Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Οδύσσεια Νόλαν: μια πιστή, μοντέρνα, ευριπίδεια και καζαντζακική διασκευή του ομηρικού έπους του Νίκου Γκούνα, Μέλους του KEMES Δεδομένου πως ό,τι ήταν να ειπωθεί για την σκηνοθετική και τεχνική δεινότητα του Νόλαν, έχει ήδη ειπωθεί στις προηγούμενες ταινίες του, και δεδομένου πως εν προκειμένω οι βασικές ενστάσεις (πέραν των όσων ήδη υπάρχουν λόγω των επιλογών του καστ) θα αφορούν την διασκευή του ομηρικού έπους, και θα προέρχονται από τους φιλολογικά ορθούς (κατά το πολιτικά ορθοί), οι οποίοι ήδη άρχισαν να κατηγορούν τον σκηνοθέτη για τις ελευθερίες που πήρε ως σεναριογράφος- διασκευαστής, νομίζω πως αυτό που έχει περισσότερο νόημα την παρούσα στιγμή από μια συνολική κριτική της ταινίας, είναι ένα κείμενο που να δικαιώνει τόσο αρχαιοελληνικά, όσο και κινηματογραφικά την εξαιρετική διασκευή που έχει κάνει εν προκειμένω ο Νόλαν.

Θα ξεκινήσω λέγοντας πως ούτε οι ίδιοι οι Αρχαίοι δεν έμειναν πιστοί στον Όμηρο με πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα την Ελένη του Ευριπίδη.

Όσον αφορά τον Νόλαν ως διασκευαστή, προσωπικά τον βρήκα άκρως ευριπίδειο και καζαντζακικό (βλ. Τελευταίο Πειρασμό). Το βασικό κοινό στοιχείο Νόλαν με Ευριπίδη και Καζαντζάκη είναι οι εξανθρωπισμοί.

Ως θεολόγος δεν μπορώ αρχής εξαρχής να μην σχολιάσω άκρως θετικά το γεγονός πως ενώ ο Νόλαν στα πλαίσια του εξανθρωπισμού του έπους, κρατάει από τους θεούς μόνο την Αθηνά, με τρόπο βέβαια που περισσότερο θυμίζει Παναγία παρά Ολύμπια θέα (θα μιλάμε για μεγάλη ειρωνία αν υπάρξουν αρνητικά σχόλια από συντηρητικούς χριστιανούς για την μη παρουσία των θεών και την απλώς συμβολική και παρηγορητική και όχι παρεμβατική στα γεγονότα παρουσία της Αθηνάς, την ώρα που το βασικό χριστιανικό επιχείρημα εναντίον των αρχαιοελληνικών θεών είναι πως έχουν ανθρώπινα πάθη), εντούτοις στην ταινία υπάρχει έντονο το στοιχείο της πίστης, ως εκ τούτου δεν απουσιάζει η πνευματικότητα.

Όσον αφορά συγκεκριμένα το πνευματικό στοιχείο ο ίδιος ο Νόλαν έχει δηλώσει σε συνέντευξή του, πως η ταινία είναι επηρεασμένη και από τον Αντρέι Ρουμπλιόφ του Ταρκόφσκι, που είναι η πιο χριστιανική ταινία του Ρώσου σκηνοθέτη, οπότε μάλλον συνειδητά ο ίδιος εκχριστιάνισε την Οδύσσεια.

Κατά την γνώμη μου το έκανε με τρόπο που ιστορικά δεν αλλοιώνει τα θρησκευτικά πιστεύω και την λατρεία της εποχή.

Βρήκα δε στοιχεία από Ταρκόφσκι και στην σκηνοθεσία και στην φωτογραφία.

Από την άλλη θα πω όμως πως παρά τις δικές του πινελιές, ο Νόλαν είναι πιο πιστός στον Όμηρο από ό,τι είναι ο Ευριπίδης στην προσέγγιση του Τρωικού Πολέμου και ο Καζαντζάκης στην Καινή Διαθήκη (ο Σκορσέζε στην μεταφορά του Πειρασμού δεν αποκλίνει όσο ο Καζαντζάκης), κρατώντας τον πυρήνα του έργου.

Δύο τα βασικά σημεία που καθιστούν την μεταφορά του (παρά τις όποιες ελευθερίες) πιστή: το πρώτο είναι πως όπως και ο Όμηρος, έτσι και ο Νόλαν δίνει μεγάλη έμφαση στο οικογενειακό σκέλος της Ιθάκης, δηλαδή στο τρίγωνο Οδυσσέας, Πηνελόπη, Τηλέμαχος.

Και το κάνει με τον ίδιο τρόπο που το κάνει και το έπος: αφενός ξεκινώντας την ταινία από την Ιθάκη και αφετέρου με τις εναλλαγές που κάνει ανάμεσα στον Οδυσσέα και τις περιπέτειες του και την επίσκεψη του Τηλέμαχου στην Σπάρτη, για να μάθει πληροφορίες για τον πατέρα του.

Το δεύτερο σημείο που δείχνει την πιστή μεταφορά του Νόλαν, είναι πως πήρε ένα αφηγηματικό έπος και το διασκεύασε ως αφηγηματικό έπος, κρατώντας την μη γραμμική- εγκιβωτισμένη αφήγηση (τις παράλληλες αφηγήσεις δηλαδή με τις εναλλαγές του χρόνου και τα φλας μπακ) του Ομήρου.

Στην αφηγηματική πιστότητα στον Όμηρο οφείλεται, κατά την γνώμη μου και ένα στοιχείο της ταινίας, που έχω ήδη δει σε κριτικές να αναφέρεται ως αρνητικό της, που έχει να κάνει με την αποσπασματική και γρήγορη εξιστόρηση των γεγονότων (εδώ μάλλον μιλάμε επίσης και για ένα ακόμα σημείο επιρροής από Ταρκόφσκι) ειδικά των περιπετειών του Οδυσσέα (με εξαίρεση την σκηνή του Πολύφημου που είναι η πιο μεγάλη από τις περιπέτειες). Επειδή έχω πρόσφατη την ανάγνωση του έπους (για την ακρίβεια το τελείωσα μια μέρα πριν δω την ταινία), έχω να πω πως το μεγαλύτερο μέρος του είναι ο ορισμός της επιτάχυνσης, έχουμε δηλαδή γρήγορη εναλλαγή γεγονότων.

Επιβραδύνση (δηλαδή αργούς ρυθμούς) στο έπος έχουμε μόνο σε όλο το κομμάτι από την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη και μετά, διότι ο Όμηρος προετοιμάζει έτσι την κορύφωση της Μνηστυροφονίας. Ο Νόλαν, τώρα επειδή μιλάμε για διασκευή, για εξοικονόμηση χρόνου (που είναι το Α και το Ω μιας διασκευής.

Ο διασκευαστής και ο σκηνοθέτης, που εν προκειμένω είναι το ίδιο πρόσωπο, οφείλουν να διαλέξουν δημιουργικά τι θα κρατήσουν και τι θα αφαιρέσουν από το πρωτότυπο έργο και γενικά πως θα το διαχειριστούν στα πλαίσια του ότι πρέπει να μεταφερθεί σε συγκεκριμένη διάρκεια, επομένως έχουν περιορισμένο χρόνο) είτε αφαιρεί ολόκληρα επεισόδια (πχ Ναυσικά και Φαίακες) είτε ενώνει μεταξύ τους σκηνές (πχ την σκηνή της συζήτησης του δήθεν ζητιάνου Οδυσσέα με την Πηνελόπη με εκείνη της αναγνώρισής του από την παραμάνα Ευρίκλεια). Προσωπικά, έχοντας δει αρνητικά σχόλια για το ότι δεν υπάρχει η Ναυσικά στην ταινία, δεν καταλαβαίνω τι θέμα υπάρχει που δεν υπάρχει (την στιγμή μάλιστα που είναι η μόνη γυναίκα με την οποία έρχεται σε επαφή οι Οδυσσέας, που δεν γίνεται κάτι ερωτικό μαζί της) και που αντί να διηγείται τις περιπέτειες του στους Φαίακες, τις διηγείται στην Καλυψώ.

Θέμα θα υπήρχε αν απουσίαζε από την ταινία γενικά η αναφορά στον Ξένιο Δια και την φιλοξενία, που υπάρχει και στους Φαίακες, αλλά δεν είναι το μόνο σημείο που υπάρχει στον Όμηρο.

Τα υπόλοιπα σημεία στα οποία υπάρχει τα κρατάει μια χαρά ο Νόλαν.

Και ενώ σε γενικές γραμμές βρήκα ομηρικούς τους γρήγορους ρυθμούς και την αφήγηση της ταινίας (διότι όπως ήδη είπα και στο έπος γρήγοροι είναι), για να πω και κάτι αρνητικό, βρήκα κακές και βεβιασμένες τις αναγνωρίσεις του Οδυσσέα από την Ευρίκλεια και την Πηνελόπη (τον Λαέρτη τον έχει αφαιρέσει εντελώς!). Η αναγνώριση του από την άλλη από τον Τηλέμαχο (εξαιρετικός ο κατά Νόλαν τρόπος που καταλαβαίνει την αληθινή ταυτότητα του "ζητιάνου") κρατάει λίγο περισσότερο, σε σχέση με τις άλλες δύο.

Παραταύτα θα πω πως βρήκα καλύτερο και πιο συγκινητικό το σημάδι με το οποίο ο Νόλαν βάζει την Πηνελόπη να αναγνωρίζει τον Οδυσσέα σε σχέση με το κρεβάτι που έχει ο Όμηρος! Και ερχόμαστε τώρα στην καυτή σεναριακή πατάτα της ταινίας εξαιτίας της οποίας ο Νόλαν θα φάει στάνταρ ξύλο από ημιμαθείς και που αφορά συγκεκριμένες αλλοιώσεις του , που είναι αποτέλεσμα της εκ μέρους του υιοθέτησης σύγχρονων αντιλήψεων από το μετατραυματικό στρες του Οδυσσέα μέχρι την πλήρη απόρριψη αφενός του Τρωικού Πολέμου και αφετέρου της αποδοχής του ζεύγους Μενέλαος- Ελένη μέσω του φεμινιστικού λεκτικού ξύλου που ρίχνει η δεύτερη στον πρώτο.

Αυτό λοιπόν που δεν γνωρίζουν οι ημιμαθείς είναι πως κάθε έργο εκφράζει τις αντιλήψεις της εποχής που δημιουργείται και όχι που διαδραματίζεται.

Και αυτό ισχύει και για τις διασκευές.

Και ο ίδιος ο Όμηρος είχε αναχρονισμούς.

Μαντέψτε ποιος είναι ο μεγαλύτερος του αναχρονισμός: ενώ η Οδύσσεια διαδραματίζεται στην εποχή του Χαλκού, ο Όμηρος έχει περιγραφές που αναφέρονται στην εποχή την δική του, δηλαδή του Σιδήρου, έχοντας στο έπος σιδερένια όπλα και πανοπλίες, που δεν υπήρχαν την εν λόγω εποχή, αφού δεν υπήρχε σίδηρος.

Αυτό σημαίνει πως από την στιγμή που ούτε ο ίδιος ο Όμηρος δεν είναι ιστορικά ακριβής σε σχέση με τα όπλα και τις πανοπλίες, είναι εκτός τόπου και χρόνου αυτόματα οι κριτικές για τις πανοπλίες και τις περικεφαλαίες της ταινίας! Άλλο η προσωπική άποψη του καθενός για το αν του αρέσουν ή όχι τα κοστούμια της ταινίας και εντελώς άλλο να κατηγορείται ο Νόλαν για κάτι που ο πρώτος που το έκανε, είναι ο ίδιος ο Όμηρος.. Οι δε μεταγενέστεροι του Ομήρου Τραγικοί, πέραν του ότι δεν τον ακολούθησαν πιστά, έγραψαν τα αντιπολεμικά τους έργα, θέλοντας να ασκήσουν κριτική στον Πελοποννησιακό Πόλεμο, που ήταν πόλεμος της εποχής τους και όχι της εποχής που διαδραματίζονται τα έργα τους, εκφράζοντας εναντίον του σύγχρονες με αυτούς αντιλήψεις που δεν υπήρχαν στον χρόνο αφήγησης των έργων.

Ένα άλλο παράδειγμα είναι το τρίτο μέρος της τριλογίας Ορέστεια του Αισχύλου Ευμενίδες, που έχει ως θέμα του την Δημοκρατία.

Δημοκρατία όμως την εποχή της Ορέστειας δεν υπήρχε! Όπως λοιπόν ο Όμηρος και οι Τραγικοί εκφράζουν τις απόψεις της εποχής τους και όχι αυτής που διαδραματίζονται τα έργα τους, το ίδιο ακριβώς κάνει και ο Νόλαν.

Είναι λογικό επομένως σύγχρονη αμερικανική διασκευή της Οδύσσειας να έχει ως βασικό επιχείρημα κατά του πολέμου το νούμερο 1 σύγχρονο αμερικανικό επιχείρημα εναντίον του, που είναι αυτό του μετατραυματικού στρες.

Συν το ότι ναι μεν σύγχρονος ο όρος, ως ψυχολογική κατάσταση όμως υπήρχε πάντα, απλά μέχρι να ανακαλυφθεί από την επιστήμη, οι άνθρωποι δεν ήξεραν την ύπαρξη του.

Όσον αφορά τώρα Τρωικό Πόλεμο και Ελένη, με την σύγχρονη λογική ούτε ο πρώτος μπορεί να δικαιωθεί (με τα σημερινά δεδομένα ένας άδικος ιμπεριαλιστικός πόλεμος ήταν, που έγινε, όπως ισχύει για κάθε πόλεμο (εν προκειμένω εννοείται πως μιλάω για την πλευρά που κάνει την επίθεση, δεν τίθεται θέμα πως ο αμυντικός είναι δικαιολογημένος) με μόνο κίνητρο τα οικονομικά και εδαφικά κέρδη), ούτε το ότι η δεύτερη σώνει και ντε έπρεπε να καταλήξει με τον νόμιμο σύζυγό της, αντί να καταλήξει με τον Πάρη ή με κανέναν από τους δύο, διεκδικώντας την αυτονομία της ως γυναίκα.

Και αφού έχω πει όλα τα παραπάνω και αφού δώσω ένα μεγάλο ΕΥΓΕ στον Νόλαν για την εξαιρετική του διασκευή (οι λίγες ενστάσεις δεν αναιρούν το σύνολο), έχω να πω κλείνοντας πως, παρότι νωρίς, πρέπει να ετοιμάζεται και να ράβεται από τώρα για το πρώτο του OSCAR Σεναρίου, εν προκειμένω διασκευασμένου.

ΑΞΙΟΣ! (Είδα την ταινία σε IMAX αίθουσα.

Ο κόσμος στο τέλος ΧΕΙΡΟΚΡΟΤΗΣΕ! Τι μόνο σε ΠΑΤΑΤΕΣ (ονόματα δεν λέμε, ατάλαντους σκηνοθέτες και κινηματογραφικούς βιασμούς μεγάλων ιστορικών μορφών, που κάποιοι θεωρούν σοβαρές ιστορικές ταινίες και αριστουργήματα, δεν θίγουμε..) θα πέφτει χειροκρότημα; Να δώσω και μια φιλική συμβουλή στους haters: να ετοιμάζονται ψυχολογικά από τώρα, διότι την Δευτέρα που θα μάθουμε τι εισιτήρια έκοψε η ταινία το πρώτο τετραήμερο, θα το φυσάνε και δεν θα κρυώνει.

Και αυτό το λέω και από την προσέλευση που είχε η προβολή που την είδα (σχεδόν σολντ άουτ). Και μιλάμε για ΑΠΟΓΕΥΜΑ Πέμπτης! Η δε βραδυνή στην ίδια αίθουσα που ακολούθησε ήταν ΕΝΤΕΛΩΑ ΣΟΛΝΤ ΑΟΥΤ (και μιλάμε για αίθουσα 300 ΘΕΣΕΩΝ!)!!! Η πρόβλεψη μου είναι πως θα ξεπεράσει την προαναφερθείσα πατάτα και σε χρόνο προβολής και σε εισπράξεις)

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους