Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Η αδυναμία μας απέναντι στην πολυπλοκότητα Δεν είναι εύκολο να αντέξει κανείς έναν σύνθετο άνθρωπο.

Η πολυπλοκότητα μας κουράζει, γιατί αντιστέκεται στις βεβαιότητές μας.

Δεν μας επιτρέπει να σχηματίσουμε μια οριστική εικόνα, να κατατάξουμε τον άλλον σε μια κατηγορία και να ησυχάσουμε.

Μας αναγκάζει να αναθεωρούμε διαρκώς όσα πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε.

Ίσως γι’ αυτό ο άνθρωπος αναζητούσε πάντοτε ερμηνείες.

Θέλουμε να ξέρουμε γιατί κάποιος έγινε αυτό που έγινε.

Αναζητούμε την αρχή του νήματος, το γεγονός που καθόρισε τη ζωή του, το τραύμα που εξηγεί τις αντιδράσεις του, την απώλεια που διαμόρφωσε τον χαρακτήρα του.

Και όταν νομίσουμε ότι το βρήκαμε, αισθανόμαστε μια παράξενη ανακούφιση.

Το άγνωστο έγινε γνωστό.

Το ακατανόητο απέκτησε μια αιτία.

Ο άνθρωπος έπαψε να μας αιφνιδιάζει.

Αυτή η ανάγκη δεν είναι από μόνη της λανθασμένη.

Η προσπάθεια να κατανοήσουμε τις ρίζες μιας συμπεριφοράς αποτελεί πράξη ενδιαφέροντος και, πολλές φορές, συμπόνιας.

Μας βοηθά να δούμε πίσω από τη σκληρότητα τον φόβο, πίσω από την οργή την πληγή, πίσω από την απόσταση την ανάγκη για προστασία.

Η ψυχολογική γνώση μάς έμαθε να μην καταδικάζουμε αμέσως ό,τι δεν κατανοούμε.

Όμως εδώ ακριβώς αρχίζει και ο κίνδυνος.

Η εξήγηση μπορεί εύκολα να μετατραπεί σε υποκατάστατο της κατανόησης.

Όταν πιστεύουμε ότι ένα τραύμα εξηγεί ολόκληρο τον άνθρωπο, παύουμε να τον βλέπουμε.

Βλέπουμε μόνο την πληγή του.

Όταν μια διάγνωση γίνεται η ταυτότητά του, παύουμε να συναντούμε το πρόσωπο και συναντούμε μια κατηγορία.

Όταν μία εμπειρία χρησιμοποιείται ως το μοναδικό κλειδί για όλες τις πράξεις του, τότε η ερμηνεία, αντί να ανοίγει τον άνθρωπο, τον κλείνει.

Ο άνθρωπος, όμως, δεν είναι ποτέ μόνο ό,τι του συνέβη.

Το τραύμα τον επηρεάζει, αλλά δεν τον εξαντλεί.

Η απώλεια τον σημαδεύει, αλλά δεν αποφασίζει μόνη της ποιος θα γίνει.

Το παρελθόν ασκεί δύναμη επάνω του, αλλά δεν γράφει από μόνο του ολόκληρο το μέλλον του.

Αν συνέβαινε αυτό, τότε άνθρωποι που πέρασαν παρόμοιες δοκιμασίες θα ακολουθούσαν αναγκαστικά την ίδια πορεία.

Η ανθρώπινη εμπειρία, όμως, μας δείχνει το αντίθετο.

Δύο άνθρωποι μπορεί να έχουν υποστεί ανάλογες απώλειες και να τις μετατρέψουν σε εντελώς διαφορετικές ζωές.

Ο ένας μπορεί να γίνει σκληρότερος και ο άλλος πιο συμπονετικός.

Ο ένας να κλειστεί στον εαυτό του και ο άλλος να αναζητήσει βαθύτερη σύνδεση.

Ο ένας να επαναλάβει τον πόνο που υπέστη και ο άλλος να αποφασίσει ότι ο πόνος θα σταματήσει σε εκείνον.

Αυτό σημαίνει ότι ανάμεσα σε όσα μας συνέβησαν και σε όσα τελικά γινόμαστε υπάρχει ένας χώρος.

Δεν είναι πάντοτε μεγάλος ούτε πάντοτε εύκολα προσβάσιμος.

Υπάρχει, όμως.

Είναι ο χώρος της προσωπικής ανταπόκρισης, της σχέσης με τους άλλους, της ευθύνης, της επιλογής και της δυνατότητας να δώσουμε διαφορετικό νόημα σε όσα ζήσαμε.

Ίσως εκεί να βρίσκεται το πιο δύσκολο σημείο κάθε αληθινής κατανόησης.

Να αναγνωρίζουμε τη δύναμη του τραύματος χωρίς να το μετατρέπουμε σε μοίρα.

Να βλέπουμε τα αίτια χωρίς να καταργούμε την ευθύνη.

Να δείχνουμε συμπόνια χωρίς να αφαιρούμε από τον άνθρωπο την ελευθερία του.

Γιατί και η απόλυτη καταδίκη και η απόλυτη ψυχολογική δικαιολόγηση μπορεί να καταλήξουν στο ίδιο αποτέλεσμα: να αρνηθούν στον άνθρωπο τη δυνατότητα να είναι κάτι περισσότερο από αυτό που έχει ήδη υπάρξει.

Η πρώτη λέει: «Αυτός είσαι και δεν αλλάζεις». Η δεύτερη κινδυνεύει να πει: «Δεν μπορούσες να γίνεις τίποτε άλλο». Και οι δύο, με διαφορετικό τρόπο, φυλακίζουν τον άνθρωπο στο παρελθόν του.

Οι μεγάλοι ποιητές φαίνεται πως γνώριζαν αυτή την αλήθεια πολύ πριν αποκτήσουμε τις σύγχρονες θεωρίες για την ψυχή.

Δεν αγνοούσαν τον πόνο, τη μοίρα, τις πληγές ή τις συνθήκες.

Αλλά δεν επέτρεπαν σε κανένα από αυτά να εξαντλήσει τον ήρωά τους. Ο Όμηρος δεν μας δίνει έναν Οδυσσέα που εξηγείται από τον πόλεμο, παρότι επιστρέφει από έναν δεκαετή πόλεμο.

Δεν μας δίνει έναν άνθρωπο που ταυτίζεται με τις απώλειές του, παρότι έχει χάσει όλους τους συντρόφους του.

Δεν μας παρουσιάζει έναν ήρωα που ενεργεί μόνο ως θύμα όσων υπέστη. Ο Οδυσσέας φέρει τα τραύματά του, αλλά δεν γίνεται μόνο το τραύμα του.

Είναι ένας άνθρωπος που φοβάται και αποφασίζει.

Πονά και σκέφτεται.

Κλαίει και συνεχίζει.

Παρασύρεται από την υπερηφάνειά του, αλλά μπορεί και να συγκρατηθεί.

Εξαπατά, αλλά αναζητά την αλήθεια της επιστροφής του.

Είναι ικανός για σκληρότητα, αλλά και για βαθιά συγκίνηση.

Δεν είναι μία πλευρά του εαυτού του.

Είναι η διαρκής σύγκρουση και σύνθεση όλων των πλευρών του. Ο Όμηρος δεν αισθάνεται την ανάγκη να λύσει αυτή την αντίφαση.

Δεν μας λέει ποιος από όλους αυτούς είναι ο «πραγματικός» Οδυσσέας.

Ο πραγματικός Οδυσσέας είναι όλοι μαζί.

Ίσως γι’ αυτό ο ομηρικός ήρωας παραμένει ζωντανός.

Επειδή δεν έχει κλειστεί μέσα σε μία ερμηνεία.

Κάθε εποχή μπορεί να τον ξαναδιαβάσει και κάθε αναγνώστης να ανακαλύψει μια διαφορετική πλευρά του.

Δεν είναι ένα ψυχολογικό πρόβλημα που έχει λυθεί, αλλά μια ανθρώπινη παρουσία που συνεχίζει να μας προκαλεί.

Η σύγχρονη αφήγηση, αντίθετα, συχνά αισθάνεται την ανάγκη να προσφέρει ένα κυρίαρχο ερμηνευτικό κλειδί.

Ο ήρωας είναι αυτός που είναι επειδή τραυματίστηκε, εγκαταλείφθηκε, ταπεινώθηκε ή έχασε κάτι πολύτιμο.

Το παρόν του παρουσιάζεται ως αναπόφευκτη συνέπεια του παρελθόντος του.

Η πληγή γίνεται η κεντρική αλήθεια του.

Έτσι δημιουργούνται συχνά χαρακτήρες έντονοι, σκοτεινοί και συγκινητικοί, αλλά όχι κατ’ ανάγκην σύνθετοι.

Γνωρίζουμε τι τους συνέβη και γι’ αυτό πιστεύουμε ότι γνωρίζουμε ποιοι είναι.

Το τραύμα τους χαρίζει βάθος, αλλά ταυτόχρονα μπορεί να λειτουργήσει σαν τοίχος: πίσω του δεν αναζητούμε πια τίποτε άλλο.

Ίσως αυτή η τάση να αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο για εμάς.

Δυσκολευόμαστε να δεχθούμε ότι ο άνθρωπος δεν καθορίζεται πλήρως ούτε από τη φύση του ούτε από την ιστορία του.

Γιατί τότε πρέπει να αποδεχθούμε την αβεβαιότητα.

Πρέπει να δεχθούμε ότι ο άλλος μπορεί να αλλάξει, να μας εκπλήξει, να υπερβεί όσα θεωρούσαμε καθοριστικά γι’ αυτόν.

Η ανθρώπινη ελευθερία μάς συγκινεί, αλλά και μας φοβίζει.

Αν ο άνθρωπος δεν είναι απλώς το αποτέλεσμα των πληγών του, τότε δεν μπορούμε να τον προβλέψουμε πλήρως.

Δεν μπορούμε να τον ερμηνεύσουμε οριστικά.

Δεν μπορούμε να τον κρατήσουμε ασφαλή μέσα σε μια θεωρία.

Χρειάζεται, επομένως, μια διαφορετική μορφή κατανόησης.

Μια κατανόηση που δεν αρνείται τις αιτίες αλλά δεν υποτάσσεται σε αυτές.

Που γνωρίζει ότι το παρελθόν έχει βάρος, αλλά δεν είναι παντοδύναμο.

Που αναγνωρίζει ότι οι πληγές αφήνουν σημάδια, αλλά τα σημάδια δεν είναι ολόκληρο το πρόσωπο.

Αυτή η κατανόηση απαιτεί ταπεινότητα.

Σημαίνει να μπορώ να πω: «Γνωρίζω κάτι από τον πόνο σου, αλλά δεν γνωρίζω ακόμη ολόκληρο εσένα». Σημαίνει να μη χρησιμοποιώ τη γνώση μου για να περιορίσω τον άλλο, αλλά για να τον πλησιάσω.

Να μην τον αντιμετωπίζω ως άθροισμα αιτιών, αλλά ως ύπαρξη που εξακολουθεί να γίνεται.

Εδώ βρίσκεται, ίσως, και η υπέρβαση που οφείλει να επιχειρεί κάθε μεγάλη τέχνη.

Δεν αρκεί να δείξει τον τραυματισμένο άνθρωπο.

Πρέπει να αναζητήσει τι κάνει ο άνθρωπος με το τραύμα του.

Δεν αρκεί να αποκαλύψει την πληγή.

Πρέπει να μας αφήσει να δούμε και εκείνο που αντιστέκεται στην πληγή, εκείνο που επιμένει να δημιουργεί, να αγαπά, να επιλέγει και να επιστρέφει.

Η υπέρβαση δεν σημαίνει ότι ο πόνος εξαφανίζεται.

Δεν σημαίνει ότι ο άνθρωπος θεραπεύεται ολοκληρωτικά ή επιστρέφει αλώβητος σε αυτό που ήταν πριν. Ο Οδυσσέας που φτάνει στην Ιθάκη δεν είναι ο ίδιος άνθρωπος που έφυγε.

Η επιστροφή του δεν ακυρώνει όσα έζησε.

Αλλά αποδεικνύει ότι ο άνθρωπος μπορεί να μεταμορφωθεί χωρίς να αφανιστεί.

Αυτό είναι, ίσως, το βαθύτερο νόημα του νόστου.

Δεν είναι απλώς η επιστροφή σε έναν τόπο.

Είναι η προσπάθεια να ξαναβρεί κανείς τον εαυτό του, γνωρίζοντας ότι δεν μπορεί πια να είναι ακριβώς αυτός που ήταν.

Είναι η δύσκολη συμφιλίωση ανάμεσα στη μνήμη και στο παρόν, ανάμεσα στην απώλεια και στη δυνατότητα μιας νέας ζωής. Ο Όμηρος δεν αγνοεί την ανθρώπινη αδυναμία.

Την κοιτάζει κατάματα.

Αλλά δεν σταματά εκεί.

Βλέπει μέσα στον άνθρωπο και κάτι που δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, κάτι που δεν έχει οριστεί από την πληγή, κάτι που μπορεί ακόμη να επιλέξει.

Ο τρόπος του Ομήρου με έκανε σοφότερη, γιατί δεν μου έμαθε μόνο να αναγνωρίζω τις αδυναμίες των ανθρώπων.

Μου έμαθε να μην τους ταυτίζω με αυτές.

Μου έδειξε ότι ο άνθρωπος μπορεί να είναι τραυματισμένος χωρίς να είναι μόνο θύμα, ένοχος χωρίς να είναι μόνο κακός, αδύναμος χωρίς να στερείται μεγαλείου.

Και ίσως αυτή να είναι η υπέρβαση που χρειαζόμαστε περισσότερο σήμερα: όχι να αρνηθούμε τα τραύματά μας, αλλά να αρνηθούμε να πιστέψουμε ότι είμαστε μόνο αυτά. Αγγελική Μπολουδάκη

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους