Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Δευτέρα, 1 Ιουνίου 2026 Η ΑΠΟΠΛΑΝΗΣΗ ΤΗΣ ΔΕΣΠΟΙΝΙΔΑΣ ΖΟΥΛΙ… (5ο) Σύνδεση με το προηγούμενο ] *** Λάθος απλό ή λάθος τακτικής; Το λάθος που διαπράττει ο Καμπύσης να μην αντιληφθεί ως όφειλε το γαλλικό, πάει να πει αριστοκρατικό, όνομα της Δεσποινίδος και να της δώσει το λαϊκό Τζούλια, ούτε καν Ιουλία, δεν επαναλαμβάνεται και στην περίπτωση του υπηρέτη.

Σωστά τον μεταφέρει «Ζαν» στα ελληνικά και σε υποσημείωση του στην μετάφραση του προλόγου του συγγραφέα δίνει με αστερίσκο στο κάτω μέρος της σελίδας την εξής χαριτωμένη εξήγηση: «Μια κι ο συγραφέας του κρατεί τ' όνομα στη Γαλλική εκδήλωση, δε μπορούσα εγώ να τον βαφτίσω Γιάνη.» (Δες: Περιοδικό «Η Τέχνη» σελ. 246.

Διατηρώ την ορθογραφία του.) Από το απολογητικό ύφος που απευθύνεται στον αναγνώστη δείχνει να το κάνει με πόνο ψυχής! Εκείνος θα τον ήθελε «Γιάνη», αλλά τι να κάνει, πρέπει να είναι πιστός στον συγγραφέα! Μοιάζει περίπου και σαν να μας τον δείχνε και να λέει, δεν φταίω εγώ για το αλλόκοτο του πράγματος αλλά εκείνος.

Δείχνει ακόμα, όπως θα δούμε εν καιρώ, και μια υπονοούμενη συγγραφική δική του ωριμότητα και ανωτερότητα: Εγώ δεν θα το έκανε έτσι, αλλά υποχρεώνομαι…κλπ κλπ.

Εκ πρώτης όψεως φαίνεται να μην βρίσκει το λόγο για τον οποίον ο συγγραφέας κρατεί το όνομα ενός υπηρέτη στη Γαλλική εκδήλωση.

Γιατί όμως αισθάνεται την ανάγκη να κάνει αυτή τη δήλωση πιστότητας ο Καμπύσης; Γιατί παραθέτει αυτήν την περιττή κατά τα άλλα υποσημείωση; Είναι άραγε σίγουρο πως την στιγμή που το κάνει το πιστεύει και ο ίδιος πως είναι πιστός στον συγγραφέα,; Ή με την υποσημείωσή αυτή μας ρίχνει στάχτη στα μάτια; Πιστεύει πως σωστά αποδίδει την Julie ως Τζούλια, ή μας αποσπάει την προσοχή για να μην προσέξουμε την μάλλον ηθελημένη μετονομασία της ηρωίδας; Δεν το αντιλήφθηκε άραγε πως και της Δεσποινίδας ο συγγραφέας της «κρατάει» το όνομα στην Γαλλική εκδήλωση; Αυτό άλλωστε κάνει και η γερμανική μετάφραση «Fräulein Julie» = (Η Δεσποινίς Julie) τιτλοφορεί το έργο ο μεταφραστής, Ernst Brausewetter (1863-1904) απ’ όπου ο Καμπύσης μεταφράζει.

Και αν το αντιλήφθηκε και το θεώρησε σκόπιμο, πες αναγκαίο, να την βαφτίσει Τζούλια, γιατί δεν το αναφέρει όπως το κάνει στην περίπτωση του Ζαν; Τα ερωτήματα δεν σταματάνε εδώ.

Ένα όμως είναι το σημαντικό ερώτημα: Ο Καμπύσης είναι πιστός ή παριστάνει τον πιστό; Παραχαράσσει συνειδητά ή όχι; Έχει επίγνωση ότι γίνεται νονός και αλλάζει το γαλλικό όνομα της σουηδέζας αριστοκράτισσας ή όχι; Και δεν ξέρω κατά πόσον θα ενδιέφερε να το γνωρίζαμε αυτό αν επρόκειτο για το όνομα μονάχα.

Αν η μετονομασία της ηρωίδας ήτανε το πρόβλημα δεν θα υπήρχε και ιδιαίτερος λόγος για παραπέρα συζήτηση νομίζω. Η Julie ως Τζούλια ζει και βασιλεύει με το όνομα αυτό, περισσότερο από ένα αιώνα, στην ελληνική σκηνή και δεν αισθανθήκαμε σε τίποτα να μας ενοχλεί μια τέτοια λεπτομέρεια.

Το πρόβλημα είναι αν με τις αθέλητες, αλλά κυρίως με τις ηθελημένες όπως πιστεύω αλλαγές που επέφερε ο Καμπύσης, εδραιώθηκε έκτοτε μια αντίληψη για την δομή, όπως και για το σκηνικό ύφος και ήθος του έργου.

Αν η Τζούλια που μας κληροδότησε ο Καμπύσης είναι η Julie του Στρίντμπεργκ ή μια ιδιοτελής μετάφραση που εξυπηρετούσε τον μεταφραστή και χαντάκωνε τον συγγραφέα. «Ένα φιλολογικός πρόγονος: Γιάννης Καμπύσης» (Τίτλος μελέτης του καθηγητή της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας του Παν. Θεσσαλονίκης Γιάννη Μ. Αποστολάκη, Περιοδικό Κριτική και ποίηση Α΄ 8-9 Σεπτέμβρης - Οκτώβρης 1916.) Οι μετά τον Καμπύση μεταφράσεις της Julie, όσο κι αν διεκδικούν την αυτονομίας τους, στην ουσία μοιάζουν να είναι ένα στρωμένο γλωσσικά κείμενο της πρώτης μετάφρασης που δημοσιεύει στην «Τέχνη» το 1899 εκείνος.

Χωρίς να τολμώ να αμφισβητήσω την ανεξάρτητη δουλεία του καθενός, φαίνεται πως ο Καμπύσης θεσμοθετεί μια κατάσταση για το έργο, που κανείς δεν παίρνει την ευθύνη να την αλλάξει.

Άξιο προσοχής είναι πως ο Καμπύσης επιβεβαιώνεται από τους επιγόνους μεταφραστές, όχι μόνο ως προς τον λανθασμένο τίτλο, αλλά επίσης σε μεγάλο βαθμό και σε λάθη μεταφραστικά που, άλλοτε σκόπιμα και άλλοτε όχι, βρίσκονται στην πρώτη αυτή μετάφραση του έργου του μεγάλου Σουηδού.

Θα αναφερθώ σ’ αυτή την παράτολμη προσπάθεια, με όλο το σεβασμό που οφείλω, σε τρεις κυρίως μετά τον Καμπύση δημοσιευμένες μεταφράσεις που απετέλεσαν και αποτελούν την πηγή για όσους θέλησαν και θέλουν να γνωρίσουν το συγκεκριμένο έργο, αλλά και την προσωπικότητα του συγγραφέα, έτσι όπως παρουσιάζεται μέσα από το θεωρητικό του κείμενο, τον Πρόλογο, που έχει επισυνάψει στην έκδοση της Δεσποινίδας Ζουλί.

Ένα κείμενο που έχει καταχωρηθεί στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας, σαν το Μανιφέστο του Νατουραλισμού.

Οι δύο πρώτες μετά τον Καμπύση μεταφράσεις, του Πέτρου Λύδου (1916), και του Πέλου Κατσέλη (1978), στάθηκαν και η πηγή για τους δασκάλους της γενιάς μου και για τους μαθητές τους στις δραματικές σχολές. Ο Λύδος μεταφράζει το έργο και τον Πρόλογο του Στρίντμπεργκ, χωρίς να αναφέρει από ποιά γλώσσα. Ο Πέλος Κατσέλης μεταφράζει, μόνο το θεατρικό κείμενο, από τα γερμανικά. Η Τρίτη μετάφραση, της κυρίας Μαργαρίτας Μέλμπεργκ, με τον Πρόλογος και το θεατρικό έργο του Στρίντμπεργκ, (που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Νεφέλη Αθήνα 1996), απευθύνεται στη νέα γενιά και σίγουρα θα θεωρείται και η πλέον αξιόπιστη, μιας και η ελληνο-σουηδέζα κυρία Μέλμπεργκ μεταφράζει τον μεγάλο Σουηδό από την πηγή, τη γλώσσα του συγγραφέα, και θεωρητικά η μετάφρασή της πρέπει να είναι για μας ευαγγέλιο.

Το επιτρέπει όμως αυτό ο φιλολογικός μας πρόγονος Γιάννης Καμπύσης; *** Η ΑΡΧΗ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΗΜΙΣΥ ΤΟΥ ΠΑΝΤΟΣ Το ραντεβού του Στρίντμπεργκ με τον Σκηνογράφο.

Και ο φανταστικός μεταξύ τους διάλογος – όπως εγώ πα να πει τον φαντάζομαι – στην γλώσσα της θεατρικής πρακτικής. draperier och suffiter Μια και στην αρχή αναφέρθηκα στα παράλογα και τα παιδαριώδη του εξελληνισμένου Στρίντμπεργκ φέρνοντας σαν παράδειγμα το πρώτο πράγμα που διαβάζει κανείς σε ένα θεατρικό έργο, το σκηνικό, ας δούμε πως εκείνος το θέλει και πως εμείς το θέλουμε να το θέλει.

Θα αναγκάζομαι, όπου χρειάζεται, να παραθέτω και το πρωτότυπο κείμενο για να στέκει εκεί σαν του λόγου το αληθές.

Όπως γίνεται σε όλα τα θεατρικά έργα, ο συγγραφέας απευθύνεται στον σκηνογράφο με την γλώσσα της δουλειάς, τη γλώσσα της θεατρικής πρακτικής.

Το πρώτο πράγμα που ζητάει, λακωνικότατα, ο Στρίντμπεργκ, είναι: «Ett stort kök, vars tak och sidoväggar döljas av draperier och suffiter. (?) Δηλαδή: «Μια μεγάλη κουζίνα, της οποίας ταβάνι και πλαϊνοί τοίχοι καλύπτονται από draperier (?) και suffiter Η φράση του είναι λακωνική, καθώς δεν χρησιμοποιεί ούτε καν οριστικά άρθρα (το) ταβάνι, (οι) τοίχοι). Σαν να στέλνει τηλεγράφημα.

Ο σκηνογράφος καταλαβαίνει πως, όσον αφορά στο ταβάνι, θα κατεβάσει απ’ τον ουρανό της σκηνής τα suffiter(?) στο κατάλληλο ύψος, προκειμένου να το αποκρύψει απ’ τα μάτια του θεατή.. Όμως το άλλο για τους τοίχους και τις draperier (?) δυσκολεύεται να το καταλάβει: - Συγνώμη κύριε Στρίντμπεργκ, θέλετε μια κουζίνα που δεν θα δείξουμε ταβάνι, αυτό το κατάλαβα, αλλά δεν θα δείξουμε, όπως μου γράφετε, ούτε πλαϊνά; - Ακριβώς όπως στα γράφω: Ο τοίχος του βάθους (θα) τραβιέται λοξά προς τα μέσα και προς τα πάνω της σκηνής από αριστερά.

Στα αριστερά του ίδιου τοίχου (θα μπουν) δύο ράφια με χάλκινα - ορειχάλκινα - σιδερένια -και γανωμένα σκεύη.

Τα ράφια (θα) είναι γαρνιρισμένα με παπιέ - γκοφρέ.

Λίγο προς τα δεξιά (θα βάλεις) τα τρία τέταρτα της μεγάλης θολωτής εξόδου με δυο τζαμόπορτες, απ’ όπου (θα)φαίνονται, ένα σιντριβάνι με έναν έρωτα, θάμνοι από ανθισμένες πασχαλιές και λυγερές πυραμιδωτές λεύκες. - Όλα αυτά, κύριε Στρίντμπεργκ, σε ένα μόνο λοξό τοίχο; Σε τι εμποδίζει να στήσουμε και τους δύο πλαϊνούς; - Δεν σου ζητάω να μου στήσεις ένα κουτί! Θέλω ένα τοίχο σκέτο, ορφανό, που δεν θα στηρίζεται σε πλαϊνούς και που θα παρεκκλίνει της ευθείας με τον τρόπο που στο περιγράφω. Κατάλαβες; - Προσπαθώ, κύριε Στρίντμπεργκ… (Συνεχίζεται)

--------------------------- Καλό Μήνα…!!!

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους