Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Το Οιδιπόδειο και ο αυνανισμός Οιδιπόδειο Σύμπλεγμα – πώς γίνεται μια τόσο αμφιλεγόμενη και επιστημονικά έωλη θεωρία να αποκτήσει τόσο τεράστια επιρροή; Αυτό είναι το ερώτημα που θέτει ο Τ. Γουέικφιλντ στο βιβλίο του - Φουκώ εναντίον Φρόυντ: Η Οιδιπόδεια θεωρία και η ανάπτυξη της σεξουαλικότητας.

Πρώτος φυσικά το έθεσε ο Φουκώ στην Ιστορία της Σεξουαλικότητας, συγκεκριμένα, αναρωτήθηκε πώς έγινε δεκτή από την αστική οικογένεια η λογική της αιμομικτικής επιθυμίας; Ο Φουκώ απαντά ότι η ψυχανάλυση δεν είναι απλώς μια θεωρία για τη σεξουαλικότητα, αλλά τμήμα μιας ευρύτερης ιστορικής διάταξης την οποία ονόμαζε dispositif de sexualité.

Η τελευταία περιγράφει την παραγωγή λόγων, γνώσεων και πρακτικών επιτήρησης και εξομολόγησης γύρω από το σεξ, με στόχο τον έλεγχο του σώματος και των πληθυσμών. Ο Φουκώ απορρίπτει την περιβόητη «κατασταλτική υπόθεση», ότι δηλαδή η βικτωριανή κοινωνία καταπίεζε το σεξ, μέχρι που ήρθε ο Φρόυντ και το απελευθέρωσε.

Υποστηρίζει ότι η νεωτερική κοινωνία όχι μόνο δεν έστρεψε το βλέμμα της μακριά από το σεξ, αλλά μιλούσε ακατάπαυστα για αυτό, το ανέλυσε, το ιατρικοποίησε, το εξομολόγησε, το έψαξε στα παιδιά, στους ασθενείς, στις γυναίκες, στους «διεστραμμένους». Το σεξ δεν περιορίστηκε απλώς, αλλά έγινε αντικείμενο ενός ατελείωτου λόγου και ελέγχου.

Η ψυχανάλυση ήταν μια μεγάλη αφήγηση για την ανθρώπινη φύση που οργάνωσε σχέσεις εξουσίας, καθόρισε την κλινική πρακτική, άλλαξε τον τρόπο που οι γονείς βλέπουν τα παιδιά τους και επηρέασε καθοριστικά τη δυτική κουλτούρα για περισσότερο από έναν αιώνα.

Κατά τον Ερνστ Γκέλνερ, η ψυχανάλυση λειτούργησε ως μια κοσμική θρησκεία που δίνει «επιστημονικές» απαντήσεις στα μεγάλα ερωτήματα της ζωής, σε μια εποχή που οι παραδοσιακές θρησκείες υποχωρούσαν.

Κατά μια έννοια, οι ψυχαναλυτές και τα παράγωγά τους (ψυχολόγοι, σύμβουλοι σχέσεων, life & date coaches κλπ.) είναι οι τελευταίοι μάγοι μιας κατά τα άλλα απομαγευμένης εποχής.

Θα ήταν συμπαθείς, αν δεν ήταν τόσο ανυπόφοροι… Στον πυρήνα της ψυχαναλυτικής θεωρίας βρίσκεται το Οιδιπόδειο, που στην κλασική του εκδοχή, υποστηρίζει ότι το παιδί περνά μια ψυχοσεξουαλική φάση (ανάμεσα στο τρίτο και έκτο έτος ηλικίας) κατά την οποία επιθυμεί σεξουαλικά τη μητέρα του, ανταγωνίζεται τον πατέρα του και φοβάται την τιμωρία, ιδίως με τη μορφή του ευνουχισμού.

Αυτή η σύγκρουση θεωρείται καθοριστική για τη διαμόρφωση της συνείδησης, της σεξουαλικής ταυτότητας και της μελλοντικής ψυχικής υγείας.

Πρόκειται για μια υπόθεση που δεν στηρίχτηκε ποτέ σε επαρκή εμπειρικά δεδομένα.

Τότε γιατί έγινε πιστευτή; Όχι μόνο από την ψυχανάλυση, αλλά και τη λογοτεχνία, την τηλεόραση, τον κινηματογράφο, την κριτική θεωρία, ακόμα και την καθημερινή κουλτούρα. Ο Φουκώ απαντά φανκσιοναλιστικά – οι «επιστημονικές» θεωρίες για τον άνθρωπο δεν περιγράφουν ουδέτερα την πραγματικότητα, αλλάζουν και τον τρόπο που οι άνθρωποι καταλαβαίνουν τον εαυτό τους και τους άλλους.

Για παράδειγμα, αν η κοινωνία πειστεί ότι το παιδί έχει επικίνδυνες σεξουαλικές φαντασιώσεις, τότε αρχίζει να το βλέπει διαφορετικά.

Οι γονείς και οι δάσκαλοι καλούνται να παρατηρούν το παιδί: πώς κοιμάται, αν είναι χλωμό, αν κουράζεται, αν αγγίζει το σώμα του, αν έχει περίεργες συνήθειες, αν βρέχει το κρεβάτι.

Το παιδικό σώμα γίνεται πεδίο ανάγνωσης.

Η παιδική σεξουαλικότητα είναι συχνά κρυφή, άρα η εξουσία πρέπει να γίνει ερμηνευτική: να εντοπίζει σημάδια.

Η θεωρία εισέρχεται κατευθείαν στις πιο προσωπικές στιγμές και σχέσεις των ανθρώπων και γίνεται ο τρόπος με τον οποίο όχι μόνο ερμηνεύεται, αλλά και επιτηρείται η οικογενειακή ζωή.

Την ίδια στιγμή όμως, λειτουργεί και ως ένας μηχανισμός ενίσχυσης των οικογενειακών δεσμών και διαφοροποίησης της αστικής πυρηνικής οικογένειας από τα προηγούμενα μοντέλα διευρυμένης οικογένειας. Ο Γουέικφιλντ βρίσκει αυτή την εξήγηση ενδιαφέρουσα, αλλά αδύναμη – όπως είναι κάθε λειτουργιστική ερμηνεία – αφού δεν φωτίζει τις αιτίες και τους μηχανισμούς που την επέβαλλαν.

Έτσι γίνεται πιο φουκωικός από τον Φουκώ και προτείνει μια γενεαλογική ερμηνεία – το Οιδιπόδειο, υποστηρίζει, είναι η συνέχεια,, με άλλα μέσα, της διαβόητης «σταυροφορίας κατά του αυνανισμού» που κυριάρχησε τον 18ο και τον 19ο αιώνα.

Από τον 18ο αιώνα ο αυνανισμός έπαψε να αντιμετωπίζεται ως αμαρτία ή ηθικό ελάττωμα και ιατρικοποιήθηκε - άρχισε να παρουσιάζεται ως αιτία ποικιλώνυμων σωματικών και ψυχικών ασθενειών.

Αρχικά ο αυνανισμός συνδέεται με την απώλεια ζωτικής δύναμης, παράγει εξάντληση, νευρική αδυναμία, σωματική φθορά και πνευματική κατάπτωση.

Αναπτύσσεται, έτσι, μια ολόκληρη «οικονομία του σπέρματος» στην οποία το σπέρμα είναι ένα πολύτιμο ζωτικό υγρό, άρα η άσκοπη απώλειά του προκαλεί αφαίμαξη του οργανισμού.

Ο κίνδυνος, μάλιστα, δεν αφορούσε μόνο τον εκούσιο αυνανισμό, αλλά και τις ονειρώξεις των παιδιών – ακόμη δηλαδή και ένα ακούσιο σωματικό φαινόμενο είναι σημάδι παθολογίας.

Ύποπτες θεωρήθηκαν ακόμα και πρακτικές μέσα στον γάμο, όπως η διακοπτόμενη συνουσία, που εμποδίζουν τη φυσική αναπαραγωγική λειτουργία.

Η ιατρικοποίηση δεν περιορίζεται μόνο στα παιδιά ή τους νεαρούς άνδρες αλλά μπαίνει και στο κρεβάτι των ενηλίκων.

Σήμερα βέβαια ξέρουμε πως τίποτα από αυτά δεν ισχύουν, γιατί αν ίσχυαν ο Άδωνις θα ήταν μονίμως εξαντλημένος, ενώ είναι ακούραστος και υπερδραστήριος.

Επιπλέον, στα τέλη του 19ου αιώνα οι γιατροί εγκαταλείπουν την ιδέα ότι ο αυνανισμός ευθύνεται για κάθε λογής σωματική αρρώστια και βαριά ψύχωση και μετατοπίζουν την παθολογία προς τη νευρασθένεια, τις φοβίες, τις εμμονές, την εξάντληση και την ψυχική κόπωση.

Αυτή όμως η μετατόπιση φέρνει τη θεωρία κοντά στον πρώιμο Φρόυντ – η αυνανοφοβία δεν εξαφανίζεται αλλά μετατρέπεται σε μια θεωρία νεύρωσης.

Ωστόσο, ο Φρόυντ δεν μιλά ακόμα για το Οιδιπόδειο, αλλά προσπαθεί να εξηγήσει τη νευρασθένεια και την αγχώδη νεύρωση μέσα από τη σχέση τους με τη σεξουαλική ζωή.

Η νευρασθένεια συνδέεται με την υπερβολική σεξουαλική αποφόρτιση, ιδίως με τον υπερβολικό αυνανισμό ή και τις συχνές ακούσιες εκκρίσεις.

Η αγχώδης νεύρωση, αντίθετα, συνδέεται με ανεπαρκή αποφόρτιση: αποχή, ατελή συνουσία, διέγερση χωρίς ικανοποίηση, διακοπτόμενη συνουσία.

Η πολλή σεξουαλική αποφόρτιση εξαντλεί, η λίγη ή ανεπαρκής αποφόρτιση συσσωρεύει ένταση και άγχος. Ο Φρόυντ διακρίνει τις «πραγματικές» νευρώσεις από τις ψυχικές.

Οι πρώτες προκαλούνται από σεξουαλικές πρακτικές και δεν θεραπεύονται μέσω ερμηνείας του ασυνειδήτου.

Οι δεύτερες σχετίζονται με απωθημένες εμπειρίες, άμυνες, συμβολικούς σχηματισμούς και μπορούν να αναλυθούν ψυχαναλυτικά.

Ο ψυχαναλυτής εξετάζει τη σεξουαλική ζωή του ασθενούς και τον οδηγεί στη «σωστή» ρύθμιση.

Ακόμα πιο σημαντικό είναι ότι η σπερματική οικονομία της βικτωριανής εποχής αντικαθίσταται από τη λίμπιντο.

Η πρώτη θεωρούσε το σπέρμα ζωτικό υγρό, η δεύτερη είναι πιο αφηρημένη, αλλά παραμένει μια (ψυχοσεξουαλική) ενέργεια που μπορεί να συσσωρεύεται, να εκφορτίζεται, να εκτρέπεται, να μετατρέπεται σε άγχος.

Οι νευρώσεις έχουν σεξουαλική αιτία.

Ακόμα και ο ύστερος Φρόυντ θεωρεί ότι ο «υπερβολικός» αυνανισμός και οι ονειρώξεις προκαλούν νευρασθένεια.

Πώς όμως περνάμε από τη λίμπιντο στο Οιδιπόδειο - από μια θεωρία που φοβάται τον αυτοερωτισμό του παιδιού σε μια θεωρία που φοβάται την αιμομικτική επιθυμία του παιδιού προς τον γονέα; Η αρχική φοβία κατά του αυνανισμού αντιμετωπίζει το παιδί αρχικά ως αθώο και τη σεξουαλικότητα αποτέλεσμα πρόωρης διέγερσης ή κακής συνήθειας. Ο Φρόυντ, αντίθετα, με το Οιδιπόδειο υποστηρίζει ότι η παιδική σεξουαλικότητα είναι φυσιολογική, αυθόρμητη και καθολική.

Η μία θεωρία βλέπει το παιδί ως θύμα εξωτερικής διέγερσης ή κακής συνήθειας, η άλλη το βλέπει ως φορέα εσωτερικής αιμομικτικής επιθυμίας.

Τη λύση δίνει ο μικρός Χανς, πάνω στον οποίο ο Φρόυντ «τεκμηριώνει» την θεωρία του για το Οιδιπόδειο. Ο Χανς ήταν ένα πεντάχρονο αγοράκι που είχε αναπτύξει μια παθολογική φοβία για τα άλογα – πίστευε ότι θα τον δαγκώσουν ή θα τον καταπλακώσουν – με αποτέλεσμα να μη βγαίνει από το σπίτι. Ο Φρόυντ ερμηνεύει τη φοβία του μικρού ως απωθημένη σεξουαλική επιθυμία προς τη μαμά του.

Ο αυνανισμός δεν εμφανίζεται άμεσα ως αιτία, συνεχίζει όμως να παίζει κεντρικό ρόλο – η μητέρα του Χανς τον απειλεί ότι θα τον ευνουχίσει αν δεν σταματήσει να αγγίζει το πέος του! Ο αυνανισμός δεν είναι πια επικίνδυνος επειδή οδηγεί σε απώλεια σπέρματος ή ζωτικής ενέργειας.

Είναι επικίνδυνος όταν συνδέεται με οιδιπόδεια φαντασίωση.

Δηλαδή, το παιδί δεν αυνανίζεται απλώς για να αποφορτίσει ένταση, αλλά μπορεί μέσω της φαντασίωσης, να εντείνει την απαγορευμένη επιθυμία του για τη μητέρα.

Εν τέλει, ο μικρός Χανς «θεραπεύτηκε» από τη φοβία του, όταν ο πατέρας του τον διαβεβαίωσε ότι δεν θα τον ευνουχίσουν, αφού φυσικά έπαψε να αγγίζει το πέος του.

Η ειρωνεία είναι ότι ο Φρόυντ δεν είδε ποτέ, ούτε μίλησε ο ίδιος με τον μικρό Χανς αλλά όλη η ανάλυση έγινε μέσω επιστολών με τον πατέρα του.

Μιλάμε για επιστήμη, όχι αστεία... Τέλος πάντων, αν στη βικτωριανή εποχή ο φόβος του παιδικού αυνανισμού έφερε κοντά τους γονείς με τα παιδιά τους, αφού έπρεπε να τα επιτηρούν και να τα ελέγχουν συνεχώς, το Οιδιπόδειο έτεινε να τους απομακρύνει – ιδίως τις μαμάδες από τους γιους τους.

Αν η μητρική τρυφερότητα ξυπνά οιδιπόδειες φαντασιώσεις, τότε η μητέρα πρέπει να αποφεύγει τις πολλές αγκαλιές, τα χάδια, τον ύπνο στο ίδιο κρεβάτι, την υπερβολική οικειότητα με τα παιδιά της. Το Οιδιπόδειο δημιουργεί μια νέα επιτήρηση της γονεϊκής στοργής – ο κίνδυνος δεν είναι πλέον μόνο τι κάνει το παιδί, αλλά και τι προκαλεί η μητέρα στο παιδί και σε δεύτερο χρόνο και ο πατέρας.

Έτσι, εκατομμύρια «ασθενείς» συνεχίζουν ακόμα και σήμερα να στενάζουν στα ντιβάνια των ψυχαναλυτών πασχίζοντας να ανασύρουν την απωθημένη επιθυμία τους προς τη μαμά τους ή την τραυματική καταστολή της από τον μπαμπά τους.

Οφείλουμε επίσης να αναγνωρίσουμε στον Φρόυντ ότι υπήρξε εξαίρετος πωλητής – ονόμασε το Σύμπλεγμά του με το όνομα ενός τραγικού μυθικού ήρωα της Αρχαίας Ελλάδας, σε μια περίοδο που η Ευρώπη συνολικά και η Γερμανία περισσότερο, διακατεχόταν από έντονη αρχαιολατρεία.

Και με αυτή την επιλογή του έδωσε αυτόματα μια αίγλη ιστορικού βάθους και τραγικής έντασης, που παραπέμπει αυτόματα στην τραγική ανθρώπινη κατάσταση.

Κίνηση μεγάλου παίκτου, αναμφίβολα, που ξεκλείδωσε τις πόρτες της πιο ιδιωτικής ζωής των ανθρώπων, χαρίζοντας ατελείωτη πελατεία στην ψυχανάλυση.

Αλλά τι να κάνεις, να κάτσεις να μαλώσεις; Οι ψυχαναλυτές είναι πλέον αναγκαίοι – δεν μπορείς να ζήσεις χωρίς αυτούς, αλλά αλίμονο αν χρειαστεί να ζήσεις με αυτούς.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους