ΚΛΙΚ ΙΣΤΟΡΙΑΣ*Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΧΑΝΔΑΚΑ – ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΙΚΟΛΑΟ ΠΛΑΤΩΝΑ ΤΟ 1955 Σχετικά με τον βυζαντινό πύργο του Χάνδακα που παρουσίασα σε δημοσίευσή μου πριν από περίπου έναν μήνα...

Πλήρες Κείμενο:

ΚΛΙΚ ΙΣΤΟΡΙΑΣ*Ο ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΣ ΠΥΡΓΟΣ ΤΟΥ ΧΑΝΔΑΚΑ – ΝΕΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΑΠΟ ΤΟΝ ΝΙΚΟΛΑΟ ΠΛΑΤΩΝΑ ΤΟ 1955 Σχετικά με τον βυζαντινό πύργο του Χάνδακα που παρουσίασα σε δημοσίευσή μου πριν από περίπου έναν μήνα, βασιζόμενος τότε στην έκθεση του αρχαιολόγου Νικολάου Πλάτωνα το 1951, σήμερα επανέρχομαι με πολύ περισσότερα και εξαιρετικά ενδιαφέροντα στοιχεία από τον ίδιο τον Πλάτωνα.

Τέσσερα χρόνια αργότερα, το 1955, ο Νικόλαος Πλάτων δημοσίευσε στα Κρητικά Χρονικά τη μελέτη του: «Πάλιν περί των Βυζαντινών Τειχών του Χάνδακος». Σε αυτήν δεν αναφέρεται απλώς στον πύργο.

Μας δίνει την ιστορία της αποκάλυψής του, τις ακριβείς διαστάσεις του, τον τρόπο κατασκευής του, τη σχέση του με το παλαιό βυζαντινό τείχος, τον τρόπο με τον οποίο οι Ενετοί ενσωμάτωσαν την παλαιότερη οχύρωση στα μεταγενέστερα τείχη, αλλά και το πώς ο ίδιος ο πύργος σώθηκε κυριολεκτικά την τελευταία στιγμή από την ολοκληρωτική κατεδάφιση.

Ο πύργος αυτός σώζεται ακόμη και σήμερα, ενσωματωμένος στη βάση της οικοδομής που βλέπετε στις φωτογραφίες μου.

Η σημερινή λοιπόν δημοσίευση αποτελεί συνέχεια και συμπλήρωση της προηγούμενης έρευνάς μου, με τα αναλυτικά στοιχεία που έδωσε ο ίδιος ο Νικόλαος Πλάτων το 1955. Ο Πλάτων είχε ήδη υποστηρίξει σε παλαιότερη μελέτη του ότι ο Χάνδακας κατά τη Β΄ Βυζαντινή Περίοδο δεν ήταν ατείχιστος.

Πίστευε ότι μέσα στα παλαιότερα τείχη της πόλης διατηρούνταν τμήματα της βυζαντινής οχύρωσης, πάνω στην οποία εργάστηκαν αργότερα οι Γενουάτες και οι Ενετοί. ΤΗΝ ΑΝΟΙΞΗ ΤΟΥ 1948 ΑΠΟΚΑΛΥΦΘΗΚΕ ΕΝΑΣ ΠΑΛΑΙΟΣ ΠΥΡΓΟΣ Όπως γράφει ο ίδιος ο Νικόλαος Πλάτων, την άνοιξη του 1948, ο Κωνσταντίνος Λιναρδάκης, ιδιοκτήτης τμήματος των παλαιών τειχών, άρχισε αυθαίρετα να το κατεδαφίζει με σκοπό να οικοδομήσει.

Ευτυχώς, η Αρχαιολογική Υπηρεσία επενέβη εγκαίρως.

Κατά τις εργασίες αποκαλύφθηκε ένα σημαντικό τμήμα του παλαιότατου τείχους: ένας τετράγωνος πύργος! Ο Πλάτων τον περιγράφει με μεγάλη ακρίβεια: Ο πύργος προεξείχε από το τείχος κατά 5,10 μέτρα, είχε πλάτος 6,5 μέτρα, ενώ το σωζόμενο κύριο σώμα του έφθανε σε ύψος 4,30 μέτρων από το τότε έδαφος.

Το δε συνεχόμενο παλαιό τείχος είχε πάχος μόλις 2,50 μέτρα. Ο Πλάτων θεωρούσε ότι ο πύργος αυτός υπερείχε σε ύψος από το τείχος, όπως ήταν συνηθισμένο στα παλαιά βυζαντινά τείχη. ΟΙ ΕΝΕΤΟΙ «ΕΚΡΥΨΑΝ» ΤΟ ΠΑΛΑΙΟ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟ ΤΕΙΧΟΣ ΜΕΣΑ ΣΤΟ ΝΕΟ Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η περιγραφή του τρόπου με τον οποίο μεταμορφώθηκε η παλαιότερη οχύρωση.

Σύμφωνα με τον Πλάτωνα, οι Ενετοί δεν δημιούργησαν απλώς από την αρχή ένα εντελώς νέο τείχος.

Χρησιμοποίησαν και αναπροσάρμοσαν την προϋπάρχουσα οχύρωση.

Το παλαιό βυζαντινό τείχος διαπλατύνθηκε.

Εξωτερικά προστέθηκε συμπαγές χώμα και νέα εξωτερική επένδυση, με αποτέλεσμα οι παλαιότεροι πύργοι να ενσωματωθούν μέσα στο διευρυμένο σώμα του τείχους.

Με απλά λόγια: το παλαιότερο τείχος δεν εξαφανίστηκε παντού — σε ορισμένα σημεία «θάφτηκε» μέσα στο μεταγενέστερο! Η ΩΡΑΙΑ ΠΥΛΗ ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΝΟΥ ΧΑΝΔΑΚΑ Η μελέτη δίνει επίσης πολύτιμα στοιχεία για την περίφημη Ωραία Πύλη, μία από τις παλαιότερες πύλες του Χάνδακα. Ο Πλάτων την τοποθετούσε κοντά στη σημερινή πλατεία, χρησιμοποιώντας ως στοιχεία τη θέση δύο παλαιών ναών: της Παναγίας Ωραιοπυλίτισσας και του Αγίου Νικολάου «εις την Ωραίαν Πύλην». Μελετώντας παλαιά ενετικά σχέδια, κατέληγε ότι η Ωραία Πύλη βρισκόταν στο σημείο όπου το παλαιό τείχος έστρεφε προς τον χώρο του Αγίου Φραγκίσκου, δηλαδή του σημερινού Αρχαιολογικού Μουσείου. ΚΑΙ Η ΠΑΝΑΓΙΑ ΠΙΣΩΤΕΙΧΙΩΤΙΣΣΑ Ο Πλάτων αναφέρεται ακόμη στην παλιά εκκλησία της Παναγίας Πισωτειχιώτισσας, την οποία είχε προσπαθήσει να εντοπίσει βάσει παλαιών σχεδίων.

Και η έρευνα φαίνεται ότι τον δικαίωσε.

Σε πολύ μικρή απόσταση από το σημείο που είχε υποδείξει, απέναντι από τη δυτική θύρα του Αρχαιολογικού Μουσείου, αποκαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια εργασιών πολλά τεμάχια τοιχογραφιών από εκκλησάκι που είχε πλέον εξαφανιστεί: κεφαλές αγίων με φωτοστέφανα, τμήματα μορφών και επιγραφές.

Για τον Πλάτωνα, τα ευρήματα αυτά ενίσχυαν ακόμη περισσότερο την άποψη ότι ο Χάνδακας διέθετε οργανωμένη οχύρωση ήδη κατά τη Β΄ Βυζαντινή Περίοδο. ΕΝΑ ΑΚΟΜΗ ΚΟΜΜΑΤΙ ΤΟΥ ΧΑΜΕΝΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ... Πίσω και κάτω από τη σημερινή πόλη υπάρχουν ακόμη στρώματα μιας άλλης πόλης.

Βυζαντινά τείχη που ενσωματώθηκαν σε μεταγενέστερα ενετικά έργα.

Πύργοι που έγιναν θεμέλια νεότερων σπιτιών.

Εκκλησίες που εξαφανίστηκαν, αλλά άφησαν πίσω τους τοιχογραφίες και τα ονόματά τους.

Η σπάνια φωτογραφία που δημοσίευσε ο Νικόλαος Πλάτων μάς τον δείχνει πριν από την ανέγερση της οικίας επάνω του.

Στη σημερινή μου φωτογραφία βλέπουμε το ίδιο σημείο, με την οικοδομή να έχει πλέον υψωθεί επάνω στο παλαιό λιθόκτιστο σώμα.

Μια φωτογραφία του τότε και μία του σήμερα.

Ένας πύργος του παλαιού Χάνδακα που παραλίγο να εξαφανιστεί το 1948, αλλά τελικά σώθηκε και εξακολουθεί να βρίσκεται μπροστά στα μάτια μας, ενσωματωμένος στη σημερινή πόλη. Πηγή: Νικόλαος Πλάτων, «Πάλιν περί των Βυζαντινών Τειχών του Χάνδακος», Κρητικά Χρονικά, 1955, Τόμος Δ΄, Τεύχος ΙΙ, σσ. 319–360. Επιμέλεια,ερευνα,φωτογραφίες.Τακιτζής Μαρίνος.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους