Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Παρασκευή, 12 Ιουνίου 2026 Μετάφραση Καμπύση και σχολιασμός (2ο) Επαναλαμβάνω πως σκοπός μου είναι να σχολιάσω την πρώτης μετάφραση - (1899) από τα Γερμανικά στα Ελληνικά - του πιο γνωστού και πιο πολυπαιγμένου έργου «Η Δεσποινίς Ζουλί» του μεγάλου Σουηδού δραματουργού Αύγουστου Στρίντμπεργκ, από τον 28χρονο Γιάννη Καμπύση, και την σκόπιμη για μένα παραχάραξη του έργου προκειμένου να αμυνθεί για την απαξία της δική του θεατρικής συγγραφής, ρίχνοντας το βάρος στην ανωριμότητα του Ελληνικού κοινού… Την σκοπιμότητα αυτή κανείς σημερινός Θεατρολόγος, κανείς πανεπιστημιακός στις έδρες των Θεατρικών Σπουδών της χώρας δεν στάθηκε ικανός να δει, καθώς οι έδρες αυτές δεν πληρούνται «αριστίνδην», κατ’ επιλογή μεταξύ των αρίστων δηλαδή, αλλά σύμφωνα με τις πολίτικες σκοπιμότητες και τα κυκλώματα που ορίζουν τις πανεπιστημιακέ καρέκλες σ’ αυτόν τον τόπο… Σε περίπτωση διαπίστωσης πως η δική μου θέση κρίνεται λανθασμένης, οι πόρτες είναι ανοιχτές να ακουστεί… Αλλά προβλέπω φύλλο να μην κουνηθεί, γιατί όποιος φυλάει τα ρούχα του έχει τα μισά… Και οι καθηγητές Θεατρικών Σπουδών στον τόπο μας, κρατάν την τήβεννο γερά κι ας είναι μέσα τους γυμνοί… *** Συνέχεια της μετάφρασης του Πρόλογου του Στρίντμπεργκ από τον Γιάννη Καμπύση Σ’ άλλες χώρες πάλι πίστεψαν πως μπορούσε να δημιουργηθεί ένα καινούργιο δράμα με παραγέμισμα θεμάτων του καιρού μας σε παλιά φόρμα.

Αλλά ενώ οι καινούργιες ιδέες δεν έλαβαν ακόμα τον καιρό να εκλαϊκευτούν που να τις νοιώθει το κοινό, οι τσακωμοί των κομμάτων ερέθιζαν τα πνεύματα τόσο, που δεν μπόρεσε να εισχωρήσει μια καθαρά αντικειμενική απόλαψη, γιατί εδώ στο εσωτερικό τους διακρίνεται η αντιλογία και κει μια χειροκροτούμενη ή μια σφυριζόμενη Μεγαλειότητα εξασκεί τόσο δημόσια την επίδρασή της, όταν μπορεί να το κάμει σένα θέατρο… κι ακόμα δεν ευρέθηκε η νέα φόρμα για τα νέα θέματα… κ’ έτσι ο μούστος έσπασε τις παλιές μποτίλιες. Σχόλιο Από το πατητήρι του Θεάτρου επιτέλους γεννιούνται νέες ιδέες.

Οι νέες ιδέες δεν έχουν βρει ακόμα τη δική τους την φόρμα.

Οι συγγραφείς τις στεγάζουνε μέσα σε παλιά θεατρικά καλούπια και ο κόσμος δεν έχει πιάσει ακόμα το νόημα της καινούργιας θεατρικής γλώσσα.

Άλλος ακούει τα συνθήματα που του αρέσουν και χειροκροτεί, άλλος τα γιουχάρει, με δυο λόγια αυτή την στιγμή μέσα στις θεατρικές αίθουσες όλης της Ευρώπης γίνεται ο κακός χαμός.

Κάτι νέο γεννιέται από τους νατουραλιστές που ξεσηκώνει τον κόσμο.

Τον βάζει σε κίνηση.

Την ίδια στιγμή όμως, οι νέες ιδέες που καίνε και κοχλάζουνε στενεμένες μέσα στα παλιά θεατρικά καλούπια, τα τινάζουνε στον αέρα. «Οι νέες ιδέες, λέει ο Στρίντμπεργκ, σπάνε τις παλιές φόρμες, όπως το νέο κρασί τα παλιά μπουκάλια.» Να και ο μούστος του Καμπύση. Άρα: Νέες ιδέες έχουμε… φόρμα δεν έχουμε ακόμα, αλλά την ψάχνουμε και θα την βρούμε.

Αυτά λέει πάνω κάτω ο Στρίντμπεργκ εδώ.

Και αυτό θα συζητήσει, αυτό θα εκθέσει στη συνέχεια.

Την νέα φόρμα, την νέα μορφή, που άρχισαν ήδη να δίνουνε στο θέατρο οι νατουραλιστές.

Με λίγη καλή θέληση, και υπάρχει αρκετή νομίζω, όλα αυτά που εκθέτει ο συγγραφέας πες ότι βγαίνουνε μέσα από την μετάφραση του Καμπύση.

Όλα καλά λοιπόν… Εδώ όμως έχουμε και έναν εστεμμένο στην αίθουσα. Μια Μεγαλειότητα!! «μια χειροκροτούμενη ή μια σφυριζόμενη Μεγαλειότητα εξασκεί τόσο δημόσια την επίδρασή της, όταν μπορεί να το κάμει σένα θέατρο..» Και πες μου τώρα εσύ, που είσαι νέος της εποχής του Καμπύση, και τον διαβάζεις για να μορφωθείς, να πλουτίσεις τις γνώσεις σου, να πληροφορηθείς τι λέει και τι σκέφτεται ο μεγάλος επαναστάτης συγγραφέας.

Θα πιστέψεις τον μεταφραστή; Μα, νομίζω, δεν έχεις άλλη επιλογή.

Ο μεταφραστής μπορεί να σου βγάλει την τρέλα του, την ημιμάθειά του, τη σκοπιμότητά του, και να τα φορτώσει όλα στην καμπούρα του συγγραφέα που μεταφράζει.

Δεν μιλάμε βέβαια για τον Ι. Ε. Χρυσάφη, για τον Λέοντα Κουκούλα, τον Μάριο Πλωρίτη, ή για τόσους άλλους που αγωνιστήκανε να μας ξεστραβώσουν.

Μιλάμε για την περίπτωση! Και ο Καμπύσης είναι περίπτωση! Αλλά μια περίπτωση φαινόμενο που θέλει προσοχή και μελέτη.

Δεν μπορείς να πεις πως είναι αμαθής.

Το αντίθετο μάλιστα.

Αλλά ούτε και η σκοπιμότητα στην μετάφρασή του έχει χαμηλά ελατήρια.

Προσπαθεί εδώ, να τακιμιάσει με τον Στρίντμπεργκ.

Να τον φέρει κοντά του.

Οι σύγχρονοί του να τους βλέπουνε παρέα και ει δυνατόν εκείνος να πηγαίνει ένα βήμα πιο μπροστά. - Εγώ και ο Αύγουστος γράφουμε για τον Αριστοκράτη! Ήθελε εδώ ο Καμπύσης, να θέλει ο Στρίντμπεργκ, να μπει και μια Μεγαλειότητα στην αίθουσα.

Φαντάζομαι την μεταξύ τους στιχομυθία: - ΚΑΜΠΥΣΗΣ: Γράφουμε που γράφουμε για τον Αριστοκράτη, να μη μας τιμήσει κιόλας με την παρουσία του; Θα ήτανε μεγάλη του γαϊδουριά. – ΣΤΡΙΝΤΜΠΕΡΓΚ: Μα δεν γίνεται Γιάννη μου, εγώ τον πρόλογο τον έχω γράψει δώδεκα χρόνια πριν… δεν γίνεται τώρα να τον αλλάξω… – ΚΑΜΠΥΣΗΣ: Ας το σε μένα, Αύγουστε, θα το ταχτοποιήσω εγώ! Μη μου πεις τώρα πως ο Καμπύσης δεν τον έμπασε σκόπιμα τον Μεγαλειότατο… Μη μου πεις πως δεν το κατάλαβε και μπερδεύτηκε… Αν σου έδινα εσένα τη φράση που μεταφράζει, καμία λέξη να μην ξέρεις, αυτήν που την βαφτίζει Μεγαλειότητα, με κεφαλαίο Μ, την ξέρεις και εσύ και όλος ο κόσμος: Τη λέξη majoritet = πλειοψηφία χρησιμοποιεί ο Στρίντμπεργκ.

Και η Γερμανική μετάφραση την λέξη majorität… Majority στα Αγγλικά που την ξέρουνε και οι πέτρες… Το βολ-πλανέ του Καμπύση, να πιάσει τα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, δεν ήταν δυνατόν να το ακολουθήσει κανείς. Ο Λύδος μεταφράζει σωστά την πιο πάνω παράγραφο.

Η κυρία Μέλμπεργκ πάλι, που δεν έχει ακούσει την εκκωφαντική έκρηξη των νέων ιδεών, φαίνεται να έχει διαφορετική γνώμη από τον συγγραφέα.

Ενώ ο Αύγουστος ισχυρίζεται πως έχουμε νέο κρασί αλλά τα παλιά μπουκάλια που το βάζουμε γίνονται κομμάτια και θρύψαλα, η κ. Μέλμπεργκ δεν τον πιστεύει! Και τον διαψεύδει!: «Ακόμα δεν έχει βρεθεί η μορφή του νέου περιεχομένου, το καινούργιο κρασί που θα τινάξει τα παλιά μπουκάλια…» μεταφράζει στην σελ. 22. Άλλα αντί άλλων! Άλλα είπε ο Δεσπότης κι άλλα λέει ο Παναγιώτης! Και η μάχη με τον συγγραφέα συνεχίζεται. (Πρόλογος Στρίντμπεργκ σε μετάφραση Καμπύση συνέχεια) Στο προκείμενο δράμα δεν προσπάθησα να φέρω κάτι καινούργιο – γιατί είναι αδύνατο, – αλλά μονάχα να νεωτερίσω τη φόρμα σύμφωνα με τις απαιτήσεις, που, όπως νομίζω, πρέπει να δίνουν σ’ αυτή την Τέχνη οι νέοι άνθρωποι του καιρού μας.

Και μ’ αυτό το σκοπό πήρα, ή μ’ άδραξε μονάχο του, ένα μοτίβο, που μπορεί κανείς να πει, πως βρίσκεται όξω από τους καυγάδες των κομμάτων της ημέρας.

Το όντις το πρόβλημα στο κοινωνικό σήκωμα και πέσιμο, το πρόβλημα των ανώτερων και κατώτερων, των καλών και των κακών, του αντρός και της γυναικός, είναι από τα πάντοτε ενδιαφέροντα, όπως ήταν κι όπως θα είναι πάντα.

Όταν επήρα αυτό το μοτίβο από τη ζωή, σαν να το είχα ακούσει χρόνια τώρα να μου το ιστοράνε, όταν το γεγονός μου έκαμε ισχυρότατη εντύπωση, αμέσως είδα, πως αυτό ταιριάζει για δράμα, γιατί ακόμα προσφέρει την τραγική εντύπωση: Βλέπει κανείς να καταπέφτει ένα ζωντανό όν μιας ευτυχισμένης περιωπής, και συγκινείται, τόσο λοιπόν περσότερο δε θα συγκινηθεί από το καταβύθισμα ολάκερης γενεάς; Αλλά θάρθει ίσως καιρός, που τόσο θα εξελιχτούμε, τόσο θα φωτιστούμε, ώστε να βλέπουμε αδιάφοροι αυτό το τώρα σκληρό κυνικό αποτρόπαιο θέαμα, που η ζωή παρέχει… καιρός που θα πετάξουμε αυτές τις κατώτερες τις αβέβαιες σκεπτομηχανές, που λέγονται αιστήματα γιατί καταντούν περιττές και βλαβερές, μόλις η κρίση μας αναπτυχτεί.

Αυτό, που η Ηρωίδα διαγείρει τον οίχτο, βρίσκεται μόνο στη δική μας αδυναμία, γιατί δε μπορούμε ν’ αντισταθούμε στο αίστημα του φόβου, πως παρόμοια τύχη μπορούσε να βρει κ’ εμάς.

Ένας αισταντικός θεατής ίσως δεν ικανοποιείται μ’ αυτό τον οίχτο κι ο άνθρωπος του μέλλοντος θ’ απαιτεί ίσως θετικότερα μέσα, ένα πρόγραμμα μ’ άλλα λόγια, για να απαλλάξει τον Κακό.

Αλλά πρώτα πρώτα δεν υπάρχει απόλυτον κακό, γιατί το πέσιμο μιας γενεάς, είναι καλό για μίαν άλλη γενεά, που μ’ αυτό μπορεί να ξεπεταχτεί κ’ η εναλλαγή στο σήκωμα και στο πέσιμο παρασταίνει ίσα ίσα ένα από τα μεγαλύτερα θέλγητρα της ζωής, γιατί η ευτυχία μόνο στο συμβιβασμό μπορεί να βρεθεί.

Και θέλω να ρωτήσω τον άνθρωπο του προγράμματος που στη βασανισμένη περίσταση όταν το αρπαχτικό πουλί τρώγει το περιστέρι κ’ η ψείρα το αρπαχτικό πουλί: γιατί να θέλουμε να απαλλάξουμε; Η ζωή δεν είναι τόσο μαθηματικά - παραλογική, που μονάχα οι μεγάλοι να τρώνε τους μικρούς! Αλλά πολύ συχνά μας δείχνει πως κ’ η μέλισσα εσκότωσε το λιοντάρι ή τουλάχιστο το ξετρέλλανε! Αν η τραγωδία μου κάνει λυπηρήν εντύπωση σε πολλούς, είναι δικό τους ελάττωμα.

Όταν γενούμε δυνατοί, σαν τους πρώτους Γάλλους της μεγάλης Επανάστασης, θα κάνει απόλυτα μιά υψηλή κ’ ευχάριστην εντύπωση να βλέπουμε να ξεριζώνεται ένα πάρκο από σάπια πανάρχαια δέντρα, που εστέκονταν τόσον καιρό στο δρόμο άλλων, ενώ κι αυτά είχαν εξ ίσου το δικαίωμα ν’ ανθίσουν στην εποχή τους – την ευχάριστη εντύπωση που δίνει ο θάνατος ενός αθεράπευτου αρώστου.

Προ λίγου μου κατηγόρησαν το δράμα μου «Ο πατέρας»… ήταν λέει τόσο λυπηρό! ωσάν ν’ απαιτούσε κανείς γέλια από μία τραγωδία! Ζητάνε απαιτητικώτατα τη χαρά της Ζωής, κ’ οι διευθυντάδες των θεάτρων επιβάλλουν φάρσες, ωσάν να ευρίσκονταν εκεί η χαρά της Ζωής, που να είναι μέσα παλαβοί ή μανιακοί για το χορό του Βάϊτ και τέτοια! Εγώ τη χαρά της Ζωής τη βρίσκω στο δυνατό, στο σκληρό πόλεμο της Ζωής, που μου ετοιμάζει τη γλύκα να μπορώ κάτι να γνωρίσω, κάτι να μάθω.

Και γι αυτό έκλεξα μια ασυνήθιστη αλλά διδακτική περίσταση, μένα λόγο μιάν εξαίρεση, αλλά μιά μεγάλη εξαίρεση, που επιβεβαιώνει τον κανόνα, ότι δεν θα ευχαριστηθούν όσοι αγαπάνε τα τετριμμένα! Εκείνο πάλε που θα ερεθίσει τα χυδαία κεφάλια, είναι, που τα μοτίβα μου στη δράση δεν είναι απλά και δεν έχουν ένα μονάχο χειροπιαστό σημάδι.

Ένα περιστατικό στη Ζωή – κ’ είναι μια αρκετά νέα ανακάλυψη – έγινε συνήθως από μιάν ολάκερη σειρά περσότερο ή λιγότερο βαθύτερων μοτίβων, αλλά ο θεατής εκλέγει το περσότερο εκείνα, που είναι ευκολονοητότερα στην αντίληψή του, ή εντιμότερα κατά την κρίση του. Π. χ έγινε μια αυτοχτονία. «Κακή δουλειά» λένε οι νοικοκυραίοι – «Δυστυχισμένη αγάπη» λένε οι γυναικούλες – «Αρώστεια» οι άρωστοι: – «Απατημένες ελπίδες» οι καραβοτσακισμένοι. ‘Όμως μπορώ και να δείξω, πως το μοτίβο εδώ ζητήθηκε ολούθε ή πουθενά και πως ο σκοτωμένος έκρυψε επίτηδες το βαθύ μοτίβο, κ’ εφανέρωσε ένα όλους διόλου αλλιώτικο, που θα μπορούσε να ρίξει στη μνήμη του το πιο ωφέλιμο φως! Σχόλιο Δεν έχω τίποτα το ιδιαίτερο να παρατηρήσω μέχρι εδώ, πέρα από τα ορθογραφικά και λεκτικά λάθη που χαρακτηρίζουν τον φανατισμό του ενάντια στην καθαρεύουσα… Θα μείνω όμως στο τελευταίο που ο Στρίντμπεργκ το παρουσιάζει σαν μια πρόσφατη σπουδαία ανακάλυψη της σύγχρονης κοινωνικής ψυχολογίας. «Ένα συμβάν στη ζωή – λέει ο συγγραφέας – εμφανίζεται συνήθως μετά από μια ολόκληρη σειρά περισσότερο ή λιγότερο βαθιά κριμένα αίτια…» Που πάει να πει ότι, όταν π. χ διαπράττεται μια αυτοκτονία, ο καθένας μας μπορεί να ψάχνει τα αίτιά της μέσα στους δικούς του καημούς.

Η αλήθεια όμως μπορεί να υπάρχει κριμένη μέσα σε κάποιες από αυτές τις εικασίες ή σε καμιά απ’ αυτές! Γιατί; Διότι: «… μπορεί να συμβεί,… ο εκλιπών να έχει καλύψει το βασικό αίτιο, με το να εμφανίσει ένα τελείως διαφορετικό, που θα έριχνε το πλέον σύμφορο φως πάνω στην μνήμην του!» Άρα, σύμφωνα με αυτά που λέει ο Στρίντμπεργκ, ο μακαρίτης, πρέπει να τα είχε τετρακόσια! Θα πηδήξω που θα πηδήξω από το μπαλκόνι, λέει ο δοσίλογος που δεν τον παίρνει να αντιμετωπίσει την κοινή γνώμη και το λαϊκό δικαστήριο, δεν αφήνω και ένα γράμμα που να λέω ότι πεθαίνω υπέρ πίστεως και πατρίδος; Αυτό ο Καμπύσης, 107 χρόνια πριν, και ο Λύδος πριν 90 χρόνια, το πιάσανε και μεταφράζουν θαυμάσια αυτό που υποθέτει και ο συγγραφέας.

Σήμερα όμως η κυρία Μαργαρίτα Μέλμπεργκ, στη δική της μετάφραση, με μια φράση δική της ρίχνει καινούργιο φως στην αιτία που ο αυτόχειρας προβάλει σαν δική του εκδοχή για την αυτοκτονία του.

Και η αιτία, λέει, είναι η θολωμένη του μνήμη!!!.. «Μπορεί ο αυτόχειρας, προβάλλοντας κάτι ολότελα διαφορετικό, γιατί η θολωμένη μνήμη του αυτό του υποδεικνύει, να έκρυψε τις πραγματικές του προθέσεις.» (δες: Α. Στρίντμπεργκ «Δεσποινίς Τζούλια» μετ. Μ. Μέλμπεργκ σελίδα 25) Θόλωσε, σα να λέμε, η μνήμη του αυτόχειρα και ξέχασε γιατί αυτοκτονεί! Το να μεταφράζει κανείς δια των εντυπώσεων και με φράσεις ξεκρέμαστες έναν συγγραφέα, να του προσάπτει φράσεις ανύπαρκτες στο κείμενό του, δεν νομίζω πως είναι η καλύτερη μέθοδος για να τον μεταλαμπαδεύσει σε άλλες χώρες. (Συνεχίζεται)

--------------------- Καλό Σαββατοκύριακο…!!!

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους