Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η Οδύσσεια του Νόλαν Η Οδύσσεια ασκεί διαχρονικά μία πολύ ισχυρή γοητεία σε όλο τον δυτικό κόσμο.

Και δεν είναι καθόλου τυχαίο αυτό.

Εν γένει, τόσο στα ομηρικά έπη όσο και στις αρχαίες τραγωδίες έρχονται στην επιφάνεια –και συμπλέκονται– οι μύθοι της αρχαιότητας, που φανερώνουν πολλά για την ανθρώπινη φύση και κατάσταση, τα ανθρώπινα πάθη, τις συνέπειες ανόσιων ή ανήθικων πράξεων, την καθαρτήρια λειτουργία της δικαιοσύνης - ακριβέστερα: την καθαρτήρια λειτουργία του γνωστού σχήματος της θεϊκής δικαιοσύνης «Ύβρις - Άτη - Νέμεσις - Τίσις». Ναι, ίσως δεν είναι υπερβολή να υποστηρίξει κανείς ότι τα βασικά για την ανθρώπινη φύση και κατάσταση βρίσκονται εκεί, στα έπη και τις τραγωδίες, γραμμένα ή ειπωμένα (μέσα από την προφορική παράδοση) – ναι, προφανώς υπάρχει και ο Σέξπιρ και οι μεγάλοι της ελισαβετιανής περιόδου, αλλά εδώ μιλάμε για το βασικό-αρχικό υπόβαθρο.

Από εκεί και πέρα, κάθε κλασικό έργο επιδέχεται διαφορετικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις.

Αυτή είναι και η πεμπτουσία της ελευθερίας της τέχνης, της καλλιτεχνικής δημιουργίας.

Άλλωστε, αυτό το στοιχείο συντηρεί τον διαχρονικό χαρακτήρα ενός κλασικού έργου, του προσδίδει την κλασικότητά του εν τέλει.

Η ματιά δεν μπορεί να είναι στατική.

Ο κόσμος προοδεύει, οι παραστάσεις μας αλλάζουν.

Ο αταβισμός σκοτώνει τη δημιουργικότητα.

Στη νέα του ταινία ο μεγάλος βρετανός σκηνοθέτης Κρίστοφερ Νόλαν επιλέγει τη δική του ερμηνευτική προσέγγιση, μη αφιστάμενος όμως ουσιωδώς από την κειμενική πραγματικότητα του έπους. Η Οδύσσειά του είναι μία πολύ καλή ταινία, σε αισθητικό, τεχνικό και ουσιαστικό επίπεδο.

Μία ταινία που μας καλεί να επισκεφτούμε ξανά το μνημειώδες αυτό έπος - ήδη αυτό συνιστά, από μόνο του, ένα διόλου ευκαταφρόνητο κέρδος.

Περιέχει ερμηνείες υψηλού επιπέδου από όλα τα κρίσιμα πρόσωπα, με προεξάρχοντα τον Ματ Ντέιμον (στον ρόλο του Οδυσσέα) αλλά και τις εξαιρετικές γυναικείες ερμηνείες της Σαμάνθα Μόρτον (Κίρκη) και της Αν Χάθαγουεϊ (Πηνελόπη). Αν μάλιστα διαβάσει κανείς πόσο δύσκολη διαδικασία είναι το γύρισμα μιας ολόκληρης ταινίας με κάμερες IMAX (κάτι που, όπως γράφεται, δεν είχε ξανασυμβεί σε εμπορική παραγωγή μεγάλου μήκους), θα αντιληφθεί ότι εδώ συντελέσθηκε ένα ιδιαίτερα σημαντικό βήμα στην ιστορία του κινηματογράφου – και μάλιστα χωρίς να εξαντληθεί ο προϋπολογισμός της ταινίας, ούτε το χρονικό όριο ολοκλήρωσής της.

Όσο για την Ωραία Ελένη, που ερμηνεύει η μαύρη ηθοποιός Λουπίτα Νιόνγκο, είναι πραγματικά ακατανόητος ο ορυμαγδός που έχει ξεσπάσει περί τάχα «αντίστροφου ρατσισμού» (σε βάρος των λευκών κ.λπ.) ή πέρι τάχα προώθησης της «woke κουλτούρας», ο οποίος συχνά μάλιστα συνοδεύεται από άγνοια των πολλαπλών μυθικών εκδοχών της Ωραίας Ελένης (βλ. ενδεικτ. σύνδεσμο στο πρώτο σχόλιο για όποιαν/-ον ενδιαφέρεται για περισσότερα). Σε πολλές ερμηνευτικές εκδοχές κλασικών έργων υπάρχουν διάφορες αποκλίσεις.

Εδώ φαίνεται ότι κάποιοι βρήκαν την ευκαιρία για μία (τάχα) «αντί-woke» σταυροφορία, δι’ ασήμαντον αφορμήν βεβαίως βεβαίως, γι’ αυτό και τέτοιες αιτιάσεις θα σβήσουν γρήγορα από τον ορίζοντα (σημειωτέον, μαύρη ασφαλώς και η Κλυταιμνήστρα, αλλά αυτό φαίνεται ότι πείραξε λιγότερο…). Στην ταινία ο ρόλος της Ωραίας Ελένης είναι σύντομος και συμβολικός.

Εξαιρετικά δηλωτική η απεικόνιση του χαρακωμένου-αυλακωμένου προσώπου της, όταν πλέον βρίσκεται μεν στο παλάτι του Μενέλαου, φέρει όμως πάνω της τις βαθιές πληγές του πολέμου, εμφανείς και αφανείς.

Ναι, ο Οδυσσέας του Νόλαν είναι ένας καταπονημένος κυρίως ψυχικά ήρωας, κουρασμένος από τις περιπέτειες της επιστροφής στην πατρίδα αλλά κυρίως από την τραυματική εμπειρία της εκπόρθησης της Τροίας.

Είναι ο βετεράνος (όπως συχνά αναφέρεται στην ταινία) που φανερά πάσχει από μια μορφή διαταραχής μετατραυματικού στρες (post-traumatic stress disorder). Του λείπει μεν το πνευματώδες και έντονα ερωτικό στοιχείο του Οδυσσέα του μύθου -όπως ψέγει εδώ τον Νόλαν η μεγάλη κλασικίστρια Mary Beard-, αλλά αυτή είναι η ματιά που επέλεξε ο Νόλαν.

Θέλησε να αναδείξει κυρίως τη διάσταση ενός μάλλον μεταμελημένου ήρωα: σαν τον Οπενχάιμερ και την ατομική βόμβα, ο Οδυσσέας συλλογίζεται ότι με το πανούργο του τέχνασμα του Δούρειου Ίππου, που προσφέρθηκε ως δώρο στον εχθρό και το οποίο ο τελευταίος δεξιώθηκε με τιμές εντός των τειχών της πόλης του, κατέλυσε έναν βασικό πολιτισμικό κανόνα, που οδήγησε στη σφαγή και την καταστροφή μιας πόλης (παρεμπιπτόντως, η όλη σκηνή με τον Δούρειο Ίππο, χωρίς ρόδες και με τους πολεμιστές να συμπιέζονται μέσα στην κοιλιά του, είναι εξαιρετική, κάποιοι δε υποστηρίζουν ότι ο Νόλαν ήθελε ο Ίππος να μοιάζει με το Άγαλμα της Ελευθερίας). Κατακλύζεται ο Οδυσσέας από το βάρος μιας ολέθριας επιλογής, είναι σαν να έχει ακόμη αίμα στα χέρια του.

Δεν θα διστάσει ωστόσο να ξαναχύσει αίμα όταν θα επιστρέψει στην Ιθάκη και θα σφάξει τους μνηστήρες της Πηνελόπης, με τη βοηθεία του γιου του Τηλέμαχου και του πιστού συντρόφου του Εύμαιου.

Δεν μπορεί να μη παρατηρήσει εδώ κανείς ότι η λειτουργία της μηχανής της σφαγής και η συνέχιση του κύκλου του αίματος είναι ανδρική υπόθεση, τη στιγμή που η πολιτισμένη Πηνελόπη υφαίνει.

Η γυναίκα είναι η ήρεμη και πολιτισμένη δύναμη, που βλέπει τους άνδρες να κυλιούνται στην αιματοχυσία και τα ταπεινότερα ένστικτα.

Βέβαια, ας μη ξεχνάμε ότι στον ίδιο μυθικό κύκλο υπάρχει και η Κλυταιμνήστρα που εκδικείται τον Αγαμέμνονα για τη θυσία της Ιφιγένειας, η οποία σέρνεται, με δόλιο τέχνασμα και αυτή, στον άδικο θάνατό της.

Πάντως τα βασικά επεισόδια του έπους παρέμειναν κατά βάση ανέγγιχτα, κάποια μάλιστα από αυτά αποδόθηκαν με αριστοτεχνικό τρόπο.

Κακώς, νομίζω, έλειπε η σημαντική συνάντηση του Οδυσσέα με τη Ναύσικα στο νησί των Φαιάκων.

Αυτό έγινε μάλλον λόγω χρονικού περιορισμού (η ταινία διαρκεί ήδη 172’). Από εκεί και πέρα, τρεις σκηνές ξεχωρίζουν, σε σειρά αύξουσας σπουδαιότητας: Πρώτα, ο διάλογος του Οδυσσέα με την Κίρκη, με τη Σαμάνθα Μόρτον να παίζει μοναδικά τον αντιφατικό και μυστηριώδη ρόλο της Κίρκης.

Έπειτα, η στιγμή που ο Οδυσσέας συναντάει τον αγαπημένο του σκύλο, τον Άργο, μετά 20 χρόνια, και εκείνος τον αναγνωρίζει προτού αφήσει την τελευταία του πνοή. Ο Άργος είναι το πρώτο πλάσμα που αναγνωρίζει τον μεταμφιεσμένο σε ζητιάνο Οδυσσέα.

Η στιγμή αυτή στην Οδύσσεια είναι βαθιά συγκινητική για τη σχέση μεταξύ ανθρώπων και σκύλων.

Και φτάνω στη σκηνή που πάντοτε με γοητεύει περισσότερο στην Οδύσσεια, την θεωρώ πραγματικά ανυπέρβλητη, και την διδάσκω επί χρόνια στο πλαίσιο των συμπεριφορικών οικονομικών, καθώς έχει απασχολήσει τη σχετική βιβλιογραφία: αναφέρομαι στο πέρασμα του Οδυσσέα από τις Σειρήνες. Τις Σειρήνες «...ποὺ ὅλους μαγεύουν τοὺς θνητοὺς ποὺ λάχουνε κοντά τους· / ὅποιος σιμώση ἀπ' ἀγνωσιὰ κι ἀκούση τὴ φωνή τους, / ἀπὸ γυναίκα καὶ παιδιὰ χαρὰ νὰ μὴν προσμένη / μήτε πατρίδα πὼς θὰ δῆ, τὶ μὲ γλυκὰ τραγούδια / αὐτὲς τόνε μαγεύουνε μὲς ἀπ' τὴ λιβαδιά τους» (μτφ. Α.Εφταλιώτη). Νομίζω ότι πρόκειται για την καλύτερη σκηνή της ταινίας: Ο Οδυσσέας, κατόπιν των οδηγιών της Κίρκης, διατάσσει το πλήρωμά του να τον δέσει γερά στο κατάρτι, ενώ τα μέλη του πληρώματος θα πρέπει να βουλώσουν με κερί τα αυτιά τους, ώστε να μην ακούσουν το γοητευτικό, πλην ολέθριο τραγούδι των Σειρήνων.

Να, πώς ζητεί ακριβώς ο Οδυσσέας από τους συντρόφους του να τον προστατεύσουν: «δήσατ᾽ ἐν ἀργαλέῳ, ὄφρ᾽ ἔμπεδον αὐτόθι μίμνω, / ὀρθὸν ἐν ἱστοπέδῃ, ἐκ δ᾽ αὐτοῦ πείρατ᾽ ἀνήφθω. / εἰ δέ κε λίσσωμαι ὑμέας λῦσαί τε κελεύω, / ὑμεῖς δὲ πλεόνεσσι τότ᾽ ἐν δεσμοῖσι πιέζειν» (μ, 161-164) . Στην ταινία, το πέρασμα από τις Σειρήνες είναι βουβό, αργόσυρτο, υπάρχει η αίσθηση ενός υπόκωφου βόμβου που μοιάζει με την αίσθηση που έχουμε αμέσως μετά μία διάσειση ή όταν ταξιδεύουμε με αεροπλάνο, έχουν πραγματικά βουλώσει τα αυτιά μας, δεν ακούμε τι ακούει ο Οδυσσέας παρά μόνον να φανταστούμε μπορούμε.

Πορευόμαστε και εμείς οι θεατές μαζί με το πλήρωμα και αφήνουμε τον Οδυσσέα να απολαύσει το τραγούδι.

Βουβό πέρασμα θνητών μπροστά από δυνάμεις αλλά και αδυναμίες που υπερβαίνουν τα ανθρώπινα μέτρα. Συχνά αυτή είναι και η ανθρώπινη μοίρα.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους