκεία και η τέχνη θεωρούνται απλά και παθητικά αντανακλαστικά της.

Για τον Κορς, η μαρξική αντίληψη είναι πολύ πιο σύνθετη.

Οι ιδεολογικές μορφές αποτελούν πραγματικά στοιχεία της κοινωνικής ολότητας.

Η φιλοσοφία δεν αιωρείται πάνω από την κοινωνία, αλλά ούτε είναι μια αδιάφορη σκιά της οικονομίας.

Συμμετέχει στην παραγωγή και αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων.

Οι άνθρωποι δεν βιώνουν τις κοινωνικές σχέσεις μόνο ως οικονομικούς καταναγκασμούς.

Τις αντιλαμβάνονται μέσα από πολιτικές, νομικές, ηθικές, θρησκευτικές και φιλοσοφικές μορφές.

Η συνείδηση δεν είναι εξωτερική προς την κοινωνική πραγματικότητα.

Είναι μέρος της.

Γι’ αυτό ο μαρξισμός δεν μπορεί να αδιαφορεί για τη φιλοσοφία.

Αν οι ιδεολογικές μορφές αποτελούν πραγματικές πλευρές της αστικής κοινωνίας, τότε και η κριτική τους είναι αναγκαίο μέρος της κοινωνικής επανάστασης.

Εδώ βρίσκεται και το βαθύτερο νόημα της «κατάργησης της φιλοσοφίας». Ο Μαρξ είχε επηρεαστεί από το αίτημα των Νεαρών Εγελιανών για την υπέρβαση της φιλοσοφίας. Ο Κορς τονίζει, όμως, ότι η φιλοσοφία δεν καταργείται επειδή κάποιος δηλώνει ότι δεν είναι πλέον φιλόσοφος ή επειδή αντικαθιστά τη φιλοσοφική γλώσσα με την επιστημονική.

Η φιλοσοφία μπορεί να ξεπεραστεί πραγματικά μόνο εφόσον μετασχηματιστούν οι κοινωνικές συνθήκες που την παράγουν ως ξεχωριστή και αποσπασμένη μορφή συνείδησης.

Δεν αρκεί μια θεωρητική κριτική της φιλοσοφίας.

Χρειάζεται η πρακτική ανατροπή της κοινωνικής πραγματικότητας μέσα στην οποία η φιλοσοφία υπάρχει ως διαχωρισμένη σφαίρα.

Με αυτή την έννοια, η κατάργηση της φιλοσοφίας είναι ταυτόχρονα και πραγμάτωσή της.

Τα αιτήματα της φιλοσοφίας για ελευθερία, λογικότητα και ανθρώπινη αυτοσυνείδηση δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν μέσα στη φιλοσοφία ως καθαρή σκέψη.

Μπορούν να πραγματοποιηθούν μόνο μέσα στην κοινωνική πράξη.

Η θέση αυτή συνδέεται άμεσα με τις γνωστές Θέσεις για τον Φόιερμπαχ του Μαρξ.

Η αλήθεια μιας σκέψης δεν κρίνεται μόνο στο αφηρημένο επίπεδο της θεωρίας.

Κρίνεται και μέσα στην πράξη, δηλαδή στην πραγματική ανθρώπινη δραστηριότητα που μετασχηματίζει τον κόσμο. Ο Κορς δεν υποτιμά τη θεωρία.

Αντίθετα, αγωνίζεται να της αποδώσει τον πραγματικό της ρόλο.

Η θεωρία δεν είναι ούτε μια παντοδύναμη δύναμη που αλλάζει μόνη της τον κόσμο ούτε μια παθητική αντανάκλαση των οικονομικών εξελίξεων.

Είναι μια συγκεκριμένη στιγμή της επαναστατικής πράξης.

Χωρίς θεωρία, η πράξη μπορεί να περιοριστεί στον αυθορμητισμό, στον εμπειρισμό και στη διαχείριση των άμεσων προβλημάτων.

Χωρίς πραγματική κοινωνική πράξη, η θεωρία κινδυνεύει να μετατραπεί σε ακαδημαϊκή ενασχόληση, σε αφηρημένο ριζοσπαστισμό ή σε κλειστό δόγμα.

Η ενότητα θεωρίας και πράξης δεν σημαίνει ότι η μία εξαφανίζεται μέσα στην άλλη.

Σημαίνει ότι η θεωρία κατανοεί τον εαυτό της ως μέρος ενός πραγματικού ιστορικού κινήματος, ενώ η πράξη γίνεται συνειδητή, κριτική και ικανή να κατανοήσει τις συνθήκες και τους σκοπούς της.

Το βιβλίο προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Ο Κορς κατηγορήθηκε τόσο από εκπροσώπους της σοσιαλδημοκρατικής ορθοδοξίας όσο και από θεωρητικούς της Κομμουνιστικής Διεθνούς.

Η επαναφορά του Χέγκελ και της φιλοσοφίας θεωρήθηκε ιδεαλιστική παρέκκλιση.

Η άρνησή του να αντιμετωπίσει τον μαρξισμό ως ολοκληρωμένο και αμετάβλητο σύστημα κρίθηκε πολιτικά επικίνδυνη. Ο Κορς απάντησε στις επικρίσεις με το κείμενο «Η σημερινή κατάσταση του προβλήματος “Μαρξισμός και φιλοσοφία”», το οποίο προστέθηκε στη δεύτερη έκδοση του 1930.

Δεν ανακάλεσε τις βασικές του θέσεις.

Αντίθετα, υποστήριξε ότι οι επικριτές του, παρά τις πολιτικές τους διαφορές, συμμερίζονταν την ίδια θετικιστική και δογματική εικόνα του μαρξισμού.

Η ελληνική βιβλιογραφία αναφέρει το βασικό έργο και το μεταγενέστερο αυτό κείμενο στην έκδοση του Υψίλον.

Η ιστορική πορεία του ίδιου του Κορς δίνει ιδιαίτερη βαρύτητα στο έργο.

Σε αντίθεση με τον Λούκατς, αρνήθηκε να προχωρήσει σε δημόσια αυτοκριτική και διαγράφηκε από το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας το 1926.

Αργότερα, μετά την άνοδο του ναζισμού, εγκατέλειψε τη Γερμανία και συνέχισε τη ζωή του ως ανεξάρτητος μαρξιστής στοχαστής.

Η σκέψη του παρέμεινε για δεκαετίες στο περιθώριο, αλλά επανήλθε στο προσκήνιο μέσα από τη Νέα Αριστερά και τα κινήματα μετά το 1968. Το Μαρξισμός και φιλοσοφία παρουσιάζει ορισμένες δυσκολίες. Ο Κορς γράφει με μεγάλη πυκνότητα και προϋποθέτει εξοικείωση με τον Χέγκελ, τον Μαρξ, τον Ένγκελς και τις αντιπαραθέσεις της Δεύτερης και της Τρίτης Διεθνούς.

Ο αναγνώστης μπορεί επίσης να θεωρήσει υπερβολικά άμεση τη σύνδεση που πραγματοποιεί ανάμεσα στις μεταβολές της θεωρίας και στις αντίστοιχες φάσεις της ταξικής πάλης.

Υπάρχει ακόμη το ερώτημα κατά πόσο η θεωρία διατηρεί μια σχετική αυτονομία και μπορεί να παραμένει κριτική ακόμη και σε περιόδους υποχώρησης του κοινωνικού κινήματος.

Αν κάθε θεωρητική μορφή εξηγηθεί αποκλειστικά από την πολιτική συγκυρία, υπάρχει ο κίνδυνος να υποτιμηθεί η εσωτερική ανάπτυξη των ιδεών.

Παρά τις δυσκολίες και τα όριά του, το έργο παραμένει εξαιρετικά σημαντικό.

Η μεγάλη του συμβολή είναι ότι αρνείται να μετατρέψει τον μαρξισμό σε δόγμα.

Υπενθυμίζει ότι μια θεωρία που θέλει να είναι ιστορική οφείλει να αναγνωρίζει και τη δική της ιστορικότητα.

Μια θεωρία που ασκεί κριτική σε όλες τις ιδεολογίες πρέπει να μπορεί να ασκεί κριτική και στον ίδιο της τον εαυτό.

Αυτή η θέση διατηρεί όλη την επικαιρότητά της.

Ο μαρξισμός μπορεί εύκολα να μετατραπεί είτε σε ακαδημαϊκή ειδικότητα είτε σε τελετουργική επανάληψη κλασικών κειμένων.

Στην πρώτη περίπτωση χάνει τη σύνδεσή του με την κοινωνική αλλαγή.

Στη δεύτερη χάνει την κριτική και ιστορική του ζωντάνια. Ο Κορς μάς καλεί να διαβάζουμε τον Μαρξ όχι ως δημιουργό ενός κλειστού συστήματος, αλλά ως θεωρητικό μιας ριζικής κριτικής της υπάρχουσας κοινωνίας.

Ο μαρξισμός δεν είναι ένα σύνολο απαντήσεων που μπορούν να εφαρμοστούν μηχανικά σε κάθε εποχή.

Είναι μια μέθοδος ιστορικής αυτοκριτικής, μια κριτική της κοινωνικής ολότητας και μια θεωρία που αποκτά πραγματικό περιεχόμενο μόνο μέσα στη σύνδεσή της με την ανθρώπινη χειραφέτηση.

Το βαθύτερο μήνυμα του βιβλίου θα μπορούσε να συνοψιστεί ως εξής, δεν υπάρχει επαναστατική πράξη χωρίς κριτική θεωρία, αλλά ούτε και πραγματικά επαναστατική θεωρία έξω από την κίνηση για τον μετασχηματισμό της κοινωνίας.

Ο μαρξισμός, για τον Κορς, δεν είναι η επιστήμη μιας ιστορίας που εξελίσσεται αυτόματα.

Είναι η αυτοσυνείδηση ενός ιστορικού αγώνα.

Δεν παρατηρεί απλώς τον κόσμο ούτε προβλέπει παθητικά το μέλλον του.

Προσπαθεί να κατανοήσει τις αντιφάσεις της υπάρχουσας κοινωνίας ως μέρος της συνειδητής προσπάθειας για την αλλαγή της.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους