Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Μύθος ή Πραγματικότητα; Τα αρχαία νομίσματα με την κεφαλή προς τα αριστερά είναι «νεκρικά»; Σίγουρα έχετε πετύχει στο διαδίκτυο αναρτήσεις ή θεωρίες που υποστηρίζουν ότι αν ένα αρχαίο νόμισμα απεικονίζει μια μορφή (βασιλιά, θεό ή αυτοκράτορα) να κοιτάζει προς τα αριστερά, τότε το νόμισμα αυτό είναι «νεκρικό»,δηλαδή κατασκευάστηκε αποκλειστικά για να τοποθετηθεί σε τάφο.

Η σύντομη απάντηση της επιστήμης είναι ξεκάθαρη: Όλα αυτά αποτελούν έναν απόλυτο ιστορικό και νομισματικό μύθο.

Δεν υπάρχει καμία πηγή που να συνδέει την αριστερή κατεύθυνση με τον θάνατο.

Ας δούμε τι ισχύει στην πραγματικότητα μέσα από τα επίσημα επιστημονικά δεδομένα.

Τι λένε οι Αρχαίες Γραπτές Πηγές; Η ιδέα των νεκρικών νομισμάτων πηγάζει από το πασίγνωστο αρχαίο έθιμο του «οβολού του Χάρωνα». Οι αρχαίοι Έλληνες και οι Ρωμαίοι πίστευαν ότι ο νεκρός έπρεπε να πληρώσει τον βαρκάρη του Κάτω Κόσμου για να τον περάσει απέναντι από τον ποταμό Αχέροντα. Οι Μαρτυρίες: Αρχαίοι συγγραφείς, όπως ο Αριστοφάνης στους «Βατράχους» και ο Λουκιανός στους «Νεκρικούς Διαλόγους», περιγράφουν αναλυτικά την τοποθέτηση ενός οβολού στο στόμα του νεκρού. Η Αλήθεια: Σε κανένα αρχαίο κείμενο δεν αναφέρεται ότι το νόμισμα έπρεπε να κοιτάζει αριστερά.

Οι συγγενείς έβαζαν απλά ένα οποιοδήποτε νόμισμα μικρής αξίας, από αυτά που χρησιμοποιούσαν καθημερινά στις αγορές.

Τι αποκαλύπτουν οι Αρχαιολογικές Ανασκαφές; Οι αρχαιολόγοι έχουν ανασκάψει χιλιάδες αρχαίους τάφους σε όλο τον μεσογειακό χώρο και έχουν μελετήσει εξονυχιστικά τα νομίσματα-κτερίσματα.

Σύμφωνα με ακαδημαϊκές μελέτες γύρω από τα Νεκρικά Έθιμα και τη Νομισματική (University of Edinburgh), τα νομίσματα των τάφων είναι ακριβώς τα ίδια με αυτά που κυκλοφορούσαν στο εμπόριο.

Μέσα στους τάφους εντοπίζονται νομίσματα με κεφαλές που κοιτούν και δεξιά και αριστερά, χωρίς καμία απολύτως διάκριση.

Οι άνθρωποι έθαβαν τους νεκρούς τους με ό,τι νόμισμα είχαν εκείνη τη στιγμή στην τσέπη τους.

Γιατί τότε κάποια νομίσματα κοιτούν αριστερά; Η επιστήμη της Νομισματικής (Numismatics) εξηγεί ότι η αριστερή κατεύθυνση επιλεγόταν για καθαρά πρακτικούς, καλλιτεχνικούς ή πολιτικούς λόγους: Η ευκολία του χαράκτη: Όπως επισημαίνουν ειδικοί σε μεγάλες νομισματικές κοινότητες όπως το Coin Talk, οι περισσότεροι δεξιόχειρες χαράκτες της αρχαιότητας έβρισκαν πιο φυσικό και εύκολο να σχεδιάσουν ένα προφίλ που κοιτάζει προς τα αριστερά.

Πολιτική και Διαδοχή: Όταν άλλαζε ένας ηγεμόνας, το νομισματοκοπείο άλλαζε μερικές φορές την κατεύθυνση της κεφαλής.

Αυτό γινόταν για να καταλαβαίνει αμέσως ο απλός λαός (που στην πλειοψηφία του ήταν αναλφάβητος) τη διαφορά ανάμεσα στο παλιό και το νέο νόμισμα. Στρατιωτικό Στυλ: Στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, η αριστερή πλευρά χρησιμοποιούνταν συχνά για να τονίσει την πολεμική αρετή του αυτοκράτορα, απεικονίζοντάς τον με ασπίδα, δόρυ ή περικεφαλαία (το λεγόμενο "heroic bust"). Πώς ήταν τα ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΑ «Νεκρικά» νομίσματα; Όταν ένας Ρωμαίος αυτοκράτορας πέθαινε και θεοποιούνταν, το κράτος εξέδιδε ειδικά αναμνηστικά νομίσματα (τα λεγόμενα Consecratio ή Divus). Όπως καταγράφεται στους επίσημους καταλόγους (όπως το Roman Imperial Coinage - RIC), το σημάδι ότι ο ηγεμόνας είχε πεθάνει δεν ήταν ποτέ η αριστερή κατεύθυνση.

Το σημάδι ήταν ότι η μορφή του απεικονιζόταν με πέπλο στο κεφάλι (veiled), χωρίς το στεφάνι δάφνης των ζωντανών, ή να ανεβαίνει στους ουρανούς πάνω σε έναν αετό.

Οι αναρτήσεις στο διαδίκτυο που συνδέουν τα αριστερόστροφα νομίσματα του Φιλίππου Β' και του Μεγάλου Αλεξάνδρου με «νεκρικές κοπές» καταρρίπτονται από τα εξής ιστορικά γεγονότα: Δεν ήταν νεκρικά: Τα εικονιζόμενα νομίσματα με τον Δία (για τον Φίλιππο) και τον Ηρακλή (για τον Αλέξανδρο) με κατεύθυνση προς τα αριστερά ήταν κανονικότατα νομίσματα εμπορίου SearchCulture.

Είναι απλώς πιο σπάνια επειδή ανήκαν σε μικρότερες εκδοτικές σειρές.

Τι λέει ο Martin Price; Ο Martin Jessop Price, στο μνημειώδες έργο του The Coinage in the Name of Alexander the Great and Philip Arrhidaeus (1991), καταγράφει αναλυτικά όλους τους γνωστούς τύπους του Αλεξάνδρου: δεξιόστροφους, αριστερόστροφους, ανά νομισματοκοπείο, ανά σύμβολο, ανά μονόγραμμα.

Πουθενά όμως δεν τους χαρακτηρίζει: funerary, memorial, mourning issue, death coin.

Αντίθετα, τους εντάσσει απλώς στις σειρές κοπής και εξετάζει τη χρονολόγηση, τα σύμβολα και τα εργαστήρια.

Τι λέει ο Georges Le Rider; Ο Georges Le Rider είναι ίσως ο σημαντικότερος μελετητής της νομισματοκοπίας του Φιλίππου Β΄. Η βασική του θέση είναι ότι: πολλές κοπές του Φιλίππου συνεχίστηκαν και μετά τον θάνατό του, ο Αλέξανδρος δεν διέκοψε αμέσως τη νομισματοκοπία του πατέρα του, η μετάβαση από τους τύπους του Φιλίππου στους τύπους του Αλεξάνδρου ήταν σταδιακή.

Αλλά ούτε ο Le Rider συνδέει την αριστερή φορά της κεφαλής με πένθος ή ταφή.

Πόσο σπάνιοι είναι οι αριστερόστροφοι τύποι; Εδώ υπάρχει πράγματι ενδιαφέρον.

Πρόσφατη μελέτη κατέγραψε ότι: οι αριστερόστροφοι τετράδραχμοι του Αλεξάνδρου αποτελούν λιγότερο από 0,5% των γνωστών τετραδράχμων, έχουν εντοπιστεί περίπου 64 παραδείγματα.

Άρα: ✔ είναι πραγματικά σπάνιοι.

Αλλά η ίδια η μελέτη δεν τους χαρακτηρίζει νεκρικούς.

Πόσο σπάνιοι είναι οι αριστερόστροφοι τύποι; Εδώ υπάρχει πράγματι ενδιαφέρον.

Πρόσφατη μελέτη κατέγραψε ότι: οι αριστερόστροφοι τετράδραχμοι του Αλεξάνδρου αποτελούν λιγότερο από 0,5% των γνωστών τετραδράχμων, έχουν εντοπιστεί περίπου 64 παραδείγματα.

Άρα: ✔ είναι πραγματικά σπάνιοι.

Αλλά η ίδια η μελέτη δεν τους χαρακτηρίζει νεκρικούς.

Η κατάρρευση των θεωριών για το «Θ» Τι σημαίνει το γράμμα «Θ»; Στη μακεδονική νομισματοκοπία, τα μεμονωμένα γράμματα (όπως Θ, Α, Μ) ή τα περίπλοκα μονογράμματα στο πίσω μέρος των νομισμάτων δεν δείχνουν την πόλη, αλλά το όνομα του εκάστοτε Νομισματάρχη (του κρατικού αξιωματούχου που έλεγχε το βάρος και την καθαρότητα του μετάλλου) Brown University.

Αυτό είναι ίσως το πιο κρίσιμο σημείο, καθώς η σύγχρονη νομισματική αντιμετωπίζει τα γράμματα ως: control marks, mint marks, magistrate marks, monograms. Ο Price αφιερώνει ολόκληρο κεφάλαιο στα Symbols and Monograms, αλλά δεν αποδίδει στο γράμμα Θ σημασία που να παραπέμπει σε τάφο ή τόπο ταφής.

Πώς υπέγραφε η Αμφίπολη; Μετά την κατάκτησή της από τον Φίλιππο Β΄ το 357 π.Χ., η Αμφίπολη εξελίχθηκε σε ένα από τα σημαντικότερα νομισματοκοπεία του μακεδονικού βασιλείου.

Όταν η Αμφίπολη έκοβε δικά της αυτόνομα νομίσματα, δεν έβαζε ένα απλό «Θ», αλλά έγραφε ολόκληρο το όνομά της: ΑΜΦΙΠΟΛΙΤΕΩΝ, χρησιμοποιώντας ως σήμα κατατεθέν τον αναμμένο πυρσό Quora.

Ένα σημείο που αξίζει να ερευνηθεί Παρότι η θεωρία των «νεκρικών νομισμάτων» δεν έχει γίνει αποδεκτή, υπάρχει ένα ερευνητικό ερώτημα που δεν φαίνεται να έχει μελετηθεί εξαντλητικά: Γιατί εμφανίζονται τόσο λίγοι αριστερόστροφοι τύποι στη μακεδονική βασιλική νομισματοκοπία; Η σπανιότητά τους είναι πραγματική.

Το γιατί όμως παραμένει αντικείμενο συζήτησης και δεν υπάρχει γενικά αποδεκτή εξήγηση.

Η φορά αλλάζει συχνά Εάν εξετάσει κανείς το σύνολο της ελληνικής νομισματοκοπίας θα δει ότι: ο Απόλλων εμφανίζεται δεξιά και αριστερά, η Αθηνά επίσης, ο Ηρακλής επίσης, ο Δίας επίσης.

Δεν υπάρχει σταθερός κανόνας.

Η επιλογή εξαρτάται συχνά από: τον χαράκτη, την αισθητική ισορροπία, τη σύνθεση του εμπροσθότυπου και του οπισθοτύπου, την παράδοση του συγκεκριμένου νομισματοκοπείου.

Τι συμβαίνει στην ελληνική τέχνη; Εδώ το θέμα γίνεται πιο ενδιαφέρον.

Στην ελληνική αγγειογραφία, γλυπτική και ανάγλυφα υπάρχουν περιπτώσεις όπου η δεξιά και η αριστερή κατεύθυνση χρησιμοποιούνται συμβολικά.

Για παράδειγμα: οι πομπές κινούνται προς συγκεκριμένη κατεύθυνση, οι σκηνές μάχης οργανώνονται με συγκεκριμένη φορά, ορισμένες χθόνιες σκηνές ακολουθούν συγκεκριμένη σύνθεση.

Ωστόσο αυτό δεν μεταφέρθηκε ως γενικός κανόνας στα νομίσματα.

Δεν υπάρχει εργασία που να λέει ότι οι χαράκτες των νομισμάτων ακολουθούσαν τέτοιον κανόνα.

Υπάρχει σχέση με τις χθόνιες θεότητες; Έψαξα ακριβώς αυτό.

Δεν βρήκα καμία μελέτη που να αναφέρει ότι: οι αριστερόστροφες κεφαλές στα νομίσματα υποδηλώνουν χθόνιο χαρακτήρα.

Αντίθετα, οι μελέτες για την εικονογραφία των ελληνικών νομισμάτων εξετάζουν: στεφάνια, αστέρες, τρίποδες, φίδια, κεραυνούς, δελφίνια, γρύπες, τρισκελή, μέλισσες, ως σύμβολα με σημασία και όχι τη φορά του προσώπου.

Οι ελάχιστοι γνωστοί αριστερόστροφοι τετράδραχμοι του Αλεξάνδρου έχουν απασχολήσει τους συλλέκτες επειδή είναι εξαιρετικά σπάνιοι.

Οι ειδικοί όμως τους περιγράφουν ως: left-facing varieties και όχι ως: funeral issues, memorial issues, mourning coinage, death coinage.

Η ίδια η σπανιότητα δεν θεωρείται απόδειξη ειδικής λειτουργίας. Συμπέρασμα Με βάση τη μέχρι σήμερα διαθέσιμη διεθνή νομισματική βιβλιογραφία, δεν υφίσταται τεκμηριωμένη απόδειξη ότι οι αριστερόστροφοι τύποι των νομισμάτων του Φιλίππου Β΄ και του Αλεξάνδρου Γ΄ αποτελούν ειδικές «νεκρικές εκδόσεις» ή ότι η φορά της κεφαλής συνδέεται άμεσα με τον θάνατο ή την ταφή των δύο βασιλέων.

Ως εκ τούτου, κάθε σχετική ερμηνεία οφείλει να αντιμετωπίζεται, προς το παρόν, ως ερευνητική υπόθεση και όχι ως αποδεδειγμένο ιστορικό γεγονός.

Ωστόσο, η εξαιρετική σπανιότητα των αριστερόστροφων τύπων δημιουργεί ένα εύλογο επιστημονικό ερώτημα που αξίζει να διερευνηθεί συστηματικά.

Μια γόνιμη ερευνητική προσέγγιση θα ήταν η εξέταση της πιθανής συσχέτισης μεταξύ των αριστερόστροφων εκδόσεων, του βασιλικού νομισματοκοπείου της Αμφίπολης, της χρονολόγησής τους και των συμβόλων ή μονογραμμάτων που τις συνοδεύουν.

Ειδικότερα, εάν αποδεικνυόταν ότι οι συγκεκριμένοι τύποι συγκεντρώνονται σχεδόν αποκλειστικά στο νομισματοκοπείο της Αμφίπολης, περιορίζονται σε ένα στενό χρονολογικό πλαίσιο που συμπίπτει με τον θάνατο του Φιλίππου Β΄ (336 π.Χ.) και του Αλεξάνδρου Γ΄ (323 π.Χ.) και παρουσιάζουν κοινά εικονογραφικά ή επιγραφικά χαρακτηριστικά, τότε θα υπήρχε μια ουσιαστική επιστημονική βάση για τη διατύπωση μιας νέας ερμηνευτικής πρότασης.

Μια τέτοια υπόθεση, όμως, δεν μπορεί να στηριχθεί αποκλειστικά στη σπανιότητα ή στη φορά της κεφαλής.

Απαιτεί συγκριτική μελέτη όλων των γνωστών δειγμάτων, στατιστική ανάλυση της κατανομής τους, εξέταση των μητρών, των μονογραμμάτων και των συμβόλων, καθώς και συσχέτισή τους με τα ιστορικά δεδομένα της εποχής.

Μόνο μέσα από μια τέτοια μεθοδολογικά τεκμηριωμένη προσέγγιση θα μπορούσε να αξιολογηθεί αν οι αριστερόστροφοι τύποι αποτελούν απλές εικονογραφικές παραλλαγές ή αν αντανακλούν μια μέχρι σήμερα άγνωστη πολιτική, τελετουργική ή συμβολική επιλογή της μακεδονικής βασιλικής νομισματοκοπίας.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους