ΧΑΜΕΝΕΣ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΧΑΝΔΑΚΑ – ΕΝΑΣ ΠΟΛΥΤΙΜΟΣ ΟΔΗΓΟΣ ΣΤΗΝ ΕΡΕΥΝΑ ΜΟΥ Όσοι με παρακολουθείτε όλα αυτά τα χρόνια γνωρίζετε την προσπάθεια που κάνω να εντοπίσω μέσα στο σημερινό Ηράκλειο...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Πολλές από αυτές τις εκκλησίες τις έχω ήδη αναζητήσει, τις έχω εντοπίσει και σας τις έχω παρουσιάσει μέσα από τις δημοσιεύσεις και τις επιτόπιες έρευνές μου.

Άλλες σώζονται ολόκληρες ή ενσωματωμένες σε νεότερα κτίσματα, από άλλες έχουν απομείνει ελάχιστα λείψανα, ενώ κάποιες εξακολουθώ ακόμη να τις αναζητώ.

Σ’ αυτό το συνεχές ψάξιμο με βοηθά πολύ και ένας εξαιρετικά ενδιαφέρων κατάλογος του Στέργιου Γ. Σπανάκη, που δημοσιεύτηκε στα «Κρητικά Χρονικά» το 1959.,και δημοσιεύσεις του Ν.Σταυρινίδη.

Ο κατάλογος αυτός είναι για μένα ένας ακόμη πολύτιμος οδηγός. Ο Σπανάκης, αξιοποιώντας παλαιότερες πηγές, τους χάρτες των Werdmüller και Coronelli, τις αναφορές του Κομητά, στοιχεία του Giuseppe Gerola, αλλά και παλαιότερες έρευνες για τις εκκλησίες του Χάνδακα, προσπαθεί να τοποθετήσει τους παλιούς ναούς μέσα στην πόλη όπως αυτή υπήρχε στην εποχή του.

Και αυτό είναι εξαιρετικά σημαντικό για τη δική μου έρευνα.

Δεν μας δίνει μόνο τα παλιά ονόματα των εκκλησιών.

Μας δίνει οδούς, οικοδομικά τετράγωνα, ονόματα παλιών ιδιοκτητών, οικίες, καταστήματα και άλλα σημεία αναφοράς.

Σε αρκετές περιπτώσεις μάλιστα σημειώνει ότι, όταν έγραφε, σώζονταν ακόμη λείψανα, τόξα ή τμήματα των παλιών ναών.

Κάποιες από αυτές τις πληροφορίες επιβεβαιώνουν σημεία που έχω ήδη βρει και σας έχω παρουσιάσει.

Άλλες μου ανοίγουν νέους δρόμους αναζήτησης.

Περισσότερα από 65 χρόνια μετά τη δημοσίευση αυτού του καταλόγου, το μεγάλο ερώτημα παραμένει: Τι απέγιναν όσα λείψανα σώζονταν τότε; Κατεδαφίστηκαν; Εξαφανίστηκαν κάτω από νεότερες οικοδομές; Ή μήπως κάποια από αυτά εξακολουθούν να υπάρχουν ακόμη, κρυμμένα μέσα σε αυλές, υπόγεια, αποθήκες και ιδιωτικές ιδιοκτησίες της σημερινής πόλης; Αυτό ακριβώς συνεχίζω να ψάχνω.

Παρακάτω συγκεντρώνω και αριθμώ ορισμένες από τις πολύτιμες αναφορές του Στέργιου Γ. Σπανάκη, που δημοσιεύτηκαν στα «Κρητικά Χρονικά» το 1959 και αποτελούν έναν ακόμη σημαντικό οδηγό στην προσπάθειά μου να εντοπίσω τα χαμένα κομμάτια της ιστορίας του Ηρακλείου.

Και όπως πάντα, η έρευνα συνεχίζεται… 1. ΠΑΝΑΓΙΑ ΒΛΑΧΕΡΝΙΤΙΣΣΑ – ΠΑΝΑΓΙΑ ΒΛΑΧΕΡΝΑ Η Παναγία Βλαχερνίτισσα ή Παναγία Βλαχέρνα, όπως την αναφέρει ο Κομητάς, αντιστοιχεί στον αριθμό 108 του χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν στη σημερινή οδό Σφακίων, στο σημείο όπου βρισκόταν η οικία Δρακάκη.

Ο ναός βομβαρδίστηκε και καταστράφηκε κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. 2. ΜΟΝΑΣΤΗΡΙ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΙΩΑΝΝΗ ΤΟΥ ΠΡΟΔΡΟΜΟΥ Κατά τη γνώμη του Νικολάου Πλάτωνα, ο οποίος είχε πραγματοποιήσει μαζί με τον Νικόλαο Σταυρινίδη έρευνα για τις εκκλησίες του Χάνδακα, πρόκειται για τον Άγιο Ιωάννη στα Μακελιά, αριθμό 110 στον χάρτη του Werdmüller.

Ο ναός βρισκόταν στη σημερινή οδό 1870 και ήταν γνωστός ως Άγιος Ιωάννης του Κωστομοίρη.

Η περιοχή συνδεόταν με την τοποθεσία «Σκαλουνάκια» και τα βενετσιάνικα «Καρτέρια», κοντά στη σημερινή οδό Αγιοστεφανιτών. 3. ΑΓΙΑ ΤΡΙΑΔΑ – ΧΑΜΑΜΙ ΤΟΥ ΠΑΠΟΥΤΣΑΛΗ Η Αγία Τριάδα βρισκόταν κοντά στην Πύλη του Παντοκράτορα, στη σημερινή οδό Κισάμου.

Κατά την Τουρκοκρατία ο ναός μετατράπηκε σε χαμάμι, γνωστό ως «Χαμάμι του Παπουτσαλή». Ο Σπανάκης αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το κτίσμα «σώζεται ακόμη», εννοώντας βέβαια την εποχή κατά την οποία έγραφε το κείμενό του. 4. SANTA LUCIA – SANTA CHIARA Η Santa Lucia δεν αναφέρεται στις εκκλησίες των βούργων. Ο Σπανάκης αναφέρει όμως τη Santa Chiara και εκφράζει την άποψη ότι πιθανόν πρόκειται για την εκκλησία που αναζητεί. Η Santa Chiara βρισκόταν στη σημερινή οδό 1821, στο σημείο όπου βρισκόταν το επιπλοποιείο Μιλιαράκη. 5. ΠΑΝΑΓΙΑ ΘΑΛΑΣΣΟΜΑΧΙΣΣΑ Η Παναγία Θαλασσομάχισσα βρισκόταν απέναντι από την Πύλη του Παντοκράτορα, στο σημερινό οικοδομικό τετράγωνο 139.

Στον χάρτη του Werdmüller αντιστοιχεί στον αριθμό 31. Ο Σπανάκης αναφέρει ότι σώζονταν ελάχιστα λείψανα. 6. ΠΑΝΑΓΙΑ ΠΑΝΥΜΝΗΤΟΣ Η Παναγία Πανύμνητος ταυτίζεται, κατά τον Σπανάκη με επιφύλαξη, με τη Santa Veneranda, αριθμό 66 στον χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν στην οικία Μαυράκη, απέναντι από τον τεκέ του Οσμάν Μπαμπά και νοτιοανατολικά της Παναγίας των Σταυροφόρων. 7. ΠΑΝΑΓΙΑ ΠΕΡΙΒΛΕΠΤΟΣ Η Παναγία Περίβλεπτος αναφέρεται ως Santa Maria Periblecto, αριθμός 45 στον χάρτη του Werdmüller, και ως Santa Maria Pericleto, αριθμός 1 στον χάρτη του Coronelli.

Βρισκόταν στη βορειοδυτική γωνία του προμαχώνα Βιτούρη, στο σημείο όπου βρισκόταν η οικία Παπαδογιαννάκη. 8. ΑΓΙΟΣ ΡΩΜΑΝΟΣ Οι Werdmüller και Coronelli δεν σημειώνουν στους χάρτες τους εκκλησία του Αγίου Ρωμανού.

Ο ναός βρισκόταν στην περιοχή του προμαχώνα Βιτούρη. Ο Σπανάκης παραπέμπει σχετικά στον Giuseppe Gerola. 9. ΠΑΝΑΓΙΑ ΚΕΡΑ ΕΛΕΟΥΣΑ Η Παναγία Κερά Ελεούσα, που αναφέρεται από τον Κομητά, καταγράφεται από τον Werdmüller ως Cheraleusa, αριθμός 92, και από τον Coronelli ως Chiera leusa, αριθμός 55. Βρισκόταν στη νότια πλευρά του οικοδομικού τετραγώνου 151, στην οδό Μπουνιαλή, σε αδιέξοδο, στην περιοχή του Γενί Τζαμί. Ο Σπανάκης αναφέρει ότι μέχρι τότε σώζονταν ελάχιστα λείψανα. 10. ΠΑΝΑΓΙΑ ΚΥΡΙΑ ΛΟΥΛΟΥΔΙΑΝΗ Η Παναγία Κυρία Λουλουδιανή, που αναφέρεται από τον Κομητά, καταγράφεται από τον Werdmüller ως Chera Luludiani (Luviani), αριθμός 114, και από τον Coronelli ως Chera Ludiani, αριθμός 119.

Βρισκόταν στο οικοδομικό τετράγωνο 97, κοντά στην οδό Δίκτης, νοτιοανατολικά του Καπνοκοπτηρίου. ΟΙ ΕΝΝΕΑ ΕΚΚΛΗΣΙΕΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΝΙΚΟΛΑΟΥ Στον βενετσιάνικο Χάνδακα καταγράφονται συνολικά εννέα εκκλησίες αφιερωμένες στον Άγιο Νικόλαο. 11. S. NICOLO MALVEZI Αριθμός 11 στον χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν στην οδό Κοραή, στο σημείο όπου βρίσκονταν οι ξυλαποθήκες του Α. Μαμαλάκη. 12. S. NICOLO DELL’ARMERIA Αριθμός 20 στον χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν μέσα στο κτίριο του σημερινού Δημαρχείου. 13. S. NICOLA Αριθμός 4 στον χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν στη σημερινή οδό Πασιφάης, στο σημείο όπου βρισκόταν η οικία Ξανθουδίδη. 14. SAN NICOLO DI GALIGERI – Ο ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΤΩΝ ΠΑΠΟΥΤΣΗΔΩΝ Αριθμός 36 στον χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν στο οικοδομικό τετράγωνο 88, στην οδό Μονής Οδηγητρίας. 15. S. NICOLO DEL MOLO Αριθμός 35 στον χάρτη του Werdmüller.

Βρισκόταν στον Μόλο, έξω από την Πύλη του Μόλου. 16. ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ CHAMALEVRI Αριθμός 64 στον χάρτη.

Βρισκόταν κοντά στον προμαχώνα Μαρτινέγκο. 17. SAN NICOLO STERGLIACHI Αριθμός 68 στον χάρτη.

Βρισκόταν στην οδό Άλμπερτ, στο σημείο όπου βρισκόταν η οικία Βογιάκη. 18. ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΤΑ ΜΟΥΡΧΟΥΤΑΡΙΑ Αριθμός 99 στον χάρτη.

Ταυτίζεται με το Μικρό Χαμαμάκι. 19. ΑΓΙΟΣ ΝΙΚΟΛΑΟΣ ΣΤΗΝ CORTINA DI SAN SPIRITO Αριθμός 134 στον χάρτη.

Βρισκόταν περίπου στο μέσο της cortina di San Spirito, δηλαδή του μεσοπυργίου του Αγίου Πνεύματος, κοντά στο ανάχωμα του τείχους. 20. ΑΓΙΑ ΕΙΡΗΝΗ Η Αγία Ειρήνη αναφέρεται από τον Werdmüller με αριθμό 106, από τον Coronelli με αριθμό 65, καθώς και από τον Κομητά.

Βρισκόταν στην οδό Δελημάρκου, κοντά στην κλινική του Μιχ.

Γερωνυμάκη. 21. ΚΥΡΙΑ ΝΕΑ ΜΟΝΗ Η Νέα Μονή αναφέρεται από τον Werdmüller ως Gnia Moni, αριθμός 63. Ο Κομητάς την αναφέρει ως «Κυρία Νέα Μονή». Βρισκόταν στην οδό Άλμπερτ, στο οικοδομικό τετράγωνο 283, στις οικίες Ζαμπετάκη και Ζωής Βλαχάκη, βορειοδυτικά του προμαχώνα Ιησού. Ο Σπανάκης αναφέρει ότι σώζονταν λείψανα. 22. ΠΑΝΑΓΙΑ ΤΩΝ ΑΓΓΕΛΩΝ – Ο ΚΑΘΕΔΡΙΚΟΣ ΝΑΟΣ ΤΩΝ ΟΡΘΟΔΟΞΩΝ Η Παναγία των Αγγέλων αναφέρεται με αριθμό 104 στον χάρτη του Werdmüller και με αριθμό 69 στον χάρτη του Coronelli. Ο Κομητάς την αναφέρει ως «Κυρία των Αγγέλων». Βρισκόταν στην αρχή της Πλατείας Στράτας, δηλαδή της σημερινής λεωφόρου Καλοκαιρινού, ακριβώς στο σημείο όπου βρισκόταν το κατάστημα κλινών Χατζηιωάννου. Ο Σπανάκης αναφέρει ότι σώζονταν μερικά τόξα.

Η εκκλησία αυτή είχε ξεχωριστή σημασία, καθώς κατά τη Βενετοκρατία ήταν ο καθεδρικός ναός των Ορθοδόξων και η έδρα του Πρωτοπαπά.

Στη βόρεια πλευρά της βρίσκονταν τα Σφαγεία – Beccaria, στη σημερινή οδό Μιχελιδάκη, ενώ τα Ψαράδικα – Pescaria βρίσκονταν λίγο ψηλότερα στην πλατεία.

Η σημερινή λεωφόρος Καλοκαιρινού ονομαζόταν αρχικά Viam Imperialem, δηλαδή «Αυτοκρατορικός Δρόμος», και αργότερα Strada Larga di Panigra, από την Πύλη του Παντοκράτορα, τη γνωστή Χανιώπορτα. 23. ΑΓΙΟΣ ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΔΟΡΥΑΝΟΣ – Η ΑΡΜΕΝΙΚΗ ΕΚΚΛΗΣΙΑ Ο Άγιος Γεώργιος Δορυανός ταυτίζεται με τη σημερινή αρμενική εκκλησία του Αγίου Ιωάννου, στο οικοδομικό τετράγωνο 93, στην οδό Λήμνου.

Στον χάρτη του Werdmüller αναφέρεται ως S. Giorgi Doriano, αριθμός 125.

Στην περιοχή αυτή εγκαταστάθηκαν οι Αρμένιοι κατά την εγκατάστασή τους στον Χάνδακα το 1363 και από τότε η εκκλησία ήταν γνωστή ως «των Αρμενίων». 23 ΝΑΟΙ ΚΑΙ ΘΡΗΣΚΕΥΤΙΚΑ ΜΝΗΜΕΙΑ ΤΟΥ ΠΑΛΙΟΥ ΧΑΝΔΑΚΑ.

Κάποιοι χάθηκαν εντελώς.

Κάποιοι βομβαρδίστηκαν.

Κάποιοι μετατράπηκαν σε χαμάμια.

Κάποιοι κρύφτηκαν μέσα στη σύγχρονη πόλη.

Και από κάποιους, όταν έγραφε ο Στέργιος Γ. Σπανάκης, σώζονταν ακόμη τόξα, λείψανα και τμήματα.

Το μεγάλο ερώτημα για μένα είναι άλλο: Τι από όλα αυτά σώζεται σήμερα; Υπάρχουν άραγε ακόμη, πίσω από νεότερα κτίρια, μέσα σε αυλές, υπόγεια, αποθήκες και ιδιωτικές ιδιοκτησίες, λείψανα αυτών των χαμένων εκκλησιών του Χάνδακα; Αυτή είναι μια έρευνα που αξίζει να συνεχιστεί. Πηγή: Στέργιος Γ. Σπανάκης Με αναφορές στους χάρτες των Werdmüller και Coronelli, στον Κομητά, στον Giuseppe Gerola και στις έρευνες των Νικολάου Πλάτωνα και Νικολάου Σταυρινίδη.

Συνεχίζουμε να ψάχνουμε την ιστορία της πόλης μας, εκεί όπου πολλές φορές βρίσκεται ακόμη μπροστά στα μάτια μας, αλλά δεν γνωρίζουμε τι ακριβώς βλέπουμε.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους