Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Το 415 π.Χ., το αθηναϊκό κοινό παρακολουθεί την Εκάβη, μια τραγωδία του Ευριπίδη.

Στη σκηνή, το φάντασμα του Αχιλλέα απαιτεί να θυσιαστεί η Πολυξένη, η νεαρή κόρη του Πριάμου, πάνω στον τάφο του.

Το έργο αναδεικνύει τον πόνο μιας μητέρας, της βασίλισσας της Τροίας, που βρίσκεται αντιμέτωπη με το αδιανόητο: να δει την κόρη της να σφαγιάζεται προκειμένου να τιμηθεί ο θάνατος ενός εχθρού της πόλης της.

Το κοινό συγκλονίζεται, και αυτός ακριβώς είναι ο επιδιωκόμενος στόχος.

Για έναν Αθηναίο του 5ου αιώνα π.Χ., η θυσία ενός ανθρώπου, πόσο μάλλον μιας νεαρής κοπέλας και μάλιστα κόρης βασιλιά, αποτελεί μια αποτρόπαιη πράξη. Ο Ευριπίδης το γνωρίζει καλά και, αν επιλέγει να θέσει επί σκηνής αυτή τη θυσία, είναι ακριβώς επειδή προκαλεί σοκ, αποκαλύπτοντας τα άκρα στα οποία μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους ο πόλεμος.

Η αγριότητα του Πελοποννησιακού Πολέμου και, πιο συγκεκριμένα, η σφαγή της Μήλου που είχε λάβει χώρα τον προηγούμενο ακριβώς χρόνο, το 416 π.Χ., αναμφίβολα τροφοδότησε τον προβληματισμό του.

Από ιστορική και αρχαιολογική άποψη, η δημογραφική κατάρρευση της Μήλου επιβεβαιώνεται από την απότομη διακοπή κοπής τοπικών νομισμάτων και παραγωγής κεραμικής τα αμέσως επόμενα χρόνια, υπογραμμίζοντας το πραγματικό υπόβαθρο της βίας.

Ωστόσο, ο Ευριπίδης επανέρχεται στο ίδιο μοτίβο με την Ιφιγένεια εν Αυλίδι, ένα έργο όπου ο Αγαμέμνονας δέχεται να θυσιάσει τη δική του κόρη προκειμένου να εξασφαλίσει ούριους ανέμους που θα οδηγήσουν τον ελληνικό στόλο στα τείχη της Τροίας.

Και στις δύο περιπτώσεις, η ανθρωποθυσία δεν παρουσιάζεται τόσο ως θρησκευτική τελετουργία, αλλά ως σαφής δείκτης της ηθικής χρεοκοπίας των ανθρώπων.

Η εικαστική αποτύπωση αυτού του μύθου, όπως μαρτυρείται στον γνωστό τυρρηνικό αμφορέα μελανόμορφου ρυθμού του 6ου αιώνα π.Χ. που απεικονίζει τη σφαγή της Πολυξένης από τον Νεοπτόλεμο, υποδεικνύει πόσο βαθιά ριζωμένη ήταν αυτή η θεματική στην οπτική και αφηγηματική παράδοση, πολύ πριν την κλασική θεατρική σκηνή.

Ανατρέχοντας τρεις αιώνες πίσω, στην υποτιθέμενη εποχή του Ομήρου, το τοπίο αλλάζει.

Στη ραψωδία Ψ της Ιλιάδας, ο Πάτροκλος έχει μόλις σκοτωθεί από τον Έκτορα. Ο Αχιλλέας, κυριευμένος από θλίψη και οργή, οργανώνει μεγαλειώδεις νεκρικές τελετές για τον σύντροφό του.

Κατασκευάζει μια τεράστια νεκρική πυρά, εναποθέτει το σώμα του νεκρού και, όπως αναφέρει ο Όμηρος σε λίγους μόνο στίχους χωρίς να επιμείνει, σφαγιάζει δώδεκα νεαρούς Τρώες πάνω στην πυρά.

Είναι αξιοσημείωτο ότι ο ποιητής δεν σχολιάζει την πράξη, ούτε την κρίνει.

Δεν υπάρχει δραματική ένταση, χαρακτήρας που να αγανακτεί, ή κάποιος θεός που να παρεμβαίνει.

Το γεγονός αναφέρεται σχεδόν με την ίδια φυσικότητα που θα περιγραφόταν η διακόσμηση μιας ασπίδας ή ο αριθμός των πλοίων του στόλου, συνθέτοντας μια σιωπή εξαιρετικά εύγλωττη.

Αυτό δεν συμβαίνει επειδή η ανθρωποθυσία αποτελούσε αναγκαστικά μια καθημερινή πρακτική, αλλά επειδή υποδηλώνει ότι ο δημιουργός του έπους δεν ένιωσε την ανάγκη να μετατρέψει το επεισόδιο σε ηθικό ζήτημα.

Αυτό που στον Ευριπίδη αποτελεί τον πυρήνα της τραγωδίας, εδώ δεν προκαλεί κανένα σχόλιο.

Η σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα, ωστόσο, επιβεβαιώνει ότι η περιγραφή του Ομήρου απηχεί πραγματικές ταφικές πρακτικές της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου.

Στη νεκρόπολη της Ορθής Πέτρας στην Ελεύθερνα της Κρήτης (9ος-8ος αιώνας π.Χ.), οι ανασκαφές έφεραν στο φως μια μνημειώδη νεκρική πυρά που ταυτίζεται εντυπωσιακά με το ομηρικό έπος.

Δίπλα στα καμένα οστά ενός διακεκριμένου πολεμιστή, εντοπίστηκε ο σκελετός ενός γεροδεμένου άνδρα περίπου τριάντα ετών, ο οποίος δεν έφερε ίχνη καύσης, αλλά το κρανίο του είχε αποκοπεί από τον κορμό, προσφέροντας τη σαφέστερη αρχαιολογική ένδειξη τελετουργικής εκτέλεσης αιχμαλώτου στο πλαίσιο απόδοσης νεκρικών τιμών.

Μεταξύ του κόσμου του Ομήρου και αυτού του Ευριπίδη, τα όρια του τι θεωρεί αποδεκτό μια κοινωνία φαίνεται να έχουν μετατοπιστεί ριζικά.

Αυτό που ανήκε στον ηρωικό κόσμο μετατράπηκε, τον 5ο αιώνα π.Χ., σε έναν από τους ισχυρότερους μηχανισμούς της τραγικής φρίκης.

Παρόλα αυτά, είναι το ίδιο ακριβώς κείμενο, η Ιλιάδα, που οι Αθηναίοι αποστήθιζαν και θαύμαζαν ως το απόγειο της κουλτούρας τους, προσεγγίζοντας αυτούς τους στίχους με την ίδια ευλάβεια που επεδείκνυαν στις θεσμικές τους λειτουργίες.

Ο κόσμος του Ομήρου τούς ήταν ταυτόχρονα οικείος και βαθιά ξένος.

Προχωρώντας δύο αιώνες μπροστά, η ρωμαϊκή πραγματικότητα παρουσιάζει μια διαφορετική πτυχή του ίδιου φαινομένου.

Το 216 π.Χ., μετά την καταστροφή στις Κάννες, η ίδια η Ρώμη καταφεύγει στην ανθρωποθυσία.

Ακολουθώντας τις υποδείξεις των Σιβυλλικών Βιβλίων, δύο Γαλάτες και δύο Έλληνες, ένας άνδρας και μια γυναίκα από κάθε λαό, θάβονται ζωντανοί στο Forum Boarium, στην καρδιά της πόλης. Ο Τίτος Λίβιος, ο οποίος καταγράφει το γεγονός, φροντίζει να διευκρινίσει ότι πρόκειται για ένα τελετουργικό ελάχιστα ρωμαϊκό (minime Romano sacro), κρατώντας σαφείς αποστάσεις, ενώ ο Πλούταρχος εξηγεί ότι οι Ρωμαίοι εξαναγκάστηκαν, προσπαθώντας έτσι να δικαιολογήσει το αδικαιολόγητο. Το Forum Boarium αποτελούσε εμπορικό και λατρευτικό κόμβο, και οι αρχαιολογικές μαρτυρίες, σε συνδυασμό με φιλολογικές πηγές που αναφέρουν παρόμοιους ενταφιασμούς το 228 π.Χ. και το 113 π.Χ., υποδεικνύουν την ύπαρξη ενός ειδικά διαμορφωμένου υπόγειου πέτρινου θαλάμου κάτω από την πλατεία για αυτόν ακριβώς τον σκοπό.

Η θεσμική επιβίωση αυτής της πρακτικής, ως έσχατης λύσης σε περιόδους ακραίας κρατικής κρίσης, επιβεβαιώνεται από το γεγονός ότι η ρωμαϊκή Σύγκλητος χρειάστηκε να εκδώσει επίσημο ψήφισμα (senatus consultum) το 97 π.Χ. για να απαγορεύσει ρητά τις ανθρωποθυσίες.

Ακόμη και όταν βρέθηκαν αντιμέτωποι με μια υπαρξιακή απειλή, οι Ρωμαίοι ένιωθαν την ανάγκη να δικαιολογήσουν μια πρακτική την οποία εφάρμοζαν πλέον μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις, υποδηλώνοντας ότι, από την εποχή του Ομήρου μέχρι τον Τίτο Λίβιο, τα ηθικά σύνορα είχαν μετατοπιστεί οριστικά.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους