Βήρωσος ο Χαλδαίος: ο Βαβυλώνιος που μετέφερε τη σοφία της Μεσοποταμίας στον ελληνικό κόσμο Ο Βήρωσος, ή Βηρωσσός ο Χαλδαίος, είναι μία από εκείνες τις μορφές της αρχαιότητας που στέκονται ανάμεσα σε...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Δεν ήταν απλώς ένας ιστορικός, ούτε μόνο ένας αστρονόμος ή αστρολόγος.

Ήταν ιερέας, λόγιος, ερμηνευτής παραδόσεων και μεταφορέας γνώσης.

Μέσα από το έργο του, η αρχαία Βαβυλώνα προσπάθησε να μιλήσει στα ελληνικά.

Έζησε κατά τον 3ο αιώνα π.Χ., σε μια εποχή όπου η Μεσοποταμία είχε ήδη περάσει από την αυτοκρατορία των Αχαιμενιδών στην κυριαρχία του Μεγάλου Αλεξάνδρου και έπειτα των Σελευκιδών. Η Βαβυλώνα δεν ήταν πια το ανεξάρτητο κέντρο μιας μεγάλης αυτοκρατορίας, αλλά παρέμενε ένας τόπος τεράστιας μνήμης, με ναούς, αστρονομικά αρχεία, ιερατεία και παραδόσεις αιώνων.

Σε αυτό το περιβάλλον πρέπει να τοποθετήσουμε τον Βήρωσο.

Οι αρχαίες πηγές τον παρουσιάζουν ως Βαβυλώνιο, Χαλδαίο και ιερέα του Βήλου, δηλαδή του Μαρδούκ, του μεγάλου θεού της Βαβυλώνας.

Η λέξη «Χαλδαίος» στην ελληνιστική και ρωμαϊκή γραμματεία δεν σημαίνει πάντοτε απλώς εθνική καταγωγή.

Συχνά δηλώνει τον λόγιο της Βαβυλώνας, τον ιερέα-αστρονόμο, τον άνθρωπο που γνωρίζει τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων και τις ερμηνείες τους.

Έτσι ο Βήρωσος εμφανίζεται στα μάτια των Ελλήνων και των Ρωμαίων ως εκπρόσωπος μιας πανάρχαιας ανατολικής σοφίας.

Το όνομά του, όπως παραδίδεται στα ελληνικά, είναι Βήρωσος ή Βηρωσσός.

Πιθανότατα αποδίδει ακκαδικό θεοφόρο όνομα που συνδέεται με τον Βήλο/Μαρδούκ.

Έχει προταθεί η σχέση του με τύπους όπως Bēl-rēʾu-šunu ή Bēl-uṣuršu, δηλαδή ονόματα που περιέχουν το όνομα του θεού Βήλου.

Αυτό είναι σημαντικό, διότι δείχνει ότι ο ίδιος δεν ήταν ένας Έλληνας συγγραφέας που απλώς έγραφε για την Ανατολή, αλλά άνθρωπος εσωτερικός της βαβυλωνιακής ιερατικής παράδοσης.

Το σπουδαιότερο έργο του ήταν τα Βαβυλωνιακά ή Babyloniaca, γραμμένα στα ελληνικά.

Το έργο αυτό δεν σώζεται ακέραιο.

Το γνωρίζουμε μόνο από αποσπάσματα, περιλήψεις και παραθέσεις μεταγενέστερων συγγραφέων.

Αυτό δημιουργεί μεγάλη δυσκολία.

Δεν έχουμε μπροστά μας τον ίδιο τον Βήρωσο, αλλά τον Βήρωσο όπως τον διάβασαν, τον συνόψισαν ή τον χρησιμοποίησαν άλλοι.

Παρ’ όλα αυτά, τα αποσπάσματα είναι πολύτιμα, διότι αποτελούν μία από τις ελάχιστες περιπτώσεις όπου ένας Βαβυλώνιος λόγιος παρουσιάζει την ιστορία και την κοσμολογία της πατρίδας του σε ελληνική γλώσσα. Τα Βαβυλωνιακά φαίνεται ότι αποτελούνταν από τρία βιβλία.

Το πρώτο βιβλίο περιείχε κοσμογονία, γεωγραφική περιγραφή της Βαβυλωνίας και μυθολογική αφήγηση για τις απαρχές του κόσμου και του πολιτισμού.

Εκεί εμφανίζεται η περίφημη μορφή του Ωάννη, ενός όντος που αναδύεται από τη θάλασσα και διδάσκει στους ανθρώπους γράμματα, τέχνες, πόλεις, νόμους, γεωργία και γνώση.

Η αφήγηση αυτή θυμίζει βαθιά μεσοποταμιακά μοτίβα: ο πολιτισμός δεν γεννιέται απλώς από ανθρώπινη επινόηση, αλλά προσφέρεται από θεϊκή ή υπερανθρώπινη αποκάλυψη.

Το δεύτερο βιβλίο πραγματευόταν τους βασιλείς πριν και μετά τον μεγάλο κατακλυσμό.

Εκεί ο Βήρωσος μετέφερε στον ελληνικό κόσμο παραδόσεις που συνδέονται με τις σουμερο-βαβυλωνιακές βασιλικές λίστες και με τον μεσοποταμιακό μύθο του κατακλυσμού.

Ο ήρωας του κατακλυσμού στον Βήρωσο ονομάζεται Ξίσουθρος, μορφή συγγενική με τον Ουτναπιστίμ του Έπους του Γκιλγκαμές και με τον Ζιουσούδρα της σουμεριακής παράδοσης. Ο Ξίσουθρος προειδοποιείται για την επερχόμενη καταστροφή, κατασκευάζει πλοίο, σώζει ανθρώπους και ζώα, και έπειτα συνδέεται με μια μορφή θεϊκής αποκατάστασης.

Είναι φανερό ότι εδώ ο Βήρωσος μεταφέρει σε ελληνική γλώσσα μια πολύ παλαιά μεσοποταμιακή μνήμη.

Το τρίτο βιβλίο έφτανε σε πιο ιστορικούς χρόνους, από την περίοδο του Ναβονάσσαρου έως τον Αλέξανδρο και την ελληνιστική εποχή.

Εδώ η αφήγηση πλησίαζε περισσότερο αυτό που θα ονομάζαμε ιστοριογραφία.

Όμως ο Βήρωσος δεν ήταν ιστορικός με τη νεότερη έννοια.

Η δική του ιστορία διατηρούσε ιερατικό και κοσμολογικό χαρακτήρα.

Ο χρόνος, για εκείνον, δεν ήταν απλώς αλληλουχία πολιτικών γεγονότων.

Ήταν ένας χρόνος οργανωμένος από θεούς, βασιλείς, ουράνιους κύκλους και ιερές παραδόσεις.

Η σημασία του έργου του είναι τεράστια.

Μέσω του Βηρωσσού, οι Έλληνες μπορούσαν να γνωρίσουν μια εκδοχή της βαβυλωνιακής μνήμης όχι από εξωτερικούς ταξιδιώτες, όπως ο Ηρόδοτος ή ο Κτησίας, αλλά από έναν άνθρωπο που ανήκε στη βαβυλωνιακή μορφωμένη τάξη. Ο Βήρωσος ήταν, με μια έννοια, ο αυτόχθονας λόγιος που εξηγούσε την πατρίδα του στους νέους κυρίαρχους του ελληνιστικού κόσμου.

Η εποχή του εξηγεί πολλά.

Μετά τον Αλέξανδρο, η ελληνική γλώσσα έγινε το μεγάλο όργανο πολιτικής, διοίκησης και λόγιας επικοινωνίας στην Ανατολική Μεσόγειο και στη Μέση Ανατολή.

Οι παλαιοί πολιτισμοί έπρεπε να βρουν τρόπο να επιβιώσουν μέσα σε αυτή τη νέα γλώσσα εξουσίας. Ο Βήρωσος έκανε ακριβώς αυτό: πήρε βαβυλωνιακές παραδόσεις, ιερατικές γνώσεις και ιστορικά αρχεία και τα παρουσίασε με μορφή αναγνώσιμη για ελληνόφωνο κοινό.

Δεν πρέπει όμως να τον δούμε μόνο ως μεταφραστή. Ο Βήρωσος ήταν και ερμηνευτής.

Δεν μετέφερε απλώς υλικό.

Το οργάνωσε, το διάλεξε, το προσάρμοσε.

Το έργο του είχε πιθανότατα και πολιτική διάσταση.

Η αφιέρωση ή σύνδεσή του με τον Αντίοχο Α΄ Σωτήρα δείχνει ότι τα Βαβυλωνιακά μπορεί να λειτουργούσαν και ως πολιτισμική γέφυρα ανάμεσα στη σελευκιδική εξουσία και τη βαβυλωνιακή παράδοση. Ο Βήρωσος έδειχνε ότι η Βαβυλώνα δεν ήταν απλώς μια κατακτημένη χώρα, αλλά φορέας πανάρχαιας γνώσης.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η σχέση του με την αστρονομία και την αστρολογία. Οι Βαβυλώνιοι είχαν αναπτύξει εξαιρετικά ακριβή παρατήρηση ουρανίων φαινομένων.

Κατέγραφαν θέσεις πλανητών, εκλείψεις, σεληνιακούς κύκλους, ημερολογιακές περιόδους και αστρολογικούς συσχετισμούς. Ο Βήρωσος, ως Χαλδαίος ιερέας, ανήκε σε αυτόν τον κόσμο.

Δεν είναι τυχαίο ότι οι μεταγενέστεροι συγγραφείς τον θυμούνται συχνά ως αστρονόμο ή αστρολόγο.

Οι παραδόσεις μάλιστα λένε ότι ίδρυσε σχολή αστρολογίας ή αστρονομίας στην Κω και ότι τιμήθηκε για τις προβλέψεις του.

Αυτές οι πληροφορίες πρέπει να αντιμετωπίζονται με προσοχή.

Μπορεί να περιέχουν ιστορικό πυρήνα, αλλά μπορεί επίσης να ανήκουν στη μεταγενέστερη εικόνα του «σοφού Χαλδαίου» που εντυπωσίαζε τον ελληνικό και ρωμαϊκό κόσμο.

Όμως ακόμη κι αν οι λεπτομέρειες δεν είναι απολύτως βέβαιες, δείχνουν τη φήμη του: ο Βήρωσος έγινε σύμβολο βαβυλωνιακής ουράνιας γνώσης.

Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες αστρονομικές ιδέες που αποδίδονται στον Βήρωσο αφορά τη Σελήνη. Ο Βιτρούβιος, στο ένατο βιβλίο του έργου De architectura, παραδίδει τη θεωρία του για τις φάσεις της Σελήνης.

Σύμφωνα με αυτή την παράδοση, ο Βήρωσος θεωρούσε ότι η Σελήνη είναι σφαιρικό σώμα, το μισό του οποίου είναι φωτεινό και το άλλο μισό έχει κυανή ή σκοτεινή όψη.

Καθώς η Σελήνη κινείται, το φωτεινό μέρος στρέφεται προς τον Ήλιο λόγω μιας μορφής έλξης ή συγγένειας ανάμεσα στο φως και στο φως.

Έτσι εξηγούνται οι μεταβολές της ορατής φωτεινής επιφάνειας.

Με βάση τη σημερινή επιστήμη, αυτή η εξήγηση είναι λανθασμένη ως φυσικός μηχανισμός. Η Σελήνη δεν έχει δικό της φωτεινό ημισφαίριο.

Φωτίζεται από τον Ήλιο και οι φάσεις της οφείλονται στο ποιο μέρος του φωτισμένου ημισφαιρίου βλέπουμε από τη Γη. Ωστόσο η θεωρία του Βηρωσσού δεν είναι αφελής.

Έχει δύο σπουδαία στοιχεία: πρώτον, αντιμετωπίζει τη Σελήνη ως σφαιρικό σώμα· δεύτερον, εξηγεί τις φάσεις με γεωμετρική και φυσική συμπεριφορά του σώματος, όχι με μύθο.

Εδώ βρίσκεται η βαθύτερη αξία του Βηρωσσού.

Η θεωρία του δεν είναι σωστή όπως είναι σωστή η νεότερη αστρονομία.

Είναι όμως μέρος της διαδρομής με την οποία η Σελήνη έπαψε να είναι απλώς θεϊκό σημάδι και έγινε αντικείμενο φυσικής ερμηνείας. Ο Βήρωσος σκέφτεται τη Σελήνη ως σώμα με σχήμα, προσανατολισμό και σχέση με τον Ήλιο.

Αυτό είναι σημαντικό βήμα προς μια μη μυθολογική κατανόηση του ουρανού.

Συχνά τίθεται και το ερώτημα αν ο Βήρωσος είχε καταλάβει γιατί η Σελήνη δείχνει πάντοτε σχεδόν το ίδιο πρόσωπο προς τη Γη. Η σημερινή εξήγηση είναι το παλιρροϊκό κλείδωμα: η Σελήνη περιστρέφεται γύρω από τον άξονά της στον ίδιο περίπου χρόνο που περιφέρεται γύρω από τη Γη. Γι’ αυτό το ίδιο ημισφαίριο παραμένει στραμμένο προς εμάς.

Δεν έχουμε όμως δικαίωμα να πούμε ότι ο Βήρωσος είχε διατυπώσει αυτή τη σύγχρονη δυναμική θεωρία.

Δεν είχε τη νευτώνεια βαρύτητα, την παλιρροϊκή τριβή, ούτε την ουράνια μηχανική που απαιτείται.

Αυτό που μπορούμε να πούμε με ασφάλεια είναι πιο προσεκτικό και ιστορικά πιο δίκαιο: ο Βήρωσος ανήκει στους αρχαίους λόγιους που συνέδεσαν τις σεληνιακές φάσεις και τις όψεις της Σελήνης με στροφή, προσανατολισμό και σφαιρική γεωμετρία.

Δεν έδωσε τη σωστή σύγχρονη εξήγηση του ίδιου προσώπου της Σελήνης, αλλά κινήθηκε προς την ιδέα ότι η Σελήνη έχει σταθερή μορφή και συμπεριφορά που μπορεί να ερμηνευθεί φυσικά. Ο Βήρωσος συνδέεται και με μια ακόμη εντυπωσιακή παράδοση: τη θεωρία των μεγάλων κοσμικών περιόδων. Ο Σενέκας αναφέρει τον Βήρωσο σε σχέση με ιδέες περί παγκόσμιας καταστροφής από φωτιά και νερό, ανάλογα με τη συγκέντρωση πλανητών σε συγκεκριμένες περιοχές του ζωδιακού.

Αυτές οι απόψεις δεν είναι επιστήμη με τη σημερινή έννοια.

Ανήκουν στον χώρο όπου αστρονομία, αστρολογία, κοσμολογία και θρησκευτική εσχατολογία συνυπάρχουν.

Δείχνουν όμως ότι ο Βήρωσος θεωρούνταν αυθεντία για πολύ μεγάλους κύκλους χρόνου, όχι μόνο για απλές παρατηρήσεις.

Η πρόσληψή του από τους μεταγενέστερους ήταν περίπλοκη. Ο Ιώσηπος τον χρησιμοποίησε για να συγκρίνει βαβυλωνιακές και βιβλικές παραδόσεις, ιδίως για τον κατακλυσμό και για βασιλικούς καταλόγους. Ο Ευσέβιος και άλλοι χριστιανοί χρονικογράφοι χρησιμοποίησαν αποσπάσματά του για χρονολογικά και ιστορικά ζητήματα. Ο Βιτρούβιος τον χρησιμοποίησε ως αστρονομική αυθεντία. Ο Σενέκας τον ανέφερε σε κοσμολογικά συμφραζόμενα.

Έτσι ο Βήρωσος επιβίωσε όχι ως ενιαίο έργο, αλλά ως σπασμένος καθρέφτης: λίγο στην ιστορία, λίγο στη θεολογία, λίγο στην αστρονομία, λίγο στην αστρολογία.

Αυτό δημιουργεί και ένα πρόβλημα.

Υπήρξε και ψευδο-βηρωσσική παράδοση.

Δηλαδή μεταγενέστερα κείμενα και απόψεις αποδόθηκαν στον Βήρωσο χωρίς να είναι βέβαιο ότι προέρχονται από τον ίδιο.

Γι’ αυτό η σύγχρονη έρευνα είναι προσεκτική.

Δεν δέχεται κάθε αρχαία ή μεσαιωνική αναφορά ως αυθεντικό απόσπασμα.

Ξεχωρίζει τα πιθανώς γνήσια αποσπάσματα από τις μεταγενέστερες προσθήκες, τις παρανοήσεις και τις ψευδεπίγραφες αποδόσεις.

Η εικόνα του Βηρωσσού είναι επομένως διπλή.

Από τη μία είναι ιστορικό πρόσωπο: Βαβυλώνιος ιερέας του Μαρδούκ, συγγραφέας ελληνόγλωσσης ιστορίας της Βαβυλωνίας, άνθρωπος του 3ου αιώνα π.Χ. Από την άλλη είναι σχεδόν σύμβολο: ο Χαλδαίος σοφός που μεταφέρει στον ελληνικό κόσμο τη γνώση των άστρων, των χρόνων και των πανάρχαιων βασιλείων.

Η συμβολή του δεν βρίσκεται στο ότι «ανακάλυψε» τη σύγχρονη αστρονομία.

Δεν ήταν Κοπέρνικος, ούτε Νεύτων.

Δεν είχε σωστή θεωρία για τη βαρύτητα, τις τροχιές ή τη φυσική της Σελήνης.

Η αξία του βρίσκεται αλλού: ήταν ένας από τους πρώτους γνωστούς μη Έλληνες λόγιους που έγραψαν στα ελληνικά για να παρουσιάσουν έναν παλαιότερο πολιτισμό από μέσα.

Έδωσε στους Έλληνες μια βαβυλωνιακή φωνή.

Αν ο Ηρόδοτος κοιτάζει την Ανατολή ως Έλληνας ταξιδιώτης, ο Βήρωσος κοιτάζει τη Βαβυλώνα ως Βαβυλώνιος ιερέας που μιλά ελληνικά.

Αυτή η διαφορά είναι τεράστια. Ο Βήρωσος δεν είναι απλώς αντικείμενο της ελληνικής περιέργειας.

Είναι υποκείμενο λόγου.

Παρουσιάζει τη δική του παράδοση, τη δική του μνήμη, τη δική του κοσμολογία.

Για την ιστορία της επιστήμης, ο Βήρωσος είναι σημαντικός διότι δείχνει ότι η ελληνιστική γνώση δεν ήταν αποκλειστικά ελληνική.

Ήταν προϊόν συνάντησης. Οι Έλληνες έφεραν γεωμετρία, φιλοσοφία και νέα μορφή ιστοριογραφίας. Οι Βαβυλώνιοι έφεραν μακρόχρονη παρατήρηση του ουρανού, αριθμητικούς κύκλους, ημερολογιακή ακρίβεια και ιερατική μνήμη. Ο Βήρωσος βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το σημείο επαφής.

Για την ιστορία της Σελήνης, ειδικά, ο Βήρωσος αξίζει να μνημονεύεται επειδή η σεληνιακή του θεωρία, έστω λανθασμένη, μαρτυρεί μια αρχαία προσπάθεια να εξηγηθούν οι φάσεις με φυσικό σχήμα και προσανατολισμό.

Έβλεπε τη Σελήνη ως σφαίρα, όχι ως απλό επίπεδο σημάδι.

Αυτή η ιδέα, ακόμη και όταν συνοδεύεται από λάθος μηχανισμό, είναι βήμα προς την επιστημονική σκέψη. Ο Βήρωσος είναι λοιπόν ένας από τους μεγάλους μεσολαβητές της αρχαιότητας.

Δεν μας άφησε ακέραιο βιβλίο.

Δεν μπορούμε να τον διαβάσουμε όπως διαβάζουμε τον Πλάτωνα, τον Αριστοτέλη ή τον Πτολεμαίο.

Τον βλέπουμε μέσα από θραύσματα.

Όμως αυτά τα θραύσματα αρκούν για να φανεί η σημασία του.

Ήταν ο άνθρωπος που πήρε τους μύθους, τους βασιλικούς καταλόγους, τους κατακλυσμούς, τους ουράνιους κύκλους και τη μνήμη της Βαβυλώνας, και τα έφερε στον ελληνικό λόγο.

Ήταν ένας ιερέας της παλιάς Μεσοποταμίας που έγραψε για έναν νέο κόσμο.

Και μέσα από αυτόν, η Βαβυλώνα δεν σώπασε μετά την κατάκτησή της· μίλησε, έστω αποσπασματικά, στη γλώσσα των κατακτητών. Ο Βήρωσος δεν ήταν ο άνθρωπος που είχε όλες τις σωστές απαντήσεις.

Ήταν όμως ένας από εκείνους που κράτησαν ανοιχτή τη γέφυρα ανάμεσα στη μνήμη, τον μύθο, την παρατήρηση και την επιστήμη.

Γι’ αυτό η θέση του στην ιστορία της γνώσης είναι πολύ μεγαλύτερη από το μικρό μέγεθος των σωζόμενων αποσπασμάτων του. Πηγές Beaulieu, P.-A. (2021) ‘Berossus and the Creation Story’, Journal of Ancient Near Eastern History, 8, pp. 147–170. Burstein, S.M. (1978) The Babyloniaca of Berossus. Malibu: Undena Publications.

Cleomedes (2004) Lectures on Astronomy: A Translation of The Heavens, translated by A.C. Bowen and R.B. Todd. Berkeley: University of California Press. Encyclopaedia Iranica (n.d.) ‘Berossus’. Freeth, T. (2014) ‘Eclipse Prediction on the Ancient Greek Astronomical Calculating Machine Known as the Antikythera Mechanism’, PLOS ONE, 9(7), e103275. Haubold, J., Steele, J.M. and Stevens, K. (eds.) (2019) Keeping Watch in Babylon: The Astronomical Diaries in Context. Leiden: Brill.

Josephus (1926) Against Apion. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press. Lambert, W.G. (1976) ‘Berossus and Babylonian Eschatology’, Iraq, 38(2), pp. 171–173.

Pliny the Elder (1938–1963) Natural History. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Seneca (1971) Natural Questions. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press. Steele, J.M. (2014) ‘The “Astronomical Fragments” of Berossos in Context’, in Haubold, J., Steele, J.M. and Stevens, K. (eds.) Keeping Watch in Babylon: The Astronomical Diaries in Context. Leiden: Brill. Toulmin, S. (1967) ‘The Astrophysics of Berossos the Chaldean’, Isis, 58(1), pp. 65–76. Verbrugghe, G.P. and Wickersham, J.M. (2001) Berossos and Manetho, Introduced and Translated: Native Traditions in Ancient Mesopotamia and Egypt. Ann Arbor: University of Michigan Press.

Vitruvius (1931) De architectura / On Architecture, Book IX. Loeb Classical Library. Cambridge, MA: Harvard University Press.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους