Original Post

Πλήρες Κείμενο:

No. 2024 Το Αμάλφι, η Βενετία, ο Αλμυρός και ο Άγιος Λαυρέντιος: μια μεσαιωνική τριλογία σε τρία μέρη ΜΕΡΟΣ Γ΄: Τέσσερα κομμάτια μάρμαρο και μια απάντηση που δεν έχει βρεθεί ακόμα Στα δύο πρώτα μέρη είδαμε τον Ερρίκο Τίνο να ναυαγεί σε αμαλφηνό πλοίο έξω από τον Αλμυρό (1112), και τον Αλμυρό να αναδεικνύεται σε έναν από τους μεγάλους εμπορικούς κόμβους του Αιγαίου, τόπο συμβολαίων, θαλασσοδανείων και νηοπομπών, όπου Βενετοί, Πιζάνοι και Αμαλφηνοί συναλλάσσονταν πλάι πλάι.

Τώρα αλλάζουμε κατεύθυνση και ανεβαίνουμε στο Πήλιο, εκεί που πάνω από το ομώνυμο χωριό στέκει ακόμη το καθολικό της μονής του Αγίου Λαυρεντίου.

Εκεί, σε έναν τοίχο, μας περιμένει το κομμάτι που κλείνει την τριλογία: ένα σπασμένο λατινικό επίγραμμα, τέσσερα μάρμαρα και μια λέξη που την μάθαμε τις προάλλες. Amalfitani.

Συναρμολογημένα, διαβάζονται περίπου έτσι: AD HONOREM SANCTI ANDREE APOSTOLI E PECUNIA AMALFITANI PRIMO Δηλαδή: «Προς τιμήν του Αγίου Αποστόλου Ανδρέου, με χρήματα Αμαλφην ». Το αν είναι ενικός Αμαλφινού ή πληθυντικός Αμαλφηνών παίζει - δες την σημείωση στο τέλος της ανάρτησης για την παλαιογραφική προσέγγιση.

Δύο λέξεις κρατούν το κλειδί. Ο Απόστολος Ανδρέας και το Αμάλφι.

Και οι δύο μας γυρίζουν πίσω στην ίδια εκείνη ναυτική πόλη της Κάτω Ιταλίας που συναντήσαμε στα προηγούμενα μέρη. Στο Αμάλφι ο καθεδρικός ναός ήταν αφιερωμένος στον Απόστολο Ανδρέα, με το αρχικό κτίσμα να ανάγεται στον 9 ή 10 αι. μ.Χ. Το 1208, κατατέθηκαν εκεί τα λείψανά του, φερμένα από την Κωνσταντινούπολη μετά την Τέταρτη Σταυροφορία.

Πώς έφτασε εκεί; Εδώ αρχίζουν οι διαφωνίες.

Eίναι ίσως μια από τις πιο μακρόβιες επιστημονικές "διαμάχες" της αρχαιολογίας της περιοχής. Ο Αθανάσιος Παπαδόπουλος-Κεραμεύς (1901), που πρώτος διάβασε τις λέξεις AD HONO και PECUNIA, πίστεψε ότι η ίδια η μονή του Αγίου Λαυρεντίου ήταν πρώτα λατινικό ίδρυμα των αρχών του 13ου αιώνα, στα χρόνια της Φραγκοκρατίας στη Θεσσαλία — στηριγμένος στο «ξενότροπον» του ναού και στη ρωμαϊκή καταγωγή του Αγίου Λαυρεντίου του Διακόνου (καμία σχέση με τον Όσιο Λαυρέντιο). Ο Νικόλαος Γιαννόπουλος (1935) διαφώνησε.

Για εκείνον ο ναός φαίνονταν καθ' όλα ορθόδοξος.

Έτσι υπέθεσε μια προϋπάρχουσα ορθόδοξη μονή που την κατέλαβαν Καθολικοί κατά τη Φραγκοκρατία, την οποία ο όσιος Λαυρέντιος βρήκε ερειπωμένη και ανήγειρε «εκ βάθρων» το 1378.

Ήταν αυτός που πρώτος διάβασε το AMALFITANI, συνέδεσε το όνομα με τα λείψανα του Αποστόλου Ανδρέα.

Θεώρησε λοιπόν το 1208 ως terminus post quem - δηλαδή ότι η επιγραφή έγινε ύστερα από το 1208.

Αλλά ο καθεδρικός του Αμάλφι υπήρχε νωρίτερα.

Επίσης, περιέργως πως για τον συνήθως φοβερά πολυμαθή Γιαννόπουλο, δεν την συνέδεσε με την μονή των Αμαλφηνών στο Άγιο Όρος που υπήρχε ήδη από τον 10ο αιώνα.

Στην προσπάθεια μιας πιο χρονολόγησης, ο Γιαννόπουλος υποδεικνύει μια πιθανή σύνδεση με τον Μιχαήλ Β' της Ηπείρου (1236-1271) ο οποίος έδωσε την Δημητριάδα και τα Λεχώνια προίκα στην κόρη του Άννα για να παντρευτεί τον πρίγκηπα της Αχαϊας Βιλλεαρδουίνο.

Αλλά προσθέτει, ότι μια άλλη πιθανότητα είναι η επιγραφή να είναι πιο πρόσφατη (15ος αι.). Τότε καιρό που οι Βενετοί είχαν στα χέρια τους πάλι τον Πτελεό και τα Λεχώνια. Ο Διονύσιος Ζακυθηνός (1936), μελετώντας ειδικά τη μορφή των γραμμάτων, έκρινε ότι η γραφή «μάλλον ενισχύει» χρονολόγηση ακόμη και πριν από το 1204, τραβώντας την επιγραφή προς τον 12ο αιώνα.

Σύγχρονοι σοβαροί επιστήμονες με πρώτη την αρχιτέκτονα και ερευνήτρια Ρέα Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού (1979) έβαλαν σημαντικά ερωτηματικά στις αρχικές υποθέσεις.

Αυτή εξετάζοντας τα αρχιτεκτονικά στοιχεία έδειξε ότι ο αρχικός ναός ήταν σταυροειδής εγγεγραμμένος του τέλους του 12ου αιώνα.

Επίσης είναι η πρώτη που έφερε την αγιορείτικη Μονή των Αμαλφηνών στη συζήτηση.

Από το άρθρο της μαθαίνουμε ότι η ύπαρξη της Μονής των Αμαλφηνών στο Άγιο Όρος έγινε γνωστή από τα αρχεία της Λαύρας στα 1963 (άρα ο Γιαννόπουλος δικαιολογείται που δεν την ήξερε). Όμως σχετικά με την προέλευση της επιγραφής γράφει καθαρά ότι «παραμένει άλυτο». Ο πιο πρόσφατος μελετητής, ο Πασχάλης Ανδρούδης, προχωρεί ακόμη παραπέρα: αμφιβάλλει αν τα τέσσερα λατινικά κομμάτια ανήκαν ποτέ στο ίδιο το καθολικό.

Παρατηρεί ότι μαζί τους βρέθηκαν θραύσματα πλακών με σταυρούς που ίσως προέρχονται από κάλυμμα σαρκοφάγου, δηλαδή ίσως πρόκειται για ταφικό μνημείο, μεταφερμένο από αλλού και εντοιχισμένο το 1764.

Και εδώ πρέπει να σταθούμε σε κάτι που συχνά ξεχνιέται.

Η περίφημη «μονή του Αγίου Ανδρέα», που οι παλαιότεροι θεώρησαν ιδρυμένη από Αμαλφιτανούς, δεν μαρτυρείται από καμία ανεξάρτητη πηγή — ούτε έγγραφο, ούτε χρυσόβουλλο, ούτε παπικό γράμμα, ούτε άλλη επιγραφή, ούτε παράδοση.

Είναι εξ ολοκλήρου υπόθεση φτιαγμένη να ταιριάζει με τις λέξεις του μαρμάρου.

Το αν πίσω από αυτή τη φράση κρύβεται μια ολόκληρη μονή, μια εκκλησία, ένας τάφος ή ένα απλό αφιέρωμα, παραμένει άγνωστο.

Κι αν έχει δίκιο ο Ανδρούδης και πρόκειται για κάλυμμα σαρκοφάγου, τότε το AD HONOREM SANCTI ANDREE μπορεί κάλλιστα να είναι η επιτύμβια αφιέρωση ενός Αμαλφηνού στον προστάτη άγιο της πατρίδας του, χωρίς να υπήρξε ποτέ καμία μονή του Αγίου Ανδρέα στον Άγιο Λαυρέντιο.

Και εδώ, μπαίνει ο Ερρίκος Τίνο και συμπληρώνει μερικώς το κενό.

Γιατί το τεκμήριο του συμβολαίου του (δες Μέρος Α') είναι μια απτή απόδειξη ότι το αμαλφηνό στοιχείο είχε παρουσία στον Παγασητικό.

Το έγγραφο της Μονής San Zaccaria το δίνει με μία φράση: «in nave de Malfetanis». Οι Αμαλφηνοί δεν ήταν αφηρημένη υπόθεση αρχειακής φιλολογίας ούτε μια μακρινή δύναμη της ιταλικής χερσονήσου αλλά ήταν μια πραγματική παρουσία στον Παγασητικό, την ίδια περίπου εποχή (ίσως μερικές δεκαετίες πιο πριν) που η αρχιτεκτονική τοποθετεί τον αρχικό ναό του Αγίου Λαυρεντίου.

Αλλά αυτό το στοιχείο δεν λύνει το αίνιγμα της λατινικής επιγραφής.

Ίσως να ανήκε σε μια λατινική εκκλησία, ίσως στον τάφο ενός Αμαλφηνού εμπόρου, ίσως σε αφιέρωμα ενός εύπορου Αμαλφηνού που πέρασε από αυτά τα νερά.

Η οριστική απάντηση μένει, έγραψαν και οι σύγχρονοι μελετητές, χρειάζεται περαιτέρω έρευνα.

Αλλά τουλάχιστον ξέρουμε πια ότι ο δρόμος από την Amalfi ως το Πήλιο περνούσε από τον Κόλπο του Αλμυρού.

Ελπίζω να μην σας κούρασα! Πηγές & σημειώσεις --- * Για τη λατινική επιγραφή: Α. Παπαδόπουλος-Κεραμεύς, Σημειώσεις εξ Αγίου Λαυρεντίου, ΕΦΣΠ Ε΄ (1901) 115-128· Ν. Ι. Γιαννόπουλος, Η επί του Πηλίου Μονή του Αγίου Λαυρεντίου, ΕΕΒΣ 11 (1935) 385-408· Δ. Α. Ζακυθηνός, Η λατινική επιγραφή του Αγ. Λαυρεντίου, Ελληνικά 9 (1936) 29-31· Ρ. Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού, Παρατηρήσεις στο μοναστήρι του Αγίου Λαυρεντίου Πηλίου, ΔΧΑΕ Θ΄ (1977-79) 223-248· Π. Ανδρούδης, Βυζαντινά γλυπτά από το καθολικό της Μονής του Αγίου Λαυρεντίου στο Πήλιο.

Η ανάγνωση με συμπλήρωση Μ. Χατζηδάκη· διαφορετική ανάγνωση ενός τμήματος από τον Ζακυθηνό (discipuli) και το Γιαννόπουλο (diakoni). * Για το ναυάγιο του 1112: R. Morozzo della Rocca – A. Lombardo, Documenti del commercio veneziano nei secoli XI–XIII, τ. I, αρ. 35 (Τορίνο 1940). Βλ. ΜΕΡΟΣ Α΄. * Για την ύπαρξη της Μονής των Αμαλφηνών στο Άγιο Όρος Α. Ρertusi, Monasteri e monaci italiani all'Athos nell'alto medioevo, Le Millénaire Mont Athos, 963-1963, I, 218 - 219 Μου λείπει μια μελέτη ενός δικού μας του Μιχάλη Χατζηγιάννη.

Το διδακτορικό του στην Γαλλία. Hatjigiannis M., Le monastère de Hagios Lavrentios sur le Mont Pelion, 1984 Αν κανείς έχει επαφή μαζί του δώστε μου κάποιο email ή τηλέφωνο.

Θα χαρώ να μιλήσω μαζί του όχι μόνο για την δουλειά του αλλά γιατί τον θυμάμαι καλά ώς αγαπητό ομαδάρχη στα μέσα της δεκαετίας του 70 στις κατασκηνώσεις της ΓΕΧΑ στην Πορταριά.

Βλέπω ότι έχει δημοσιευθει στο Θεσσαλικό Ημερολόγιο (1992). Επίσης καθώς έγραφα αυτή την ανάρτηση (σε ένα ελληνικό νησί... ) δεν είχα πρόσβαση στα βιβλία οτυ αείμνηστου Α. Παπαθανασίου.

Θα τα κοιτάξω και αν αλλάζει κάτι θα ενημερώσω την ανάρτηση.

Μια μικρο λεπτομέρεια.

Τα τρια από τα τέσσερα κομμάτια, ο Γιαννόπουλος λέει ότι είναι εντειχισμένα ενώ το τέταρτο (με το AMAFLITAN) βρεθηκε στα υπόγεια του ναού.

O φίλος Nitis Lavrentios μας λέει ότι σήμερα αυτές οι επιγραφές στην Λατινική γραφή βρίσκονται οι δύο εντοιχισμένες στο καθολικό της μονής του Αγίου Λαυρέντιου και οι δυο στο πάτωμα του εξωνάρθηκα.

Βάζω εδώ μια σημαντική υποσημείωση για το διάβασμα της επιγραφής.

Συγνώμη που σας τρελαίνω με λεπτομέρειες αλλά πολλές φορές έχουν σημασία. Ο Γιαννόπουλος την διαβάζει την επιγραφή ως + AD HONO E S(AN)CTI ANDREE APOSTOLI + DI . E PECUNIA AMALFITANI RIMO + Αντίθετα ο Μ. Χατζηγάκης (Έφορος Βυζαντινών Αραιοτήτων) θεώρησε ότι γράφει (στο άρθρο της Λεωνιδοπούλου-Στυλιανού) + AD HONO/ E(M) S(AN)C(T)I ANDREE APOSTOLI + D/E PECUNIA AMALFIT /RUM+ Για τα σύμβολα: Στις επιγραφικές αποδόσεις, οι περικλείουν γράμματα που έχουν χαθεί από την πέτρα και τα οποία ο μελετητής αποκαθιστά (π.χ. HONO = σώζεται HONO, συμπληρώνεται REM.

Το δηλώνει αβέβαιη αποκατάσταση.

Οι (παρενθέσεις) αναπτύσσουν συντομογραφίες που υπήρχαν χαραγμένες εν συντομία (π.χ. S(AN)CTI = στην πέτρα SCTI, εννοείται sancti). Η κάθετος / σημειώνει το όριο ανάμεσα στα σπασμένα κομμάτια του μαρμάρου. Ο Γιαννόπουλος αντί για "/" αλλάζει γραμμή, γράφοντας κάθε θραύσμα σε δική του γραμμή.

Το τελευταίο τεμάχιο φέρει καθαρά τα γράμματα RIM με το Ο χαραγμένο σε δεύτερη σειρά κάτω από το Μ, δηλαδή RIMO. Ο Γιαννόπουλος το συμπλήρωσε ορθά κατά την ταπεινή μου γνώμη ως RIMO.

Η ανάγνωση -RUM («Amalfitanorum», γενική πληθυντικού) που προτείνει η Χατζηδάκης δεν φαίνεται να στηρίζεται στην ίδια την πέτρα, όπου το δεύτερο γράμμα είναι σαφώς Ι και όχι U. Μου φαίνεται ότι είναι περισσότερο γραμματική αποκατάσταση παρά ευθεία παλαιογραφική ανάγνωση.

Δηλαδή ο Γιαννόπουλος διαβάζει Αμαλφηνού, ενώ ο Χατζηδάκης διαβάζει Αμαλφηνών.

Ακόμα μια διαφορά που θα μπορούσε να επηρεάσει τις διάφορες υποθέσεις.

--------------------------------------- Υποδείξεις και διορθώσεις πάντα ευπρόσδεκτες!

--------------------------------------- «Το περιεχόμενο αυτής της Σελίδας διατίθεται με την άδεια Creative Commons Αναφορά Δημιουργού 4.0» Να αναφέρετε υποχρεωτική την πηγή (Η Μαγνησία στο Πέρασμα του Χρόνου) αν χρησιμοποιείτε το υλικό από εδώ.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους