Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Λάτρεψα την «Οδύσσεια» του Νόλαν Προσοχή: ακολουθούν spoilers για την ταινία.

Από αυτές τις ταινίες που δεν τελειώνουν όταν ανάψουν τα φώτα.

Μένει μέσα σου.

Σε αναγκάζει να ξαναδείς τον μύθο, αλλά και τον εαυτό σου.

Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο κομπλιμέντο για μια ταινία! να μη σου προσφέρει μόνο θέαμα, αλλά σκέψη, μνήμη και εσωτερική μετακίνηση.

Οδύσσεια ή, μήπως, η αυτοβιογραφία μας στη μεγάλη οθόνη; Απόκοσμη. Διαφορετική. Σκληρή.

Κι όμως, κάθε φορά που κάποιος επιχειρεί να αποτυπώσει το έπος, πίσω από τη δική του ματιά παραμένει η ίδια ουσία η αυτοβιογραφία του καθενός μας.

Στη δική μου ανάγνωση, η επιλογή της Λουπίτα δεν λειτουργεί απλώς ως μια «διαφορετική» ή δήθεν politically correct εκδοχή της Ωραίας Ελένης. Ο Νόλαν την εμφανίζει σκοτεινή, σημαδεμένη, με το μισό πρόσωπο χαραγμένο και το βλέμμα σχεδόν νεκρό.

Δεν μας δείχνει τη γυναίκα πριν από τον μύθο.

Μας δείχνει τη γυναίκα μετά τον πόλεμο, μετά την τιμωρία, μετά την καταστροφή.

Και εκεί βρίσκεται, για μένα, το μεγαλειώδες.

Αφαιρεί από την Ελένη την «ασφαλή», συμβατική ομορφιά, ώστε να πάψουμε να τη βλέπουμε ως το ωραίο έπαθλο για το οποίο τάχα πολέμησαν οι άνδρες.

Μετατρέπει το ίδιο της το σώμα σε απόδειξη του πολέμου.

Δεν είναι πια «η αιτία». Είναι ακόμη ένα θύμα του.

Στη δική μου ανάγνωση, η Ελένη παρουσιάζεται ως το πρόσχημα.

Πίσω από την ομορφιά, τον έρωτα και την προσβολή κρύβονται οι πραγματικές αιτίες των πολέμων η εξουσία, οι δρόμοι του εμπορίου, ο πλούτος, η κυριαρχία.

Όλοι εκείνοι οι πραγματικοί λόγοι για τους οποίους οι άνθρωποι καίνε πόλεις και αφανίζουν ζωές. Η Ωραία Ελένη είναι, τελικά, «ένα πουκάμισο αδειανό», το όνομα που δίνεται στο πρόσχημα, ώστε πίσω από αυτό να παραμένουν κρυμμένα το εμπόριο, ο πλούτος, η εξουσία και τα συμφέροντα που κινούν τον πόλεμο.

Η επιλογή της Λουπίτα αποσυνδέει επίσης την Ωραία Ελένη από ένα στενό, μονοσήμαντο και δυτικοκεντρικό πρότυπο ομορφιάς.

Δεν μας καλεί να αναρωτηθούμε αν μια μαύρη γυναίκα μπορεί να είναι «η ωραιότερη του κόσμου» μας αναγκάζει να αναγνωρίσουμε πόσο περιορισμένοι είναι συχνά οι δικοί μας ορισμοί για την ομορφιά. Η Ελένη γίνεται η ενσάρκωση της επιθυμίας, όταν η επιθυμία μετατρέπεται σε ιδιοκτησία, πάθος, εκδίκηση και καταστροφή.

Δεν είναι απλώς η γυναίκα για την οποία κάηκε η Τροία.

Είναι το πρόσωπο πάνω στο οποίο οι άνδρες προβάλλουν όσα δεν αντέχουν να αναγνωρίσουν μέσα τους.

Και η ουλή της δείχνει ότι, στο τέλος, ο πόλεμος παραμορφώνει ακόμη και το «ιδανικό» που υποτίθεται ότι πολεμούσε για να αποκτήσει.

Γιατί η Τροία δεν είναι μόνο μια πόλη. Η Τροία είναι ο εσωτερικός μας τόπος.

Ίσως, μάλιστα, ο τόπος στον οποίο φτάνουμε όταν βρισκόμαστε στο απόγειο της δύναμης, της αλαζονείας και της βεβαιότητάς μας. Ο Οδυσσέας δεν καίει μόνο μια πόλη.

Καίει το ηθικό όριο μέσα του.

Με το τέχνασμα του Δούρειου Ίππου παραβιάζει τον θεμελιώδη νόμο της εμπιστοσύνης και της φιλοξενίας.

Καίγοντας τα τείχη της Τροίας, βάζει φωτιά σε ολόκληρο τον κόσμο του - και μαζί στον ίδιο του τον εαυτό.

Έτσι, η Οδύσσεια δεν είναι απλώς η επιστροφή από έναν πόλεμο.

Είναι η τιμωρία, η περιπλάνηση και η σταδιακή συνειδητοποίηση του πολέμου που ο ήρωας κουβαλά πλέον μέσα του.

Τα τέρατα μπορούν να διαβαστούν ως κομμάτια αυτού του διαλυμένου εαυτού. Ο Κύκλωπας είναι η ωμή δύναμη που βλέπει μόνο μία αλήθεια.

Και πόσες φορές δεν έχουμε σταθεί κι εμείς μονόφθαλμοι απέναντι στη ζωή ή απέναντι σε έναν άνθρωπο; Τον κοιτάζουμε με ένα μόνο μάτι, από μία μόνο πλευρά, και πιστεύουμε ότι τον έχουμε καταλάβει ολόκληρο. Η Κίρκη αποκαλύπτει το ζώο που κρύβεται κάτω από τον πολιτισμένο άνθρωπο. Οι Σειρήνες είναι η έλξη της αυταπάτης και της αυτοκαταστροφής.

Για μένα, ένα από τα ισχυρότερα σημεία της Οδύσσειας γνωρίζεις ότι αυτό που σε καλεί μπορεί να σε καταστρέψει, κι όμως θέλεις να πλησιάσεις.

Θέλεις να ακούσεις. Η Καλυψώ είναι ο πειρασμός της λήθης.

Η δυνατότητα να ξεχάσεις την ευθύνη, να εγκαταλείψεις την επιστροφή και να παραμείνεις για πάντα σε έναν κόσμο χωρίς συνέπειες.

Και ο Άδης - η Νέκυια, η αγαπημένη μου ραψωδία λ- είναι η αναγκαστική συνάντηση με τους νεκρούς, με την απώλεια, με την καταστροφή και με τις συνέπειες των πράξεών μας.

Είναι η κάθοδος στον βαθύτερο εαυτό.

Στα έγκατα της ψυχής και της μνήμης, εκεί όπου δεν υπάρχουν πια δικαιολογίες και ο άνθρωπος αναγκάζεται να κοιτάξει όσα έχασε, όσα προκάλεσε και όσα δεν μπορεί να αλλάξει. Ο Νόλαν, στη δική του Νέκυια, επιλέγει να μας δείξει τον Αγαμέμνονα και όχι τον Αχιλλέα.

Και ίσως όχι τυχαία. Ο Αγαμέμνων είναι ο βασιλιάς που επέστρεψε από την Τροία, αλλά δεν σώθηκε από την επιστροφή του.

Δολοφονήθηκε μέσα στον ίδιο του τον οίκο.

Γίνεται έτσι η σκοτεινή προειδοποίηση προς τον Οδυσσέα ο νόστος δεν είναι πάντοτε λύτρωση.

Μπορεί να κρύβει προδοσία, βία και έναν τελευταίο πόλεμο μέσα στο ίδιο σου το σπίτι.

Στην ομηρική Νέκυια, όμως, υπάρχει και μία από τις πιο συγκλονιστικές ανατροπές ολόκληρου του έπους η συνάντηση με τον Αχιλλέα.

Με σημερινούς όρους, η απάντησή του θα μπορούσε να συνοψιστεί ως εξής Καλύτερα ο πιο ταπεινός ζωντανός παρά ο ενδοξότερος νεκρός.

Η απάντηση του Αχιλλέα ανατρέπει το ηρωικό ιδεώδες της Ιλιάδας.

Είχε επιλέξει τη σύντομη ζωή και την αιώνια δόξα. Στον Άδη, όμως, η δόξα δεν τον παρηγορεί.

Η αθανασία του ονόματος δεν μπορεί να αντικαταστήσει τη ζωή.

Και ύστερα δεν ρωτά πόσο μεγάλη παραμένει η φήμη του ούτε πώς τον θυμούνται οι άνθρωποι.

Ρωτά για τον πατέρα του, τον Πηλέα, και κυρίως για τον γιο του, τον Νεοπτόλεμο.

Όταν μαθαίνει ότι ο γιος του διακρίθηκε στην Τροία και βγήκε αλώβητος από την άλωση, απομακρύνεται χαρούμενος στο λιβάδι των ασφοδέλων. Ο Αγαμέμνων θυμίζει στον Οδυσσέα ότι η επιστροφή μπορεί να αποδειχθεί θανάσιμη. Ο Αχιλλέας τού θυμίζει ότι καμία δόξα δεν αξίζει περισσότερο από τη ζωή.

Και ανάμεσα σε αυτές τις δύο αλήθειες βρίσκεται ο δρόμος προς την Πηνελόπη.

Γιατί απέναντι στην Ελένη βρίσκεται η Πηνελόπη Όχι, όμως, ως ο «αγνός» εαυτός Θα την έλεγα τον ακέραιο εαυτό Τη μνήμη, την ευθύνη, τη σχέση που δεν βασίζεται στην κατάκτηση αλλά στην αναγνώριση Η Πηνελόπη δεν είναι το βραβείο που περιμένει τον ήρωα στο τέλος της διαδρομής.

Είναι ο άνθρωπος ενώπιον του οποίου ο Οδυσσέας πρέπει να σταθεί χωρίς τον μύθο του ήρωα, χωρίς τις νίκες και χωρίς τα κατορθώματά του Να σταθεί και να αναγνωριστεί! Καίγοντας την Τροία, καίω τον παλιό μου κόσμο Χάνομαι... Συναντώ όλα τα τέρατα που ξύπνησα μέσα μου Και επιστρέφω όχι αθώος, όχι όπως έφυγα, αλλά έχοντας αποκτήσει συνείδηση Ίσως γι’ αυτό η επιστροφή δεν παρουσιάζεται ως απλή αποκατάσταση Η Πηνελόπη δεν εξαγνίζει τον Οδυσσέα.

Δεν σβήνει όσα έγιναν.

Τον συνοδεύει στη μνήμη και στο πένθος για όσα προκάλεσε Ο νόστος δεν είναι η θριαμβευτική επιστροφή του νικητή Είναι η επιστροφή του ανθρώπου που πρέπει να λογοδοτήσει πρώτα στον ίδιο του τον εαυτό Και όλα αυτά, φυσικά, τα είχε ήδη μεταφέρει αριστουργηματικά ο Όμηρος στο έπος του Η Ελένη είναι το πάθος που οι άνθρωποι ονομάζουν αιτία του πολέμου Η Πηνελόπη είναι η αλήθεια που τους περιμένει όταν τελειώσουν τα ψέματα με τα οποία δικαιολόγησαν τον πόλεμο Υπάρχει, ωστόσο, ένα σημείο στο οποίο αρχικά διαφώνησα με τον Νόλαν η σειρά θανάτωσης των μνηστήρων. Στον Όμηρο, ο Αντίνοος πεθαίνει πρώτος. Ο Οδυσσέας τον χτυπά αιφνιδιαστικά την ώρα που σηκώνει το κύπελλο Δεν υποστηρίζω ότι η σειρά των θανάτων αποτελεί έναν αποδεδειγμένο και αυστηρό ψυχολογικό κώδικα.

Αυτό θα ήταν μια αλληγορική ανάγνωση και όχι φιλολογική βεβαιότητα Ωστόσο, η αρχική ακολουθία είναι εντυπωσιακή! Ο Αντίνοος μπορεί, στη δική μου αλληγορική ανάγνωση, να ακουστεί ως ο «αντίθετος στον νου» εκείνος που αντιστέκεται στη λογική, στην αλήθεια και στην εσωτερική συνείδηση.

Γι’ αυτό, στη δική μου ανάγνωση, πρέπει να πεθάνει πρώτος! Πριν ο άνθρωπος πολεμήσει τα επιμέρους πάθη του, πρέπει να θανατώσει εκείνη τη δύναμη μέσα του που αρνείται να δει την αλήθεια Και ο θάνατός του είναι χαρακτηριστικός πίνει, απολαμβάνει και δεν αντιλαμβάνεται ότι έχει φτάσει η κρίση του.

Το βέλος τον διαπερνά πριν προλάβει να μιλήσει, να εξηγήσει ή να δικαιολογηθεί.

Δεύτερος πεθαίνει ο Ευρύμαχος.

Πριν επιτεθεί, προσπαθεί να σωθεί με τα λόγια.

Ρίχνει όλη την ευθύνη στον ήδη νεκρό Αντίνοο, προτείνει αποζημίωση και υπόσχεται επανόρθωση Είναι η επόμενη άμυνα του ΕΓΩ «Δεν έφταιγα πραγματικά εγώ.

Έφταιγε κάποιος άλλος.

Θα επανορθώσω χωρίς να αλλάξω.» Και όταν οι δικαιολογίες αποτυγχάνουν, έρχεται η επίθεση.

Ύστερα βρίσκεται ο Αμφίνομος, ο οποίος, στη δική μου αλληγορική ανάγνωση, γίνεται ο άνθρωπος των δύο κατευθύνσεων.

Γνωρίζει κατά βάθος το σωστό, αλλά δεν εγκαταλείπει το λάθος.

Προσπαθεί να εμποδίσει τη δολοφονία του Τηλέμαχου, προειδοποιείται να φύγει, όμως παραμένει μαζί με τους υπόλοιπους.

Η αμφιθυμία είναι ίσως ένα από τα δυσκολότερα πράγματα που πρέπει να «θανατώσει» ο άνθρωπος μέσα του να γνωρίζει το αγαθό, αλλά να μην έχει τη δύναμη να απομακρυνθεί από το κακό.

Και υπάρχει μια υπέροχη λεπτομέρεια! τον Αμφίνομο δεν τον σκοτώνει ο Οδυσσέας αλλά ο Τηλέμαχος.

Σαν να λέει ο μύθος ότι τον διχασμένο άνθρωπο δεν μπορεί πάντοτε να τον νικήσει η παλιά, πολυτραυματισμένη συνείδηση.

Χρειάζεται η νέα θέληση.

Ο νέος εαυτός που μόλις ενηλικιώθηκε.

Έτσι, η αρχή της μνηστηροφονίας μπορεί να διαβαστεί ως μια εσωτερική διαδρομή Πρώτα σκοτώνεις αυτό που αντιστρατεύεται τον νου σου.

Ύστερα τις δικαιολογίες και την επιθετικότητα του εγώ σου.

Και μετά τον διχασμό που σε κάνει να γνωρίζεις το σωστό, αλλά να παραμένεις στο λάθος.

Οι μνηστήρες είναι όσα μνηστεύονται την ψυχή και σφετερίζονται τον οίκο της όσο ο πραγματικός του κύριος απουσιάζει.

Καταναλώνουν τον χρόνο, τη μνήμη, την περιουσία και τη ζωτική μας δύναμη, αλλά κανένας τους δεν μπορεί να γίνει νόμιμος βασιλιάς.

Δεν θα ισχυριστώ ότι και οι 108 μνηστήρες ακολουθούν μια αυστηρά καθορισμένη ψυχολογική σειρά.

Το ίδιο το κείμενο δεν το τεκμηριώνει και πολλοί από αυτούς σκοτώνονται χωρίς σαφή αλληλουχία.

Ίσως, επομένως, αυτό να απαλλάσσει και τον Νόλαν από τη δική μου ένσταση.

Γιατί στη δική του εκδοχή ο Αντίνοος δεν είναι απλώς ο χειρότερος μνηστήρας.

Συνδέεται με ολόκληρη την αμαρτία του πολέμου.

Είναι ο άνθρωπος που απέφυγε το προσωπικό κόστος, αφήνοντας έναν άλλον να το πληρώσει.

Ο άνθρωπος που θέλει να σκοτώσει τον Τηλέμαχο, να αρπάξει τον θρόνο και να κληρονομήσει έναν οίκο για τον οποίο δεν θυσιάστηκε ποτέ.

Γι’ αυτό, στη λογική της ταινίας, δεν μπορεί να πεθάνει πρώτος.

Αν πέθαινε αμέσως, ο θάνατός του θα ήταν απλώς η έναρξη της σφαγής.

Πεθαίνοντας τελευταίος, γίνεται το τέλος ενός λογαριασμού που άρχισε πολλά χρόνια πριν.

Και υπάρχει κάτι ακόμη βαθύτερο. Ο Αντίνοος και ο Οδυσσέας είναι σκοτεινοί καθρέφτες. Ο Αντίνοος σώθηκε από τον πόλεμο αφήνοντας έναν άλλον να θυσιαστεί. Ο Οδυσσέας κέρδισε τον πόλεμο θυσιάζοντας αμέτρητους ανθρώπους.

Ο ένας δεν αναλαμβάνει ποτέ το κόστος των πράξεών του.

Ο άλλος επιστρέφει συντετριμμένος, επειδή πλέον δεν μπορεί να ξεφύγει από αυτό.

Η τελική τους σύγκρουση δεν είναι μόνο ο νόμιμος βασιλιάς απέναντι στον σφετεριστή.

Είναι δύο διαφορετικοί τρόποι αντιμετώπισης της ενοχής.

Ο ένας τη φορτώνει πάντοτε στους άλλους.

Ο άλλος, έστω και αργά, αναγκάζεται να τη σηκώσει πάνω του.

Ίσως, λοιπόν, σκοτώνοντας τον Αντίνοο, ο Οδυσσέας να μη σκοτώνει μόνο τον αντίπαλό του.

Ίσως σκοτώνει εκείνο το κομμάτι του εαυτού του που κάποτε πίστευε ότι οι άλλοι μπορούσαν να θυσιαστούν για τον δικό του σκοπό.

Και η Πηνελόπη δεν περιμένει απλώς να πεθάνουν κάποιοι άνδρες.

Περιμένει να πάψουν να κυβερνούν την ψυχή οι ξένες επιθυμίες, ώστε να επιστρέψει ο αληθινός της νους στον οίκο του.

Αυτή δεν είναι φιλολογική βεβαιότητα.

Είναι η δική μου ερμηνεία.

Και ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλείο της «Οδύσσειας»: ότι κάθε άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίσει μέσα της τη δική του Τροία, τα δικά του τέρατα, τους δικούς του μνηστήρες και τον δύσκολο δρόμο της επιστροφής στον εαυτό του.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους