ΤΟ ΒΗΜΑ Ο Τομ Σόγερ δεν γράφτηκε για παιδιά: Τα σκοτεινά μυστικά και το ψευδώνυμο «Μαρκ Τουέιν» Ενάμιση αιώνα μετά την πρώτη έκδοση των περιπετειών του, ο μικρός ήρωας του Μαρκ Τουέιν εξακολουθεί να...

Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Πέρασαν πολλές δεκαετίες – για την ακρίβεια, αλλάξαμε τρεις αιώνες – από τη στιγμή που ένας πρώην οδηγός ατμόπλοιων στον Μισισιπή κατέγραψε στο χαρτί τα παιδικά του όνειρα και άφησε ανεξίτηλο αποτύπωμα στην αμερικανική και τη διεθνή λογοτεχνία.

Οταν ο Σάμιουελ Λάνγκχορν Κλέμενς – ο άνθρωπος που ο κόσμος γνωρίζει πλέον ως Μαρκ Τουέιν – έπιασε την πένα του για να γράψει την ιστορία ενός ζωηρού αγοριού σε μια φανταστική κωμόπολη του Μιζούρι, δεν συνέθεσε απλώς μυθοπλασία.

Με τις «Περιπέτειες του Τομ Σόγερ», που πρωτοκυκλοφόρησαν το 1876, έστησε έναν καθρέφτη μέσα στον οποίο η Αμερική αναγνώρισε τον πραγματικό εαυτό της.

Εκατόν πενήντα χρόνια μετά την πρώτη έκδοσή του, το βιβλίο παραμένει ζωντανό όχι ως κειμήλιο μιας άλλης εποχής, αλλά ως κείμενο που αναπνέει, που συγκινεί, που διασκεδάζει – και που μας θυμίζει πώς ήταν να είσαι παιδί.

Ο ποταμός, η πόλη, η μνήμη Για να καταλάβει κανείς τον Τομ Σόγερ, πρέπει πρώτα να καταλάβει το Χάνιμπαλ, τη μικρή, χτισμένη στις όχθες του Μισισιπή πόλη του Μιζούρι, όπου μεγάλωσε ο Τουέιν.

Η ανάμνησή της λειτούργησε σαν δημιουργικό κάλεσμα για τον συγγραφέα, που άρχισε να δουλεύει το βιβλίο ανάμεσα στο 1872 και στο 1874.

Ηταν τότε ένας άνδρας 40 χρόνων, παντρεμένος με την αγαπημένη του Ολίβια (Λίβι) Λάνγκντον και εγκατεστημένος στο Χάρτφορντ.

Εγραφε ήδη με το ψευδώνυμο «Μαρκ Τουέιν», από μια έκφραση που επαναλάμβαναν οι βυθομετρητές που συνόδευαν τα ποταμόπλοια και που μεταφράζεται ως «μαρκάρισε δύο βάθη». Η επιτυχία του ταξιδιωτικού δοκιμίου «Οι αθώοι στο εξωτερικό» (1869) και της αυτοβιογραφικής αφήγησης «Roughing It» (1872) τον είχε κάνει γνωστό σε ολόκληρη την Αμερική.

Ωστόσο, κάτι τον τραβούσε πίσω – στον ποταμό, στην παιδική αθωότητα, στα καλοκαίρια που μύριζαν λάσπη και φρεσκοκομμένο γκαζόν.

Στην πραγματικότητα, ο Τουέιν μάζευε υλικό επί χρόνια – αναμνήσεις, επεισόδια, χαρακτήρες.

Ο «Τομ Σόγερ» δεν ήταν ακριβώς αυτοβιογραφικός, αλλά δεν ήταν και εντελώς φανταστικός: στοιχεία του νεαρού Σαμ Κλέμενς αναγνωρίζονται πίσω από κάθε κατόρθωμα, κάθε τολμηρή δράση, κάθε συναίσθημα του ήρωά του.

Και ο τρομακτικός Ινδιάνος Τζο βασίστηκε εν μέρει σε τοπικές αφηγήσεις και πρόσωπα που γνώρισε ο Τουέιν στην παιδική του ηλικία.

Οσο για την περίφημη Σπηλιά του Μακ Ντάγκαλ, είναι στην πραγματικότητα η σπηλιά που σήμερα ονομάζεται Mark Twain Cave: βρίσκεται στο Χάνιμπαλ και παραμένει επισκέψιμη.

Στις σημειώσεις του ο Τουέιν έγραφε ότι με τον «Τομ Σόγερ» ήθελε να δείξει «πώς σκέφτεται, αισθάνεται και μιλά ένα παιδί». Φαινομενικά απλός στόχος.

Στην πράξη, επαναστατικός: σε μια εποχή όπου η παιδική λογοτεχνία χρησιμοποιούνταν κυρίως ως εργαλείο ηθικής διδαχής, ο Τουέιν αποφάσισε να παρουσιάσει ένα παιδί ακριβώς όπως είναι: άτακτο, δημιουργικό, φοβισμένο, ατρόμητο, ικανό να λέει ψέματα και ταυτόχρονα βαθύτατα αληθινό.

Παράλληλα, κάτω από την επιφάνεια της παιδικής αθωότητας, παρουσίασε μια συγκλονιστική κοινωνική ακτινογραφία της Αμερικής του 19ου αιώνα, με τη φτώχεια, τη βία, τις δεισιδαιμονίες, τους ταξικούς διαχωρισμούς, την υποκρισία των ενηλίκων.

Το χειρόγραφο ολοκληρώθηκε το 1875.

Το βιβλίο κυκλοφόρησε αρχικά στο Ηνωμένο Βασίλειο, τον Ιούνιο του 1876, από τον εκδοτικό οίκο Chatto & Windus.

Η αμερικανική έκδοση από την American Publishing Company ακολούθησε τον Δεκέμβριο της ίδιας χρονιάς, με τις εικονογραφήσεις του Τρου Γουίλιαμς, που αποτύπωναν με θαυμαστή ζωντάνια τον κόσμο του Τομ.

Τεράστια διεθνής επιτυχία Η υποδοχή ήταν ενθουσιώδης, αν και πολλοί αναγνώστες και κριτικοί της εποχής αντιμετώπισαν το βιβλίο ως παιδικό ανάγνωσμα – μια εκτίμηση που εκνεύριζε τον Τουέιν, ο οποίος επέμενε ότι είχε γράψει για ενηλίκους που θέλουν να θυμηθούν.

Σε ένα κείμενό του ο ίδιος ξεκαθάριζε: «Αν και το βιβλίο γράφτηκε κυρίως για την ψυχαγωγία αγοριών και κοριτσιών, ελπίζω να μη διαβαστεί μόνο από αυτά.

Θέλω να θυμίσει στους ενηλίκους πώς ήταν κάποτε, τι αισθάνθηκαν, τι σκέφτηκαν». Οι κριτικοί επαίνεσαν την «ανεξάντλητη ζωντάνια» και τον αυθεντικό τρόπο αποτύπωσης της αμερικανικής ζωής στο Μιζούρι.

Το βιβλίο πουλήθηκε άμεσα σε χιλιάδες αντίτυπα και σε ελάχιστα χρόνια είχε μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες.

Βεβαίως, δεν έλειπαν οι επικριτές.

Κάποιες βιβλιοθήκες και σχολεία το απέκλεισαν, θεωρώντας τον Τομ κακό πρότυπο για τα παιδιά λόγω της ανυπακοής του. Ο Τουέιν αντέδρασε σαρκαστικά, παρατηρώντας ότι η λογοκρισία τροφοδοτεί το ενδιαφέρον και αυξάνει τις πωλήσεις.

Η ανθρωπολογία της νέας ηπείρου Στις «Περιπέτειες του Τομ Σόγερ» ο Μαρκ Τουέιν δεν χρησιμοποίησε τη λογοτεχνία για να διδάξει, αλλά για να επισημάνει, για να φωτίσει – και ό,τι φώτισε ήταν αληθινό, ακόμα και όταν δεν κολάκευε.

Η κοινωνία του Σεντ Πίτερσμπεργκ (φανταστικού τόπου του μυθιστορήματος, προφανώς εμπνευσμένου από το Χάνιμπαλ του Μιζούρι) χαρακτηρίζεται από φτώχεια, δεισιδαιμονία, κοινωνικές ανισότητες.

Ταυτόχρονα είναι ένα μέρος όπου υπάρχει αγάπη, φιλία, έρωτας. Στην Ευρώπη, ο Τομ Σόγερ διαβάστηκε αρχικά ως «εξωτικό» κείμενο – μια ανθρωπολογία της νέας ηπείρου.

Γρήγορα κατέστη σαφές ότι ο Τουέιν δεν μιλούσε για την Αμερική, μιλούσε για όλα τα παιδιά, για όλους τους ανθρώπους του κόσμου.

Συγγραφείς όπως ο Γουίλιαμ Φοκνερ και ο Τζον Στάινμπεκ πάτησαν πάνω στα μοτίβα του Τουέιν – ο Φόκνερ με τον δικό του μυθικό Νότο και ο Στάινμπεκ με τους απλούς ανθρώπους της επαρχίας που η αξία τους μετριέται με την αγνή ψυχή και την αντοχή τους, και όχι με τα δολάρια. Ο Ερνεστ Χέμινγκγουεϊ έγραψε: «Ολη η σύγχρονη αμερικανική λογοτεχνία προέρχεται από ένα βιβλίο του Μαρκ Τουέιν που λέγεται “Χάκλμπερι Φιν”» – αναφερόταν στον επόμενο δημοφιλή ήρωα του Τουέιν, ο οποίος όμως είχε κάνει την πρώτη εμφάνισή του στον «Τομ Σόγερ». Ο Φράνσις Σκοτ Φιτζέραλντ και άλλοι επισήμαναν ότι ο Τουέιν ανέδειξε την αίσθηση της χαμένης αθωότητας, ενός βασικού συστατικού του κόσμου που ακολούθως περιέγραψαν και οι ίδιοι στα βιβλία τους.

Πιο πρόσφατα, συγγραφείς όπως ο Στίβεν Κινγκ έχουν επίσης αναγνωρίσει την επιρροή του συγγραφέα στον τρόπο με τον οποίο απεικόνισαν την παιδική ηλικία. Στην Ελλάδα, οι «Περιπέτειες του Τοµ Σόγερ» µεταφράστηκαν νωρίς και πολλές φορές (οι πρώτες μεταφράσεις στα ελληνικά εμφανίζονται στα τέλη του 19ου με αρχές του 20ού αιώνα), για να γίνει βασικό ανάγνωσμα γενεών μαθητών.

Ηταν πάντα ένας ξένος ήρωας που ποτέ δεν αισθάνθηκε ξένος στη χώρα μας.

Στον κινηματογράφο και την τηλεόραση Εξαιρετικά ενδιαφέρουσα είναι η πορεία του βιβλίου και στη μεγάλη οθόνη.

Η πρώτη κινηματογραφική μεταφορά ανάγεται στο 1917 με μια βουβή ταινία.

Η πρώτη σημαντική κινηματογραφική απόδοση ήρθε το 1930, σε παραγωγή της Paramount, με τον Τζάκι Κούγκαν – το διάσημο παιδί-σταρ του Τσάρλι Τσάπλιν – στον ρόλο του Τομ.

Το 1938, η MGM παρήγαγε μια νέα εκδοχή, με τον Τόμι Κέλι στον ρόλο του Τομ.

Αλλά η ταινία που έμεινε στη συλλογική μνήμη ως η κλασική κινηματογραφική εκδοχή κυκλοφόρησε το 1973: ήταν παραγωγή της United Artists, σε σκηνοθεσία Ντον Τέιλορ, με τον νεαρό Τζόνι Γουίτακερ στον ρόλο του Τομ.

Πλούσια είναι και η τηλεοπτική ιστορία του ήρωα.

Μεταξύ άλλων, μια ιαπωνική σειρά κινουμένων σχεδίων σημείωσε τεράστια επιτυχία στην Ευρώπη (και στην Ελλάδα), κάνοντας δημοφιλή τον Τομ και την παρέα του στα νεότερα κοινά.

Πρόκειται για τις «Περιπέτειες του Τομ Σόγερ», παραγωγής του θρυλικού στούντιο Nippon Animation, η οποία προβλήθηκε στην Ιαπωνία το 1980 ως μέρος του περίφημου World Masterpiece Theater – μιας ζώνης που μετέφερε στην τηλεόραση κλασικά έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας.

Παρόλο που δομικά βασιζόταν στο βιβλίο του Τομ Σόγερ, η παραγωγή πρόβαλε κατά πολύ και τον ρόλο του Χάκλμπερι Φιν, ο οποίος στο βιβλίο ήταν ένας δευτερεύων χαρακτήρας.

Στο anime, ο Τομ και ο Χακ είναι αχώριστοι, σχεδόν ισότιμοι πρωταγωνιστές.

Ενα συλλογικό όνειρο Τι είναι τελικά αυτό που κάνει τον «Τομ Σόγερ» αθάνατο; Το γεγονός ότι δεν είναι απλώς ένα παιδικό βιβλίο για σκανταλιές στις όχθες του Μισισιπή, αλλά ένα έργο που κατάφερε να μετατρέψει την παιδική ηλικία σε λογοτεχνικό σύμπαν με ιδιαίτερο ύφος, ποιητικότητα και κοινωνική αλήθεια. Ο Τομ αντιπροσωπεύει το αιώνιο όνειρο να ξεφύγει κανείς από κανόνες, καθωσπρεπισμό και κοινωνική πειθαρχία.

Οι περιπέτειές του μοιάζουν ανάλαφρες, αλλά στην πραγματικότητα μιλούν για κάτι βαθύτερο: την ανάγκη του ανθρώπου να φαντάζεται μια ζωή μεγαλύτερη από αυτή που του επιβάλλεται.

Την ανάγκη να ζήσει ελεύθερος και ευτυχισμένος.

Και ίσως αυτή να είναι τελικά η μεγαλύτερη δύναμη του βιβλίου: ότι μιλάει ταυτόχρονα για μια πολύ συγκεκριμένη Αμερική του 19ου αιώνα και για κάτι απολύτως οικουμενικό. Για κάτι που πιθανώς ονειρευόμαστε όλοι.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους