Μεταβολικά ρήγματα: «Σε διάλογο με την επιστήμη για να κατανοήσουμε την ιστορία και τον κόσμο» Κριτική του Μάρτιν Έμπσον Ο Καρλ Μαρξ διάβαζε αχόρταγα έργα που αφορούσαν όλες τις πλευρές της ιστορίας...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Όποιος έχει διαβάσει έστω και ένα μικρό μέρος του έργου του δεν μπορεί παρά να εντυπωσιαστεί από τις πολυάριθμες αναφορές του στην πολιτική της εποχής του, στην ιστορία, στην επιστήμη, στην τέχνη και στον πολιτισμό.

Το 1851, όμως, ο Μαρξ διάβασε μια μελέτη που άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον κόσμο.

Συγγραφέας της ήταν ο Ρόλαντ Ντάνιελς, συναγωνιστής του στο κομμουνιστικό κίνημα, γιατρός και επιστήμονας.

Η μελέτη περιέγραφε αυτό που αποκαλούσε «οργανικό μεταβολισμό»: την «ταυτόχρονη καταστροφή και αναγέννηση» των ζωντανών οργανισμών. Ο Ντάνιελς πίστευε ότι η έννοια αυτή μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για την κατανόηση της ανθρώπινης κοινωνίας. Ο Μαρξ συμφώνησε και τοποθέτησε τις μεταβολικές έννοιες στο επίκεντρο της συνεχιζόμενης ανάλυσής του για τον άνθρωπο και την κοινωνία.

Η έννοια του «μεταβολισμού» στον Μαρξ και στη μαρξιστική παράδοση έχει αποτελέσει αντικείμενο έντονων συζητήσεων τα τελευταία χρόνια.

Πριν από περίπου ένα τέταρτο του αιώνα, ο Τζον Μπέλαμι Φόστερ έγραψε το θεμελιώδες έργο Η οικολογία του Μαρξ, το οποίο ανέδειξε τον οικολογικό πυρήνα της μαρξικής σκέψης και έκανε ευρύτερα γνωστή την έννοια του «μεταβολικού ρήγματος». Στα χρόνια που ακολούθησαν, η θεωρία του μεταβολικού ρήγματος εξελίχθηκε σε ένα εργαλείο που χρησιμοποιείται με ενθουσιασμό από επαναστάτες και μαρξιστές, προκειμένου να κατανοήσουν τη σχέση ανάμεσα στον καπιταλισμό και τη φύση — καθώς και τον τρόπο με τον οποίο αυτή η σχέση μπορεί να μετασχηματιστεί.

Η θεωρία, ωστόσο, έχει δεχτεί κριτική τόσο από ορισμένους εκπροσώπους της μαρξιστικής Αριστεράς όσο και, σε ακόμη μεγαλύτερο βαθμό, από τη Δεξιά. Ο Ίαν Άνγκους έχει διαδραματίσει εξέχοντα ρόλο σε αυτές τις συζητήσεις μέσα από το διαδικτυακό περιοδικό του Climate & Capitalism.

Το τελευταίο του βιβλίο αποτελεί μελέτη του «μεταβολικού ρήγματος» και ταυτόχρονα επαναβεβαίωση ορισμένων θεμελιωδών εννοιών. Ο Άνγκους, όμως, προχωρά πολύ πέρα από μια απλή επαναδιατύπωση των υπαρχόντων επιχειρημάτων.

Όπως επισημαίνει: «Ο Μαρξ δεν θα μπορούσε να γνωρίζει πόσο εκτεταμένος, βαθύς, πολυεπίπεδος και σύνθετος είναι ο μεταβολισμός.

Οι επιστήμονες της εποχής του μόλις άρχιζαν να μελετούν τις μεταβολικές διεργασίες που καθιστούν δυνατή τη ζωή σε κάθε επίπεδο, από τα κύτταρα έως ολόκληρο τον πλανήτη, ενώ ακόμη και σήμερα μεγάλα τμήματα αυτών των διεργασιών δεν έχουν κατανοηθεί πλήρως. Ο Μαρξ, όμως, συνέλαβε την ουσία του ζητήματος και οι ιδέες του προσφέρουν ένα θεμελιώδες πλαίσιο για να κατανοήσουμε όσα συμβαίνουν σήμερα στο Γήινο Σύστημα, σε όλα τα επίπεδά του». Το βιβλίο του Άνγκους θέτει, επομένως, έναν διπλό στόχο: πρώτα να εξηγήσει το «μεταβολικό» πλαίσιο και στη συνέχεια να το χρησιμοποιήσει για να αναλύσει όσα συμβαίνουν σήμερα στο Γήινο Σύστημα.

Πρόκειται για ένα τεράστιο εγχείρημα. Ο Άνγκους δεν ισχυρίζεται ότι προσφέρει μια πλήρη ανάλυση όλων όσων πηγαίνουν στραβά.

Παρουσιάζει, όμως, τόσο μια συνολική προσέγγιση όσο και συγκεκριμένα παραδείγματα, τα οποία μας βοηθούν να κατανοήσουμε τις αλληλένδετες περιβαλλοντικές κρίσεις που αντιμετωπίζουμε.

Με τη συγγραφή αυτού του βιβλίου, ο Άνγκους εντάσσεται σε μια μακρά, αν και συχνά παραμελημένη ή λησμονημένη, παράδοση σημαντικών μαρξιστών οι οποίοι στράφηκαν στην επιστήμη για να κατανοήσουν την ιστορία και τον κόσμο.

Η μεταβολική προσέγγιση του Μαρξ ξεχάστηκε σε μεγάλο βαθμό μετά τον θάνατό του — όχι όμως από όλους.

Σε ένα από τα σημαντικότερα κεφάλαια του βιβλίου, ο Άνγκους εξετάζει το έργο τριών μαρξιστών —του Άουγκουστ Μπέμπελ, του Καρλ Κάουτσκι και του Νικολάι Μπουχάριν— για να δείξει πώς καθένας από αυτούς, με διαφορετικό τρόπο, προσέγγισε τα κοινωνικά και επιστημονικά ζητήματα ακολουθώντας μια μέθοδο συγγενική με εκείνη του Μαρξ.

Χαίρομαι ιδιαίτερα που ο Άνγκους αφιερώνει χώρο στο έργο του Κάουτσκι Το αγροτικό ζήτημα, το οποίο ο Λένιν είχε χαρακτηρίσει «το σημαντικότερο γεγονός στη σύγχρονη οικονομική βιβλιογραφία». Είναι ένα βιβλίο που θα έπρεπε να διαβάζεται πολύ περισσότερο από όσους προσπαθούν να κατανοήσουν γιατί ακριβώς η καπιταλιστική γεωργία είναι τόσο καταστροφική.

Με γοήτευσε, όμως, ιδιαίτερα η παρουσίαση από τον Άνγκους ενός παλαιότερου έργου του Άουγκουστ Μπέμπελ.

Το βιβλίο του Μπέμπελ Η γυναίκα και ο σοσιαλισμός, που εκδόθηκε το 1879, υπήρξε μία από τις πιο πολυδιαβασμένες εκλαϊκευμένες παρουσιάσεις των σοσιαλιστικών ιδεών.

Ήταν, ταυτόχρονα, ένα βιβλίο που διερευνούσε και οικολογικά ζητήματα. Ο Μπέμπελ έγραφε ότι η καπιταλιστική γεωργία αποτελεί ένα «σύστημα βανδαλισμού του εδάφους», το οποίο «φτωχαίνει το έδαφος και υποβαθμίζει τις σοδειές». Θρηνούσε επίσης για την καταστροφή του περιβάλλοντος, συμπεριλαμβανομένης της «ασυλλόγιστης καταστροφής των δασών χάριν του κέρδους». Ο Άνγκους εξηγεί ότι βιβλία όπως αυτά «διαψεύδουν την ψευδαίσθηση ότι οι σοσιαλιστές στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα είτε αγνοούσαν είτε αδιαφορούσαν για τον παγκόσμιο μεταβολισμό της φύσης και για την περιβαλλοντική καταστροφή που προκαλούσαν τα ρήγματα σε αυτόν τον μεταβολισμό». Αναγνωρίζει, ωστόσο, ότι μεγάλο μέρος αυτής της γνώσης χάθηκε και ότι σήμερα ανακαλύπτεται εκ νέου.

Αυτό όμως «δεν σημαίνει ότι όλοι κατανοούν τις θεμελιώδεις έννοιες». Μια ιδιαίτερα σημαντική παρανόηση, η οποία εμφανίζεται συχνά σε άρθρα σχετικά με το μεταβολικό ρήγμα, είναι ότι αυτό αντιμετωπίζεται ως απλή μεταφορά και όχι ως περιγραφή πραγματικών συνθηκών που επικρατούν σε παγκόσμια κλίμακα.

Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου αποτελεί, επομένως, μια προσπάθεια να εξηγηθούν αυτές οι βασικές έννοιες. Ο Άνγκους ξεκινά παρουσιάζοντας τις μεταβολικές διεργασίες που βρίσκονται στον πυρήνα των συστημάτων της Γης.

Ορισμένες από αυτές είναι πανάρχαιες.

Εξετάζει τον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκε η ζωή και πώς η ύπαρξή της προϋπέθετε χημικά στοιχεία και ενώσεις που παράγονταν μέσα από θεμελιώδεις κυκλικές διεργασίες, ενσωματωμένες στα γεωλογικά και κλιματικά συστήματα του πλανήτη.

Τα πιο εντυπωσιακά κεφάλαια, ωστόσο, είναι ίσως εκείνα που δείχνουν πώς οι μεταβολικές διεργασίες της Γης διαταράσσονται από τον καπιταλισμό.

Δύο από αυτά τα κεφάλαια αποτελούν απαραίτητο ανάγνωσμα: το πρώτο αφορά τη διάρρηξη του κύκλου του άνθρακα, η οποία προκαλεί την κλιματική αλλαγή, και το δεύτερο τη διατάραξη του κύκλου του αζώτου.

Η δεύτερη αυτή κρίση αναφέρεται πολύ πιο σπάνια, μολονότι προκαλεί εξαιρετικά σοβαρά προβλήματα.

Η βιομηχανική γεωργία διοχετεύει στα συστήματα της Γης τεράστιες ποσότητες δραστικού αζώτου, με ρυθμό ταχύτερο από εκείνον με τον οποίο μπορούν να το επεξεργαστούν ή να το απομακρύνουν οι φυσικές διεργασίες.

Αυτή η «υπεραφθονία» διαρρηγνύει έναν κύκλο που λειτουργεί εδώ και εκατοντάδες εκατομμύρια χρόνια.

Η συνεχής ανακύκλωση του δραστικού αζώτου σε πολλές διαφορετικές μορφές —ένας «μεταβολισμός καθορισμένος από τους φυσικούς νόμους της ίδιας της ζωής»— επέτρεψε στη φυτική και ζωική ζωή να ευδοκιμήσει σχεδόν σε ολόκληρο τον πλανήτη.

Ωστόσο, όπως υπογραμμίζει ο Άνγκους, η έρευνα σχετικά με τα πλανητικά όρια επιβεβαιώνει ότι το σημερινό επίπεδο παραγωγής βιομηχανικού αζώτου «δεν μπορεί να συνεχιστεί χωρίς να υπονομεύσει σοβαρά την ανθεκτικότητα βασικών συνιστωσών της λειτουργίας του Γήινου Συστήματος». Η αποκατάσταση της ζημιάς, καταλήγει ο Άνγκους, απαιτεί να αναλάβουμε τον έλεγχο των βαλβίδων και να «απαλλοτριώσουμε» τα εργοστάσια.

Γράφει: «Με όποιον τρόπο και αν επιτευχθεί, ο κοινωνικός έλεγχος της παραγωγής αζώτου πρέπει να εξασφαλίσει μια ριζική μείωση της χρήσης του.

Αυτό θα απαιτήσει την εξισορρόπηση της ανάγκης να αποτραπεί η οικολογική καταστροφή με την ανάγκη παραγωγής επαρκούς ποσότητας τροφίμων — όχι μόνο στο εσωτερικό μιας χώρας, αλλά σε παγκόσμια κλίμακα.

Ίσως κάποια ημέρα καταστεί δυνατό να τραφεί ολόκληρος ο κόσμος χωρίς συνθετικά λιπάσματα και άλλα χημικά προϊόντα.

Η αποκατάσταση, όμως, της ζημιάς που έχει προκαλέσει ο καπιταλισμός δεν θα είναι ούτε εύκολη ούτε γρήγορη». Το κεφάλαιο για τον κύκλο του αζώτου αναδεικνύει με εξαιρετικό τρόπο τη μεγάλη δύναμη του βιβλίου του Άνγκους: τον τρόπο με τον οποίο ο μαρξισμός οφείλει να βρίσκεται σε ουσιαστικό διάλογο με την επιστήμη, προκειμένου να αναπτύξει στρατηγικές ικανές να προσφέρουν λύσεις στις περιβαλλοντικές κρίσεις.

Το ζήτημα αυτό διερευνάται ρητά στα τελευταία κεφάλαια του βιβλίου.

Εκεί ο Άνγκους δείχνει ότι οι επιστήμονες συχνά πλησιάζουν στην αναγνώριση του γεγονότος ότι οι περιβαλλοντικές κρίσεις που αντιμετωπίζουμε είναι συστημικές.

Σπάνια, όμως, φτάνουν μέχρι τα αναγκαία επαναστατικά συμπεράσματα. Ο Άνγκους προειδοποιεί ότι η επιστήμη αποδεικνύει δύο πράγματα ταυτόχρονα: οι αναγκαίες αλλαγές είναι επείγουσες, αλλά η πραγματοποίησή τους θα απαιτήσει επίσης δεκαετίες.

Τη δεύτερη ημέρα μετά την «επανάσταση» η οικολογική ισορροπία δεν θα έχει αποκατασταθεί.

Θα έχει, όμως, δημιουργηθεί ο χώρος μέσα στον οποίο οι εργαζόμενοι, οι επιστήμονες και οι αγωνιστές θα μπορούν να αναζητήσουν συλλογικά έναν δρόμο προς τα εμπρός.

Ταυτόχρονα, θα έχουν αποκτήσει πρόσβαση στον πλούτο και στη δύναμη που απαιτούνται για την άμεση αντιμετώπιση των πιο επειγόντων προβλημάτων.

Όπως επισημαίνει ο Άνγκους, δεν πρόκειται για μια προσπάθεια «αναδιάταξης του καπιταλισμού», αλλά για την οικοδόμηση μιας νέας κοινωνίας που θα βρίσκεται σε αρμονία με τον φυσικό κόσμο.

Το πρώτο επαναστατικό στάδιο, ωστόσο, παραμένει αναγκαίο.

Μου έκανε ιδιαίτερη εντύπωση ένα εύστοχο απόσπασμα που παραθέτει ο Άνγκους από τον μεγάλο οικοσοσιαλιστή Γουίλιαμ Μόρις και το οποίο δεν είχα συναντήσει προηγουμένως. Ο Μόρις έγραφε: «Η πρώτη πραγματική νίκη της Κοινωνικής Επανάστασης δεν θα είναι η εγκαθίδρυση, μέσα σε μία ημέρα, ενός ολοκληρωμένου κομμουνιστικού συστήματος —κάτι τέτοιο θα ήταν παράλογο— αλλά η εγκαθίδρυση μιας επαναστατικής διοίκησης, της οποίας σαφής και συνειδητός στόχος θα είναι να προετοιμάσει και να προωθήσει, με κάθε διαθέσιμο μέσο, την ανθρώπινη ζωή προς ένα τέτοιο σύστημα». Κοιτάζοντας τον κόσμο γύρω μας, βλέπουμε ότι η καταστροφή απειλεί σε πολλά διαφορετικά μέτωπα: στον ιμπεριαλιστικό πόλεμο, στη γενοκτονία, στον οικονομικό στασιμοπληθωρισμό και στην περιβαλλοντική καταστροφή. Στα Μεταβολικά ρήγματα, ο Ίαν Άνγκους μάς υπενθυμίζει ότι υπάρχει μια βαθιά παράδοση επαναστατικής πολιτικής, στενά συνδεδεμένης με την επιστημονική έρευνα, η οποία μας προσφέρει τα μέσα για να κατανοήσουμε το χάος που επικρατεί γύρω μας. Μας προσφέρει επίσης μια στρατηγική για να το αλλάξουμε. https://climateandcapitalism.com/2026/04/27/metabolic-rifts-engaging-with-science-to-understand-history-and-the-world/

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους