Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Ανδρέας Παπανδρέου: 30 χρόνια από το θάνατο ενός πολιτικού φαινόμενου Αν ο Κωνσταντίνος Καραμανλής υπήρξε ο πολιτικός που αποκατέστησε τη δημοκρατική ομαλότητα μετά τη δικτατορία και επανέφερε τη χώρα στις θεσμικές της ράγες, ο Ανδρέας Παπανδρέου ήταν εκείνος που άλλαξε βαθύτερα τη σχέση της ελληνικής κοινωνίας με την πολιτική.

Κανένας άλλος ηγέτης της Μεταπολίτευσης δεν επηρέασε τόσο έντονα όχι μόνο τη λειτουργία του κράτους, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες αντιλαμβάνονταν τον εαυτό τους, την εξουσία και τη θέση τους μέσα στη δημοκρατία. ΤΟ ΠΟΛΙΤΙΚΟ ΦΑΙΝΟΜΕΝΟ Ο Ανδρέας δεν ήταν απλώς ένας ακόμη πρωθυπουργός.

Ήταν πολιτικό φαινόμενο.

Και τα πολιτικά φαινόμενα αφήνουν αποτύπωμα που ξεπερνά τη διάρκεια της διακυβέρνησής τους.

Η πορεία του δεν αρχίζει το 1981.

Η άνοδός του είχε ξεκινήσει ήδη από τη δεκαετία του ’60, μέσα σε μια κοινωνία που ασφυκτιούσε από τις πολιτικές και κοινωνικές ανισότητες της εποχής.

Μετά την πτώση της χούντας, πολλοί ένιωθαν ότι η χώρα είχε αποκτήσει δημοκρατικούς θεσμούς, αλλά όχι ακόμη κοινωνική δικαιοσύνη.

Σε αυτό ακριβώς το κενό πάτησε το ΠΑΣΟΚ των πρώτων χρόνων.

Δεν ήταν αρχικά ένα κόμμα εξουσίας.

Ήταν ένα κίνημα πολιτικής και κοινωνικής ταυτότητας.

Μίλησε σε ανθρώπους που αισθάνονταν αποκλεισμένοι από το μεταπολεμικό κράτος, στη μεσαία τάξη που πίστευε ότι δεν είχε πραγματικό μερίδιο στην εξουσία, σε πολίτες που κουβαλούσαν ακόμη τις μνήμες του Εμφυλίου και της πολιτικής περιθωριοποίησης.

Ο λόγος του ήταν ριζοσπαστικός χωρίς να γίνεται περιθωριακός, συναισθηματικός χωρίς να εξαντλείται στον λαϊκισμό.

Κυρίως, κατάφερε να μετατρέψει κοινωνικά παράπονα και υπόγειες αγανακτήσεις σε πολιτική νομιμοποίηση. ΑΛΛΑΓΗ ΕΠΟΧΗΣ Η νίκη του ΠΑΣΟΚ το 1981 δεν ήταν απλώς μια κυβερνητική εναλλαγή.

Ήταν αλλαγή εποχής.

Για πρώτη φορά μετά τον πόλεμο, η πολιτική ατζέντα μετατοπίστηκε από τη σταθερότητα και την εθνική αποκατάσταση προς την κοινωνική αποκατάσταση. Ο Ανδρέας άνοιξε το κράτος σε κοινωνικές ομάδες που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο.

Αναγνώρισε την Εθνική Αντίσταση, ενίσχυσε το κοινωνικό κράτος, διεύρυνε δικαιώματα και έδωσε συμβολική αλλά και ουσιαστική ισότητα σε μεγάλα τμήματα της κοινωνίας.

Για πολλούς Έλληνες, η δημοκρατία έπαψε να είναι μια θεωρητική έννοια και έγινε προσωπική εμπειρία.

Αυτό αποτελεί ίσως το σημαντικότερο ιστορικό του επίτευγμα. ΟΙ ΑΔΥΝΑΜΙΕΣ ΕΝΟΣ ΜΟΝΤΕΛΟΥ Μέσα σε αυτή τη διαδικασία, όμως, γεννήθηκαν και οι αδυναμίες του μοντέλου που οικοδομήθηκε τη δεκαετία του ’80. Η κοινωνία προχώρησε γρηγορότερα από τους θεσμούς και το κράτος κλήθηκε να καλύψει το κενό συχνά χωρίς σχέδιο και χωρίς όρια.

Η πολιτική έγινε εργαλείο κοινωνικής ένταξης και το κράτος ο βασικός μηχανισμός διανομής αυτής της ένταξης. Ο Ανδρέας δεν υπήρξε οικονομικός μεταρρυθμιστής.

Υπήρξε πολιτικός ενορχηστρωτής μιας μεγάλης κοινωνικής αλλαγής.

Η στρατηγική του βασίστηκε στη διεύρυνση των δημόσιων δαπανών, στην αναδιανομή και στην επέκταση του κράτους.

Για μια κοινωνία που έβγαινε από δεκαετίες στερήσεων, αυτό λειτούργησε ως ιστορική αποκατάσταση.

Για τα δημόσια οικονομικά, όμως, δημιούργησε βάρη που μεταφέρθηκαν στις επόμενες γενιές.

Δεν αγνόησε τους περιορισμούς της οικονομίας.

Προτίμησε να τους μεταθέσει χρονικά.

Επέλεξε να λύσει προβλήματα του παρόντος αφήνοντας μέρος του λογαριασμού στο μέλλον.

Χωρίς τον Ανδρέα, η Μεταπολίτευση θα ήταν πιθανότατα θεσμικά επιτυχημένη αλλά κοινωνικά ελλιπής.

Με τον Ανδρέα, η κοινωνία χειραφετήθηκε, αλλά το κράτος απέκτησε αδυναμίες που θα γίνονταν εμφανείς δεκαετίες αργότερα. ΡΗΤΟΡΙΚΗ ΚΑΙ ΠΡΑΓΜΑΤΙΣΜΟΣ Στην εξωτερική πολιτική, ο Ανδρέας συνδύασε τη ριζοσπαστική ρητορική με τον στρατηγικό πραγματισμό.

Παρά τον έντονο αντιαμερικανικό λόγο της εποχής, η Ελλάδα παρέμεινε στο ΝΑΤΟ, παρέμεινε στην Ευρωπαϊκή Κοινότητα και διατήρησε τις βασικές γεωπολιτικές της επιλογές.

Άλλο έλεγε στη βάση του κόμματος και άλλο διαχειριζόταν στο επίπεδο της διεθνούς πολιτικής.

Η τακτική αυτή αποδείχθηκε αποτελεσματική, αλλά άφησε και μια προβληματική κληρονομιά: την αντίληψη ότι η πολιτική ρητορική μπορεί να λειτουργεί ανεξάρτητα από την πραγματικότητα χωρίς συνέπειες.

Παράλληλα, παγίωσε ένα ισχυρά αρχηγικό μοντέλο εξουσίας.

Το κόμμα οργανώθηκε γύρω από τον ηγέτη και η πολιτική προσωποποιήθηκε όσο ποτέ άλλοτε.

Η άμεση σχέση ηγέτη και κοινωνίας ενίσχυσε τη συμμετοχή και τη λαϊκή κινητοποίηση, αλλά συχνά υποβάθμισε τον ρόλο των θεσμών. Η Ελλάδα έμαθε να αγαπά την πολιτική.

Δεν έμαθε πάντοτε να εμπιστεύεται τους κανόνες και τις δομές του κράτους.

Η κΟΙΝΩΝΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΚΡΑΤΟΣ Γι’ αυτό και ο Ανδρέας Παπανδρέου παραμένει μια από τις πιο σύνθετες προσωπικότητες της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Δεν μπορεί να κριθεί ούτε με όρους αγιογραφίας ούτε με όρους καταδίκης.

Ήταν ο ηγέτης που έδωσε φωνή στους «μη προνομιούχους», ενσωμάτωσε κοινωνικές ομάδες που μέχρι τότε βρίσκονταν στο περιθώριο και μετέτρεψε τη δημοκρατία σε καθημερινό βίωμα για εκατομμύρια πολίτες.

Ήταν, ταυτόχρονα, ο πολιτικός που συνέβαλε στη δημιουργία ενός κράτους πιο δαπανηρού, πιο πελατειακού και λιγότερο προσανατολισμένου στους περιορισμούς της οικονομικής πραγματικότητας.

Και μαζί με την κοινωνική απελευθέρωση, απελευθέρωσε και ορισμένες υπερβολές που χαρακτήρισαν τη δημόσια ζωή των επόμενων δεκαετιών.

Χωρίς τον Ανδρέα, η Ελλάδα δεν θα ήταν η κοινωνία που γνωρίζουμε σήμερα.

Με τον Ανδρέα, έγινε αναμφίβολα πιο συμμετοχική και πιο δίκαιη.

Έγινε όμως και πιο απαιτητική, πιο αντιφατική και συχνά δυσκολότερη στη διακυβέρνηση.

Αυτός είναι ίσως ο πιο ρεαλιστικός ιστορικός απολογισμός του: μια μορφή κεντρική, αντιφατική, καθοριστική.

Ένας ηγέτης που δεν εξηγεί μόνο μια εποχή, αλλά εξακολουθεί να εξηγεί ένα μεγάλο μέρος της σημερινής Ελλάδας.

------ (*) Βασισμένο στο σχετικό απόσπασμα από το Κεφάλαιο "Οι πρωταγωνιστές της Μεταπολίτευσης" του βιβλιου μου "50 χρόνια ρεπορταζ στην Ιστορία" που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις Εκδόσεις Παπαζήση.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους