Original Post

Πλήρες Κείμενο:

«Μνημόνια 2009–2019: Μύθοι, πραγματικότητες και πολιτικές ευθύνες». «Η πιο μεγάλη αρετή δεν είναι να ’σαι λεύτερος, παρά να μάχεσαι για λευτεριά» (Νίκος Καζαντζάκης). Εγώ θα πρόσθετα: Και για τη λευτεριά ιδεών και πληροφοριών! «Δεκαπέντε χρόνια μετά την έναρξη της μνημονιακής περιόδου, η Ελλάδα εξακολουθεί να αναζητά απαντήσεις για όσα συνέβησαν μεταξύ 2009 και 2019». Δεκαπέντε χρόνια μετά το πρώτο μνημόνιο, η Ελλάδα εξακολουθεί να διαφωνεί περισσότερο για το ποιος έφταιξε παρά για το τι πραγματικά συνέβη. - Μετά από μια ίσως συστηματική προετοιμασία και επανεξέταση των γεγονότων των τελευταίων εβδομάδων, αποφάσισα να δημοσιεύσω αυτή την ανάλυση.

Ελπίζω να ρίξω λίγο φως στο παραπάνω θέμα, γνωρίζοντας όμως ότι η πλειοψηφία των Ελλήνων έχει ήδη διαμορφώσει μια σχεδόν παγιωμένη άποψη για τα μνημόνια, η οποία επηρεάστηκε σε μεγάλο βαθμό από τα MME αλλά και από πολιτικούς του κεντρώου, δεξιού και ακροδεξιού χώρου.

Τα στοιχεία που αναφέρω δεν είναι δικά μου.

Προέρχονται κυρίως από ξένους και, σε μικρότερο βαθμό, από Έλληνες οικονομολόγους, αναλυτές και δημοσιογράφους.

Παρουσιάζω απόψεις και των δύο πλευρών. - Όταν η Ελλάδα μπήκε στο πρώτο μνημόνιο, την άνοιξη του 2010, το δημόσιο χρέος ήταν περίπου: 300–320 δισ. ευρώ σε απόλυτους αριθμούς, περίπου 127%–140% του ΑΕΠ.

Την κύρια πολιτική ευθύνη για τη συσσώρευση αυτού του χρέους φέρουν οι κυβερνήσεις του ΠΑΣΟΚ και της Ν.Δ. που διαχειρίστηκαν τη χώρα κατά τις προηγούμενες δεκαετίες. - Οι μεγαλύτεροι κάτοχοι ελληνικών ομολόγων ήταν: Γαλλικές, γερμανικές, βρετανικές και ελβετικές τράπεζες.

Οι γαλλικές τράπεζες είχαν έκθεση περίπου 50–60 δισ. ευρώ σε ελληνικό δημόσιο και ιδιωτικό χρέος.

Οι γερμανικές περίπου:30–40 δισ. ευρώ. - Οι ελληνικές τράπεζες είχαν αγοράσει τεράστιο όγκο ελληνικών ομολόγων.

Αλλά και τα ελληνικά ασφαλιστικά ταμεία (δηλαδή οι συνταξιούχοι) κατείχαν επίσης σημαντικό αριθμό ομολόγων. - Τι θα συνέβαινε αν η Ελλάδα χρεοκοπούσε άτακτα το 2010; - Ο Γ. Παπανδρέου επιχείρησε σε ορισμένες περιπτώσεις να διαφοροποιηθεί από τις κυρίαρχες ευρωπαϊκές επιλογές, όμως έχασε την εμπιστοσύνη σημαντικού μέρους της ελληνικής κοινωνίας όσο και των δανειστών.

Η πρότασή του για δημοψήφισμα το 2011 επιτάχυνε τις πολιτικές εξελίξεις που οδήγησαν στην αποχώρησή του από την πρωθυπουργία.

Επόμενος αρχηγός εξελέγη ο Β. Βενιζέλο. - Η Ευρώπη απέναντι στην ελληνική κρίση (2010–2012). Το 2010 η Ευρωζώνη ήταν απροετοίμαστη.

Δεν υπήρχε μηχανισμός διάσωσης, δεν υπήρχε ESM, δεν υπήρχε τραπεζική ένωση, δεν υπήρχε εμπειρία διαχείρισης κρίσης ευρώ. Η Ε.Ε φοβόταν ότι: Αν κατέρρεε η Ελλάδα, θα ακολουθούσαν, Πορτογαλία, Ισπανία και άλλες χώρες, ίσως και διάλυση του ευρώ. - Το λεγόμενο “contagion effect” (μετάδοση κρίσης) ήταν τεράστιος φόβος.

Οι ευρωπαϊκές τράπεζες ήταν εκτεθειμένες, μια ελληνική στάση πληρωμών τότε θα προκαλούσε μεγάλες ζημιές στο ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα. Η ΕΚΤ δεν είχε ακόμη τα εργαλεία που απέκτησε αργότερα. - Αυτό έδινε στην Ελλάδα 2010-2012 θεωρητικά μεγαλύτερη διαπραγματευτική ισχύ! - Πολύ σύντομα όμως οι ευρωπαίοι πολιτικοί κατάλαβαν ότι οι έλληνες πολιτικοί όχι μόνο δεν είχαν κανένα σχέδιο για την Ελλάδα, αλλά ήταν έτοιμοι να συνεργαστούν και ίσως να υποταχτούν στις εντολές της Ε.Ε. Πολλοί οικονομολόγοι πιστεύουν ότι τα πρώτα μνημόνια δεν στόχευαν μόνο στη διάσωση της Ελλάδας, αλλά να κερδίσει χρόνο η Ε.Ε. και να προστατεύσει και τον εαυτό της. Το PSI, Η ΜΕΓΑΛΗ ΚΑΜΠΗ.

Οι ιδιώτες κάτοχοι ελληνικών ομολόγων: Τράπεζες, Funds, ασφαλιστικά ταμεία (συνταξιούχοι) δέχθηκαν: Ονομαστικό κούρεμα περίπου 53,5%. Η πραγματική καθαρή απώλεια (ΚΠΑ) έφθανε περίπου στο 70–75%. Μεγάλοι χαμένοι, ελληνικές τράπεζες, ασφαλιστικά ταμεία και συνταξιούχοι, μικρό-ομολογιούχοι. - Πριν πάμε όμως στο 2015 ας κοιτάξουμε το θέμα Α. Μέρκελ και W. Säuble.

Πρόκειται για θέμα, που μόνο αυτοί που παρακολουθούσαν στενά τις εσωτερικές εξελίξεις στη Γερμανία γνωρίζουν τι ακριβώς έγινε τότε. Ο W. Schäuble θεωρούνταν για πολλά χρόνια ο φυσικός διάδοχος του H. Kohl στην CDU.

Όμως το 1999–2000 ξέσπασε το μεγάλο σκάνδαλο παράνομων χρηματοδοτήσεων της CDU, που άλλαξε πλήρως τις ισορροπίες. Ο Schäuble ήταν τότε πρόεδρος της CDU, αλλά βρέθηκε πολιτικά εκτεθειμένος επειδή παραδέχθηκε ότι είχε δεχθεί χρηματικό ποσό 100.000 μάρκων από τον έμπορο όπλων K. Schreiber για το κόμμα του, χωρίς να το δηλώσει στη Γερμανική Βουλή.

Παρότι δεν αποδείχθηκε προσωπικός πλουτισμός, η υπόθεση έπληξε σοβαρά την αξιοπιστία του και παραιτήθηκε από την ηγεσία της CDU τον Φεβρουάριο του 2000.

Την ίδια περίοδο η A. Μέρκελ, νεότερο και λιγότερο φθαρμένο πρόσωπο, δημοσίευσε ένα πολύ σημαντικό άρθρο στη εφημερίδα Frankfurter Allgemeine, όπου ουσιαστικά ζήτησε από το κόμμα να απομακρυνθεί από τη σκιά του Η. Kohl (του μέντορά της!) και να ξεκινήσει νέα εποχή.

Τελικά η Μέρκελ εξελέγη πρόεδρος της CDU τον Απρίλιο του 2000.

Οι σχέσεις Α. Μέρκελ και W. Schäuble χαρακτηρίζονταν συχνά από πολιτικές διαφωνίες και ανταγωνισμό, παρότι συνεργάστηκαν επί σειρά ετών στις κυβερνήσεις της.

Η επιρροή της Μέρκελ στην Ε.Ε. εκείνη την περίοδο ήταν ιδιαίτερα ισχυρή.

Για τους παραπάνω λόγους η Μέρκελ επέτρεψε στον Schäuble να διαδραματίσει πρωταγωνιστικό ρόλο στη διαμόρφωση της ευρωπαϊκής οικονομικής πολιτικής.

Ας έρθουμε τώρα στο 2015: Μετά από 5 χρόνια ύφεσης, ανεργίας, φυγής κεφαλαίων, κοινωνικής εξάντλησης, αφαίμαξης των ασφαλιστικών ταμείων και κατά συνέπεια των συνταξιούχων, αλλά και πολλών αυτοκτονιών, η χώρα είχε πολύ μικρότερη αντοχή.

Άρα η δυνατότητα παρατεταμένης σύγκρουσης ήταν περιορισμένη. Η Ε.Ε. ήταν πλέον καλά προετοιμασμένη.

Η βάση της καταστροφής της Ελλάδας ήταν το PSI.

Πριν η Ελλάδα χρωστούσε κυρίως σε ιδιώτες.

Μετά χρωστούσε κυρίως σε δημόσιους ευρωπαϊκούς θεσμούς.

Αυτό άλλαξε πλήρως και τη φύση της διαπραγμάτευσης.

Διότι άλλο να διαπραγματεύεσαι με αγορές, κι άλλο με κυβερνήσεις και θεσμούς.

Το ρίσκο μεταφέρθηκε στα κράτη της Ευρωζώνης, και έμμεσα στους Ευρωπαίους φορολογούμενους. Η Ε.Ε. είχε ήδη καλά προετοιμαστεί, με EFSF, ESM, την ΕΚΤ και το ΤΑΙΠΕΔ.

Επίσης είχε πάρει «σάρκα και οστά» και δημόσια το σχέδιο του W. Schäuble για το Grexit. - Όταν ο ΣΥΡΙΖΑ έλεγε ότι με ένα νομοσχέδιο θα καταργούσε το μνημόνιο, εγώ χαμογελούσα λέγοντας «δεν ξέρετε καθόλου καλά τον W. Schäuble». Ήμουν όμως πεπεισμένος, ότι είχε ένα σχέδιο.

Δυστυχώς, ούτε αυτό υπήρχε.

Μέχρι σήμερα δεν μπορώ να καταλάβω, πως ο Σύριζα με τόσους έμπειρους και μορφωμένους πολιτικούς, να μην καταλάβει, τι συνέβη από το 2010 μέχρι το 2014.

Και να θέλει να κυβερνήσει! - Το βασικό δίλημμα του 2015 ήταν ότι ουσιαστικά η κυβέρνηση προσπάθησε να πετύχει καλύτερη συμφωνία, χωρίς όμως να περάσει πραγματικά στο σημείο εξόδου από το ευρώ.

Κατά την προσωπική μου εκτίμηση, ο Βαρουφάκης υπερεκτίμησε τις δυνατότητες της ελληνικής πλευράς και υποτίμησε τον βαθμό προετοιμασίας των ευρωπαϊκών θεσμών.

Το δημοψήφισμα υπήρξε, κατά την άποψή μου, μία εξαιρετικά υψηλού ρίσκου πολιτική επιλογή ή αν θέλετε καθαρή αυτοκτονία και μια τορπίλη στα «σωθικά» του ΣΥΡΙΖΑ. Γιατί; Η κυβέρνηση δεν είχε σχέδιο, η Ε.Ε. ήταν καλά προετοιμασμένη, η τότε παντοδύναμη Μέρκελ έλεγε ανοιχτά: ΟΧΙ στο δημοψήφισμα ήταν ίσο με έξοδο από το ευρώ, με άλλα λόγια η Ε.Ε. δεν φοβόταν το δημοψήφισμα.

Επίσης από την πολυφωνία στον ΣΥΡΙΖΑ και στους ΑΝΕΛ κατάλαβε η Ε.Ε. ότι υπήρχαν δυνάμεις στην κυβέρνηση που ήθελαν να μείνουν στο ευρώ. - Το ΟΧΙ του δημοψηφίσματος έγινε ΝΑΙ (κι εγώ ψήφισα ΟΧΙ). - Ο Τσίπρας προσπάθησε με μια σκληρή, αλλά πολύ άνιση διαπραγμάτευση να μετριάσει τις μεγάλες απαιτήσεις των δανειστών (σε ένα βαθμό το κατάφερε, όπως αργότερα παραδέχτηκε η Α. Μέρκελ). - Η χώρα επικύρωσε στη Βουλή το τρίτο μνημόνια με κυβέρνηση και με ΠΑΣΟΚ, Ν.Δ. Τους εφαρμοστικούς νόμους τους ψήφιζαν μόνο Σύριζα και ΑΝΕΛ.

Το τρίτο μνημόνιο περιείχε επί πλέον αυτά που δεν εφαρμόστηκαν στο πρώτο και δεύτερο μνημόνιο.

Η κυβέρνηση κέρδισε τις εκλογές του 09/2015, εφάρμοσε δύσκολους νόμους, το 2018 βγήκε η χώρα από τα μνημόνια, τουλάχιστον από την αυστηρή επιτήρηση και το 2019 παράδωσε στη νέα κυβέρνηση ένα πλεόνασμα περισσότερα από 35 δις. ευρώ. - Αλλά και οι 50-60 βουλευτές, υπουργοί και στελέχη του ΣΥΡΙΖΑ που αποχώρησαν μετά το δημοψήφισμα ελέγχονται για τα εξής: α) μέχρι το δημοψήφισμα είχαν υποστηρίξει όλα όσα έλεγε και εφάρμοζε ο ΣΥΡΙΖΑ, β) από την αρχή δεν είχαν και αυτοί ένα σχέδιο και γ) έφυγαν μόνο με το επιχείρημα «Δημοκρατία και Δίκαιο». Και τα δύο θέματα είναι πολύ σοβαρά, αλλά μόνο με αυτά και χωρίς σχέδιο δεν μπορείς να στείλεις μια χώρα στα «τάρταρα». Ποιο έπρεπε να ήταν το σχέδιο και τι θα έπρεπε περιλάμβανε αυτό; 1. Σχέδιο για τις τράπεζες, αυτό ήταν και το πιο κρίσιμο.

Αν η ΕΚΤ σταματούσε τον ELA τότε οι ελληνικές τράπεζες θα έμεναν χωρίς ρευστότητα, ο κόσμος θα σήκωνε καταθέσεις και πιθανόν θα έκλειναν για μεγάλο διάστημα.

Άρα θα χρειαζόταν: Εθνικοποίηση τραπεζών, εγγύηση καταθέσεων, έλεγχος κεφαλαίων, προσωρινό σύστημα πληρωμών. 2. Παράλληλο νόμισμα ή νέο νόμισμα.

Αυτό είναι το πιο αμφιλεγόμενο σημείο.

Το κράτος θα έπρεπε ίσως να πληρώνει, μισθούς, συντάξεις, προμηθευτές με IOUs, ηλεκτρονικές υποσχετικές, ή με τη δραχμή ή ένα νέο εθνικό νόμισμα. Ο Βαρουφάκης έχει περιγράψει αργότερα ιδέες για παράλληλο σύστημα πληρωμών μέσω Taxisnet, προσωρινή εσωτερική ρευστότητα.

Αλλά πολλοί αμφισβητούν κατά πόσο αυτό ήταν τότε τεχνικά και πολιτικά έτοιμο. 3. Σχέδιο για βασικές εισαγωγές. Η Ελλάδα εξαρτάται έντονα από εισαγωγές, καυσίμων, φαρμάκων, βιομηχανικών προϊόντων, πρώτων υλών.

Σε περίπτωση πανικού θα υπήρχε κίνδυνος, ελλείψεων, κατάρρευσης εμπορίου, αδυναμίας πληρωμών στο εξωτερικό.

Άρα θα χρειαζόταν, αποθέματα, διμερείς συμφωνίες, μηχανισμός επείγουσας χρηματοδότησης. 4. Σχέδιο για το δημόσιο χρέος.

Αν η Ελλάδα προχωρούσε σε μονομερή στάση πληρωμών θα έπρεπε να έχει: Νομική στρατηγική, διεθνείς συμμάχους, σχέδιο επαναδιαπραγμάτευσης, προστασία κρατικών περιουσιακών στοιχείων. 5. Πολιτικό και κοινωνικό σχέδιο.

Αυτό συχνά υποτιμάται.

Μια ρήξη θα προκαλούσε, φόβο, κοινωνική αναταραχή, πιθανή έλλειψη προϊόντων, πίεση στις επιχειρήσεις.

Άρα θα χρειαζόταν, ισχυρή κοινωνική συναίνεση, ξεκάθαρη ενημέρωση, πολιτική ενότητα, προετοιμασία κρατικού μηχανισμού.

Γι’ όλα τα παραπάνω η κυβέρνηση ΣΥΡΙΖΑ ΑΝΕΛ δεν ήταν προετοιμασμένη, αλλά και οι αποχωρήσαν τες από τον ΣΥΡΙΖΑ δεν θα μπορούσαν εδώ να προσφέρουν κάτι σοβαρότερο. Βόρεια Μακεδονία και συντάξεις: Στη σύνοδο κορυφής του ΝΑΤΟ, Βουκουρέστι, Απρίλιος 2008, παρουσία του προέδρου των ΗΠΑ George W. Bush που πίεζε να μπουν στο ΝΑΤΟ Ουκρανία και Γεωργία. Η Α. Μέρκελ μαζί με τον τότε πρόεδρο της Γαλλίας N. Sarkozy, αντιτάχθηκαν και έτσι οι δύο παραπάνω χώρες δεν έγιναν μέλη του ΝΑΤΟ.

Στην ίδια σύνοδο ο πρόεδρος των ΗΠΑ ζήτησε από το τότε πρωθυπουργό Κ. Καραμανλή να μπουν στο ΝΑΤΟ τα Σκόπια με το όνομα Μακεδονία.

Πράγμα που απέρριψε ο Κ. Καραμανλής Από το 1990 μέχρι το 2015 τα κόμματα ΠΑΣΟΚ και Ν.Δ. με τους αρχηγούς των Κ. Μητσοτάκη, Κ. Σημίτη, Κ. Καραμανλή αλλά και η Ντόρα Μπακογιάννη είχαν σαν βασικό άξονα της ελληνικής διπλωματίας την αποδοχή μιας «σύνθετης ονομασίας με γεωγραφικό προσδιορισμό για όλες τις χρήσεις» (erga omnes). Π.χ. «Άνω Μακεδονία», «Βόρεια Μακεδονία», «Νέα Μακεδονία» «Μακεδονία–Σκόπια», «Δημοκρατία της Βόρειας Μακεδονίας». Η Συμφωνία των Πρεσπών κινήθηκε εντός της γραμμής της σύνθετης ονομασίας με γεωγραφικό προσδιορισμό, η οποία αποτελούσε επί δεκαετίες επίσημη θέση της ελληνικής διπλωματίας.

Είναι ιστορικά σαφές και αποδεδειγμένο (2018/2019) ότι υπήρχε έντονο ενδιαφέρον και πιέσεις από το ΝΑΤΟ, τις ΗΠΑ και αρκετές ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να λυθεί το ζήτημα της ονομασίας, ώστε τα Σκόπια να ενταχθούν γρήγορα στο ΝΑΤΟ.

Ο λόγος ήταν κυρίως γεωπολιτικός: Σταθεροποίηση των δυτικών Βαλκανίων, περιορισμός της ρωσικής επιρροής στην περιοχή, ειδικά μετά τις εντάσεις και τον εμφύλιο πόλεμο στην Ουκρανία από το 2014 και μετά. - Η συμφωνία των Πρεσπών συνδέθηκε πολιτικά στην Ελλάδα με πολλές θεωρίες και έντονες αντιπαραθέσεις.

Ωστόσο, μέχρι σήμερα δεν έχει παρουσιαστεί τεκμηριωμένη απόδειξη ή επίσημο έγγραφο, ούτε αποδεικτικά στοιχεία άμεσης «συναλλαγής», ότι η κυβέρνηση του Α. Τσίπρα έλαβε ως «αντάλλαγμα» τη μη περικοπή των συντάξεων για να υπογράψει τη συμφωνία.

Η συγκεκριμένη κατηγορία διατυπώθηκε κυρίως από πολιτικούς αντιπάλους και σχολιαστές το 2018–2019, επειδή: Εκείνη την περίοδο η Ελλάδα διαπραγματευόταν με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς την ακύρωση ήδη ψηφισμένων περικοπών συντάξεων και παράλληλα προχωρούσε η Συμφωνία των Πρεσπών. - Πού πήγαν τα χρήματα των «πακέτων διάσωσης»; Αυτό είναι ίσως το πιο παρεξηγημένο σημείο.

Πολύς κόσμος πίστεψε ότι η Ε.Ε. έδωσε εκατοντάδες δισ. στην Ελλάδα.

Στην πραγματικότητα μόνο ένα μικρό μέρος πήγε στην πραγματική οικονομία.

Τα συνολικά πακέτα στα τρία μνημόνια μαζί ξεπέρασαν τα 280–300 δισ. ευρώ.

Αλλά μεγάλο μέρος χρησιμοποιήθηκε για: Αποπληρωμή παλιών ομολόγων.

Δηλαδή η Ελλάδα δανειζόταν νέα χρήματα για να πληρώνει παλιά δάνεια.

Άρα πολλά χρήματα πέρασαν «μέσα από» την Ελλάδα και κατέληξαν ξανά σε πιστωτές.

Ανά- κεφαλαιοποίηση τραπεζών, που είχαν καταστραφεί από το PSI, τα κόκκινα δάνεια και τη φυγή καταθέσεων, τόκους, λήξεις ομολόγων, κλπ. - Πόσα πήγαν πραγματικά στην οικονομία; Μελέτες έχουν εκτιμήσει ότι μόνο μικρό ποσοστό πήγε άμεσα σε δημόσιες επενδύσεις, ανάπτυξη και κοινωνική πολιτική, 20-30%. Υπάρχουν αναλύσεις που υποστηρίζουν ότι πάνω από το 70–80% των δανείων κατευθύνθηκε σε τράπεζες, αποπληρωμή χρέους και στήριξη χρηματοπιστωτικού συστήματος.

Αυτό είναι ένας βασικός λόγος που πολλοί στην Ελλάδα αισθάνθηκαν ότι, το μνημόνιο έσωσε περισσότερο το ευρωπαϊκό τραπεζικό σύστημα παρά την ελληνική κοινωνία.

Με άλλα λόγια: Τα χρήματα πέρασαν μέσα από την Ελλάδα χωρίς να μείνουν στην Ελλάδα. - Οι ευθύνες της ελληνικής κοινωνίας.

Η κρίση του 2010 δεν ήταν μόνο αποτέλεσμα λανθασμένων πολιτικών επιλογών.

Ήταν και προϊόν ενός παραγωγικού και κοινωνικού μοντέλου που για δεκαετίες βασίστηκε στον δανεισμό, στον κρατισμό και στις πελατειακές σχέσεις.

Οι πολιτικοί ασφαλώς φέρουν τη μεγαλύτερη ευθύνη, όμως οι κοινωνίες δεν είναι ποτέ εντελώς αθώες απέναντι στις επιλογές που επαναλαμβάνουν επί δεκαετίες. «Μαζί τα φάγαμε …». - Το ιστορικό παράδοξο. Η Ελλάδα μπήκε στα μνημόνια για να αποφύγει άτακτη χρεοκοπία.

Αλλά τελικά έχασε μεγάλο μέρος οικονομικής κυριαρχίας, μπήκε σε βαθιά ύφεση, και το χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ αυξήθηκε αντί να μειωθεί.

Αυτός είναι και ο λόγος που η περίοδος 2010–2015 συνεχίζει ακόμη να προκαλεί έντονη πολιτική και ιστορική διαμάχη στην Ελλάδα και στην Ε.Ε. Επίλογος: Δεκαπέντε χρόνια μετά την είσοδο της χώρας στα μνημόνια, η δημόσια συζήτηση εξακολουθεί να διεξάγεται περισσότερο με συνθήματα παρά με στοιχεία.

Όχι ότι διαφωνούμε για τα γεγονότα, αλλά ότι συχνά αρνούμαστε να τα εξετάσουμε χωρίς κομματικές παρωπίδες.

Μέχρι σήμερα υπάρχουν δύο βασικές σχολές σκέψης για το 2015.

Η πρώτη λέει: Ο Τσίπρας δεν είχε άλλη ρεαλιστική επιλογή.

Η χώρα ήταν ήδη εξαντλημένη και μια ρήξη θα οδηγούσε σε χάος.

Η δεύτερη λέει: Αν υπήρχε σοβαρή προετοιμασία για εναλλακτική πορεία, η Ελλάδα ίσως μπορούσε να διαπραγματευτεί πολύ πιο σκληρά, ή ακόμη και να ακολουθήσει διαφορετικό οικονομικό δρόμο.

Γι’ αυτό το 2015 παραμένει ίσως η πιο αμφιλεγόμενη πολιτική στιγμή της σύγχρονης Ελλάδας.

Ορισμένες διεθνείς μελέτες χρησιμοποιούν πλέον την ελληνική εμπειρία ως παράδειγμα προς αποφυγή.

Προσωπικά θα πρόσθετα ότι, εκτός από διαφορετικούς πολιτικούς, απαιτούνται ίσως και διαφορετικοί ψηφοφόροι.

Άραγε, αν η Ελλάδα βρισκόταν σήμερα ξανά μπροστά σε μια ανάλογη κρίση, θα είχε μάθει κάτι από την εμπειρία της περιόδου 2009–2019; «Το γαρ μέλλον αόρατον», Σόλων. «Δεν υπάρχουν ιδέες, υπάρχουν μόνο άνθρωποι που κουβαλούν τις ιδέες, κι αυτές παίρνουν το μπόι του ανθρώπου που τις κουβαλάει», Νίκος Καζαντζάκης. Το σχόλιο μου στο πρώτο σχόλιο αυτής της ανάρτησης.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους