Original Post

Πλήρες Κείμενο:

ΕΝΑΣ ΕΛΛΗΝΑΣ ΣΥΝΟΜΙΛΕΙ ΜΕ ΤΟΝ ΚΡΙΣΤΟΦΕΡ ΝΟΛΑΝ ΓΙΑ ΤΗΝ «ΟΔΥΣΣΕΙΑ» Είδα χθες την εντυπωσιακή ταινία του Νολαν "ΟΔΥΣΣΕΙΑ". Έχοντας διαβάσει και τις αιτιάσεις πολλών αλλά και τα διθυραμβικά σχόλια άλλων, φανταστηκα τον παρακάτω υποθετικό διάλογο με τον Νόλαν, που απαντά σε ερωτήσεις ενός Έλληνα (ο οποίος αντιλέγει κιόλας στον Νόλαν). 1. ΕΡΩΤΗΣΗ: Πολλοί, Έλληνες κυρίως, υποστηρίζουν ότι δεν κινηματογραφήσατε την «Οδύσσεια» του Ομήρου, αλλά μια προσωπική εκδοχή του «εαυτού» σας. ΝΟΛΑΝ: Ευτυχώς.

Αν γύριζα απλώς τον Όμηρο, δεν θα χρειαζόταν σκηνοθέτης.

Θα αρκούσε ένας αφηγητής με επιμελημένες πράξεις εικονογράφησης. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Κανείς δεν σας ζήτησε απλή εικονογράφηση.

Υπάρχει όμως διαφορά ανάμεσα στην ερμηνεία και στην ιδιοποίηση.

Όταν χρησιμοποιείτε έναν τίτλο τόσο βαρύ, αναλαμβάνετε και μια ευθύνη απέναντι στο πρωτότυπο.

Διαφορετικά, ο Όμηρος γίνεται εμπορικό σήμα και εσείς το πραγματικό έργο. ΝΟΛΑΝ: Κάθε διασκευή είναι ιδιοποίηση με καλούς τρόπους.

Το ζήτημα είναι αν, στο τέλος, επέστρεψα κάτι στον Όμηρο ή απλώς του έκλεψα το όνομα. 2. ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί πήρατε τόσες ελευθερίες από το ομηρικό κείμενο; Πού τελειώνει η δημιουργική ελευθερία; ΝΟΛΑΝ: Για τον ίδιο λόγο που κάθε γενιά ξαναδιαβάζει τον Όμηρο.

Αν η τέχνη απαγορευόταν να ερμηνεύει, θα είχε σταματήσει πριν από δυόμισι χιλιάδες χρόνια. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Σωστά.

Αλλά η ερμηνεία προϋποθέτει διάλογο με το έργο, όχι απεριόριστη αυθαιρεσία.

Αν αλλάξουν ο χαρακτήρας του ήρωα, η λειτουργία των θεών, η σχέση με την Πηνελόπη και το νόημα του νόστου, τότε τι ακριβώς απομένει από την «Οδύσσεια» πέρα από ονόματα και επεισόδια; ΝΟΛΑΝ: Απομένει ένας άνθρωπος που προσπαθεί να επιστρέψει στο σπίτι του και ανακαλύπτει ότι το σπίτι δεν είναι πια αυτό που άφησε αλλά ούτε και ο ίδιος.

Για μένα, αυτός είναι ο πυρήνας.

Τα υπόλοιπα είναι η υπέροχη ένταση της καταιγίδας που συμβαίνει γύρω τους. 3. ΕΡΩΤΗΣΗ: Κάποιοι θεωρούν ότι ο Οδυσσέας σας δεν είναι αρκετά πολυμήχανος. Ο Οδυσσέας στον Όμηρο δεν είναι απλώς σιωπηλός. ΝΟΛΑΝ: Η ευφυΐα δεν είναι πάντα μονόλογος.

Μερικές φορές είναι σιωπή.

Άλλες φορές είναι ένα βλέμμα μια χειρονομία, μία έκφραση, μια απόφαση που λαμβάνεται ένα δευτερόλεπτο πριν από την καταστροφή. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Ο ομηρικός Οδυσσέας, όμως, δεν είναι απλώς εσωστρεφής ή αινιγματικός.

Είναι ρήτορας, απατεώνας, αφηγητής, διαπραγματευτής και πολιτικός νους.

Η μήτις του φαίνεται μέσα από τον λόγο και τις επιλογές του.

Αν περιοριστεί σε σκοτεινά βλέμματα, κινδυνεύει να γίνει ένας ακόμη τραυματισμένος ήρωας σύγχρονης περιπέτειας. ΝΟΛΑΝ: Δίκαιη ένσταση.

Αλλά ο κινηματογράφος τιμωρεί συχνά τους ήρωες που εξηγούν πόσο έξυπνοι είναι.

Προτίμησα να τον δείξω να λύνει προβλήματα.

Όχι να εκφωνεί το βιογραφικό της ευφυΐας του. 4. ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί χρησιμοποιήσατε τόσο σύγχρονο τρόπο ομιλίας; Είναι σύγχρονος λόγος ή σύγχρονη κοινοτοπία; ΝΟΛΑΝ: Η ομηρική γλώσσα ήταν ποιητική, σύνθετη και προορισμένη να λειτουργεί μέσα στην εποχή της.

Δεν μπορούσα να τη μεταφέρω αυτούσια.

Προσπάθησα να βρω έναν λόγο που να αγγίζει το σημερινό κοινό χωρίς να ακούγεται σαν σχολική απαγγελία. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Το πρόβλημα δεν είναι ότι οι ήρωες δεν μιλούν σε αρχαία ελληνικά.

Είναι μήπως ο λόγος τους χάνει την ποιητικότητα, την τελετουργικότητα και το ηθικό βάρος του έπους.

Η σύγχρονη γλώσσα μπορεί να είναι ζωντανή, αλλά μπορεί επίσης να κάνει τον Αγαμέμνονα να ακούγεται σαν διευθυντής εταιρείας και τον Οδυσσέα σαν πράκτορας κατασκοπευτικού θρίλερ. ΝΟΛΑΝ: Προσπάθησα να αποφύγω και τα δύο.

Και το μουσείο και την αίθουσα συσκέψεων.

Δεν ισχυρίζομαι ότι απέφυγα κάθε εταιρικό τόνο.

Ακόμη και οι Αχαιοί είχαν προβλήματα διοίκησης. 5. ΕΡΩΤΗΣΗ: Γιατί δεν επιλέξατε περισσότερους Έλληνες ηθοποιούς; Η παγκοσμιότητα δεν αναιρεί την καταγωγή του έπους. ΝΟΛΑΝ: Επειδή δεν γύριζα εθνική επέτειο.

Γύριζα μια ιστορία Ελλήνων μεν, παγκόσμιας κληρονομιάς όμως επί χιλιετίες και ένα από τα περισσότερο διαβασμένα και διασκευασμένα έργα της παγκόσμιας γραμματείας. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτό ακούγεται κάπως εύκολο.

Η παγκοσμιότητα ενός έργου δεν εξαφανίζει την πολιτισμική του καταγωγή.

Έλληνες ηθοποιοί, γλωσσικοί σύμβουλοι και δημιουργοί θα μπορούσαν να προσφέρουν όχι εθνική ποσόστωση, αλλά βιωμένη σχέση με το υλικό. Το Χόλιγουντ συχνά ονομάζει «οικουμενικό» ό,τι απλώς περνά μέσα από το δικό του πολιτισμικό φίλτρο. ΝΟΛΑΝ: Η οικουμενικότητα δεν πρέπει να γίνεται άλλοθι.

Αλλά ούτε η καταγωγή αποτελεί πιστοποιητικό καλλιτεχνικής αυθεντίας.

Η εθνικότητα δεν εγγυάται ούτε βαθύτερη κατανόηση ούτε καλύτερη ερμηνεία.

Αναζητούσα τους ανθρώπους που μπορούσαν να υπηρετήσουν την συγκεκριμένη κινηματογραφική ανάγνωση από ένα παγκόσμιο κοινό. 6. ΕΡΩΤΗΣΗ: Σας κατηγορούν ότι μετατρέψατε τον Όμηρο περισσότερο σε θέαμα παρά σε ποίηση. ΝΟΛΑΝ: Ο Όμηρος ήταν το μεγαλύτερο “θέαμα” της εποχής του . Απλώς δεν υπήρχε IMAX. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Είχε όμως ρυθμό, επανάληψη, παρομοιώσεις, μνήμη, αφηγηματικότητα και λογο.

Το ομηρικό μεγαλείο δεν βρίσκεται μόνο στα τέρατα και στις μάχες, αλλά και στον γέροντα πατέρα, στη σιωπή της Πηνελόπης, στην πίστη του βοσκού, στον σκύλο που αναγνωρίζει τον κύριό του.

Φοβάστε μήπως η τεχνολογική κλίμακα καταπιεί την ανθρώπινη; ΝΟΛΑΝ: Αυτός είναι ο κίνδυνος κάθε μεγάλης παραγωγής.

Να κατασκευάσεις έναν τεράστιο Κύκλωπα και να ξεχάσεις τον Άργο.

Αλλά χωρίς τον Άργο, ο Κύκλωπας είναι απλώς ακριβό ψηφιακό υλικό. 7. ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποια ήταν η μεγαλύτερη δυσκολία της ταινίας; ΝΟΛΑΝ: Να μη γίνω αρχαιολόγος.

Είμαι κινηματογραφιστής.

Αν κυνηγούσα την απόλυτη ιστορική ακρίβεια, ίσως έχανα την αλήθεια της ιστορίας.

Η ιστορική ακρίβεια δεν είναι αρχαιολογία ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτό δημιουργεί ένα ψευδές δίλημμα.

Η ιστορική και υλική έρευνα δεν “σκοτώνει” αναγκαστικά την καλλιτεχνική αλήθεια.

Συχνά την ενισχύει.

Όπλα, πλοία, ενδυμασίες και κοινωνικές σχέσεις δεν είναι διακοσμητικές λεπτομέρειες.

Συνδιαμορφώνουν τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι σκέφτονται και δρουν. ΝΟΛΑΝ: Συμφωνώ.

Η έρευνα είναι θεμέλιο, όχι “φυλακή”. Το πρόβλημα αρχίζει όταν το κοινό κοιτάζει το σανδάλι και χάνει το πρόσωπο που το φορά.

Εκτός βέβαια αν το σανδάλι είναι εξαιρετικά ανακριβές.

Τότε δικαιούται να κοιτάξει. 8. ΕΡΩΤΗΣΗ: Σας ενόχλησαν οι έντονες αντιδράσεις από την Ελλάδα; Οι ελληνικές αντιδράσεις θεωρείτε ότι είναι μόνο κτητικότητα; ΝΟΛΑΝ: Καθόλου.

Θα ανησυχούσα περισσότερο αν οι Έλληνες δεν διαφωνούσαν.

Συζητούν τον Όμηρο εδώ και τρεις χιλιάδες χρόνια, στον ίδιο τόπο όπου οι μνήμες είναι χαραγμένες παντού. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Αυτή η απάντηση είναι ευφυής, αλλά ίσως και ελαφρώς συγκαταβατική.

Η αλήθεια είναι ότι δεν αντιδρούν πολλοί Έλληνες από εθνική κτητικότητα ή επειδή αγαπούν τη διαφωνία.

Κάποιοι γνωρίζουν βαθιά το έργο και εντοπίζουν πραγματικές νοηματικές απώλειες.

Η υπεκφυγή σας δεν αρκεί ως απάντηση στην κριτική. ΝΟΛΑΝ: Σωστά.

Η υπεκφυγή είναι κακό καταφύγιο όταν χρησιμοποιείται για να αποφύγεις μια σοβαρή ένσταση.

Είναι όμως καλό αλεξίπτωτο όταν η συζήτηση αρχίζει να πέφτει από μεγάλο ύψος. 9. ΕΡΩΤΗΣΗ: Αν ο ίδιος ο Όμηρος έβλεπε την ταινία, τι πιστεύετε ότι θα σας έλεγε; Θα αναγνώριζε το έργο του; ΝΟΛΑΝ: Ελπίζω ότι θα έλεγε «ενδιαφέρουσα εκδοχή». Αν μου έλεγε «αυτό ακριβώς είχα στο μυαλό μου», μάλλον θα είχα αποτύχει ως κινηματογραφικός σκηνοθέτης. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ: Υπάρχει όμως και τρίτη πιθανότητα.

Να σας έλεγε ότι δημιουργήσατε κάτι εντυπωσιακό, αλλά όχι την «Οδύσσεια». Η πρωτοτυπία δεν δημιουργεί οπωσδήποτε αυταξία.

Μερικές φορές η μεγαλύτερη δημιουργική πρόκληση είναι να πλησιάσεις ένα έργο χωρίς να επιδιώκεις να το “κατακτήσεις”. ΝΟΛΑΝ: Ίσως.

Αλλά οι νεκροί ποιητές έχουν ένα μεγάλο πλεονέκτημα στις διαφωνίες: δεν δίνουν συνεντεύξεις.

Έτσι, όλοι μπορούμε να ισχυριστούμε ότι θα συμφωνούσαν μαζί μας.

Ή, ακόμη καλύτερα, ότι θα διαφωνούσαν με τους αντιπάλους μας. 10. ΕΡΩΤΗΣΗ: Ποιο είναι τελικά το κεντρικό μήνυμα της δικής σας «Οδύσσειας»; Ο νόστος είναι αυτογνωσία, επιστροφή ή αποκατάσταση; ΝΟΛΑΝ: Το ταξίδι δεν τελειώνει απλώς όταν φτάνεις στην Ιθάκη.

Τελειώνει όταν αναγνωρίζεις ποιος έχεις γίνει.

Και αυτό είναι πολύ δυσκολότερο από το να νικήσεις έναν Κύκλωπα.

Άλλωστε, οι περισσότεροι από εμάς συναντάμε περισσότερους Κύκλωπες στο γραφείο παρά σε σπηλιές. ΑΝΤΙΛΟΓΟΣ Μήπως αυτή είναι μια υπερβολικά σύγχρονη και ατομοκεντρική ανάγνωση; Ο νόστος του Οδυσσέα δεν αφορά μόνο την προσωπική αυτογνωσία.

Αφορά την επιστροφή στην οικογένεια, την αποκατάσταση της πολιτικής τάξης, την ανάληψη ευθύνης και την επανένταξη σε έναν κόσμο σχέσεων.

Δεν επιστρέφει απλώς στον εαυτό του.

Επιστρέφει στους άλλους. ΝΟΛΑΝ: Συμφωνώ.

Ο εαυτός χωρίς τους άλλους είναι απλώς ένας μονόλογος. 11. ΕΡΩΤΗΣΗ : Άρα η Ιθάκη δεν είναι μόνο εσωτερικός προορισμός. ΝΟΛΑΝ: Όχι.

Είναι ο τόπος όπου οι επιλογές σου παύουν να είναι θεωρία και σε περιμένουν στο σπίτι, μαζί με όλες τις αλλαγές που πρέπει να αντιμετωπίσεις.

ΕΡΩΤΗΣΗ : Μαζί με την Πηνελόπη; ΝΟΛΑΝ: Μαζί με την Πηνελόπη. Και, πιθανότατα, με αρκετές πολύ δύσκολες ερωτήσεις.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους