Original Post

Πλήρες Κείμενο:

Το θυσιαστήριο στον περίβολο του Τύμβου; Οι νεότερες εικόνες του λιθοσώρου επιτρέπουν μια προσεκτικότερη παρατήρηση της μορφής του.

Δεν πρόκειται πλέον για μια αόριστη συσσώρευση λίθων μέσα στο πρανές, αλλά για κατασκευή που φαίνεται να πατά επάνω σε σαφώς αποκομμένο και υπερυψωμένο φυσικό ή τεχνητό βάθρο.

Η σχεδόν επίπεδη άνω επιφάνεια, η συγκέντρωση των λίθων κυρίως στην περιφέρεια και η εντύπωση γωνιακής διάταξης σε ορισμένα σημεία δημιουργούν την αίσθηση ότι ίσως υπήρχε εδώ μια οργανωμένη δομή και όχι απλώς προϊόν απόθεσης εκσκαφικών υλικών.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η εικόνα της λιθοδομής σε κοντινή λήψη.

Οι λίθοι φαίνονται τοποθετημένοι με κάποια συνοχή και όχι πλήρως τυχαία.

Δεν πρόκειται ασφαλώς για ισοδομικό ή επιμελημένο ελληνιστικό τοίχο υψηλής ποιότητας, όπως εκείνοι των μεγάλων μνημείων της Μακεδονίας, ωστόσο η χρήση αργών λίθων με συνδετικό υλικό ή πηλώδη μάζα δεν είναι ξένη προς βοηθητικές ή λατρευτικές κατασκευές της ελληνιστικής εποχής, ιδιαίτερα σε υπαίθρια ιερά, αγροτικά τεμένη ή δευτερεύοντες τελετουργικούς χώρους.

Αν η κατασκευή αυτή συνδεόταν πράγματι με τελετουργική χρήση, τότε πιθανότατα δεν θα ανήκε στον τύπο του μεγάλου μνημειακού βωμού όπως εκείνος της Περγάμου, αλλά σε μικρότερο υπαίθριο θυσιαστήριο ή ηρώο.

Η θέση της, ακριβώς έξω από τον περίβολο, αποκτά τότε ιδιαίτερη σημασία.

Στον ελληνιστικό κόσμο, ο χώρος μπροστά από ένα ταφικό μνημείο μπορούσε να λειτουργεί ως τόπος προσφορών προς τον νεκρό ή τον ηρωοποιημένο τιμώμενο.

Οι χοές, οι καύσεις θυμιαμάτων, οι σπονδές και οι περιοδικές τελετές μνήμης απαιτούσαν έναν σαφώς οριοθετημένο χώρο.

Η πιθανότητα να υπήρχε επάνω σε αυτή τη βάση ελαφρά ανωδομή δεν μπορεί να αποκλειστεί ως αρχιτεκτονική υπόθεση.

Στην ελληνιστική Μικρά Ασία απαντούν μορφές μικρών τελετουργικών κατασκευών με τέσσερις κίονες, επιστέγαση και κεντρικό βωμό ή εστία.

Δεν επρόκειτο πάντοτε για πλήρεις ναούς, αλλά για ανοικτά λατρευτικά οικοδομήματα που προστάτευαν τη θυσιαστική επιφάνεια και προσέδιδαν μνημειακό χαρακτήρα στην τελετουργία.

Η ιδέα ενός τετράγωνου στεγασμένου βωμού με κίονες στις γωνίες δεν είναι ξένη προς την αισθητική του ελληνιστικού κόσμου, ιδίως σε περιβάλλοντα όπου η αρχιτεκτονική λειτουργούσε και σκηνογραφικά.

Ωστόσο, η αρχαιολογική επιφύλαξη παραμένει αναγκαία.

Καμία φωτογραφία δεν αρκεί για να αποδείξει λατρευτική χρήση.

Απουσιάζουν ακόμη τα καθοριστικά στοιχεία: σαφής κάτοψη, στρωματογραφία, κεραμική, ίχνη καύσης, τέφρα, οστά θυσιών ή αρχιτεκτονικά μέλη.

Η μορφή μπορεί ακόμη να εξηγηθεί και ως μεταγενέστερη συσσώρευση ή τεχνικό κατάλοιπο.

Και όμως, η εικόνα του απομονωμένου αυτού βάθρου μπροστά στον τεράστιο χωμάτινο όγκο του Τύμβου δημιουργεί ένα επίμονο ερώτημα.

Αν εδώ υπήρχε πράγματι ένα σημείο τελετουργίας, τότε ο περίβολος δεν ήταν απλώς όριο.

Ήταν το όριο ανάμεσα στον κόσμο των ζώντων και στον χώρο της ηρωικής μνήμης.

Στο σημείο αυτό τα παράλληλα πρέπει να διατυπωθούν με μεγαλύτερη ακρίβεια.

Δεν υπάρχει ασφαλές, άμεσο και μορφολογικά ταυτόσημο παράλληλο για τον συγκεκριμένο λιθοσωρό.

Υπάρχουν όμως ελληνιστικά παραδείγματα που δείχνουν ότι ένας βωμός, ένα ηρώο ή ένα εξωτερικό τελετουργικό βάθρο μπορούσε να σταθεί σε άμεση σχέση με περίβολο, πομπική διαδρομή, ταφικό μνημείο ή ιερό τοπίο.

Το πρώτο παράλληλο είναι ο βωμός της Αθηνάς Πολιάδος στην Πριήνη.

Εκεί ο βωμός ήταν ορθογώνιος, βρισκόταν 12,35 μέτρα ανατολικά του ναού και ήταν τοποθετημένος στον ίδιο άξονα με αυτόν, γύρω στο 325 π.Χ. Η λεπτομέρεια αυτή είναι κρίσιμη: ο βωμός δεν είναι τυχαίο πρόσθετο στοιχείο, αλλά μέρος της χωρικής και τελετουργικής σύνθεσης.

Αν στον Καστά υπήρχε εξωτερικό θυσιαστήριο ή ηρώο, το ερώτημα δεν είναι αν μοιάζει ακριβώς με τον βωμό της Πριήνης, αλλά αν κατέχει αντίστοιχη θέση σε σχέση με τον περίβολο, την είσοδο, την πομπική πρόσβαση ή το κύριο μνημειακό σώμα.

Το δεύτερο παράλληλο είναι η Μαγνησία του Μαιάνδρου και ο βωμός της Αρτέμιδος Λευκοφρυηνής.

Στο ιερό της Αρτέμιδος υπήρχε βωμός μπροστά από τον ναό, με κάτοψη σε σχήμα Π, διακοσμημένος με ανάγλυφα και γλυπτά, ενώ το ιερό συνδεόταν με τη μεγάλη εορτή των Λευκοφρύνων και με οργανωμένη πομπική κίνηση.

Αυτό έχει σημασία για τον Καστά, διότι δείχνει ότι στον ελληνιστικό κόσμο ο βωμός μπορούσε να λειτουργεί ως σταθμός τελετουργικής πορείας και όχι απλώς ως σημείο καύσης.

Το τρίτο παράλληλο είναι το Ασκληπιείο της Κω. Το ιερό βρίσκεται σε πλαγιά, περίπου 3,5 χιλιόμετρα βορειοδυτικά της αρχαίας πόλης, και αναπτύσσεται σε άνδηρα, με κλίμακες, ναούς, βωμό και τελετουργικούς χώρους.

Η επίσημη αποτύπωση του χώρου καταγράφει βωμό, ιωνικό ναό του Ασκληπιού, κατοικία ιερέων ή άβατο, ημικυκλική εξέδρα και κλίμακα ανόδου προς ανώτερο άνδηρο.

Η σημασία για την παρούσα υπόθεση είναι η ίδια η σχέση βωμού, αναβαθμών, πρανούς και τελετουργικής κίνησης.

Ένας βωμός σε κεκλιμένο τοπίο δεν είναι παράδοξο στοιχείο στην ελληνιστική αρχιτεκτονική. Ο Βωμός της Περγάμου είναι διαφορετικής τάξης μνημείο, αλλά χρήσιμος ως μακρινό πρότυπο ελληνιστικής σκηνογραφίας.

Χτίστηκε κατά τη βασιλεία του Ευμένη Β΄, είχε βάση περίπου 36,80 επί 34,20 μέτρα, αναβαθμούς, μεγάλη ζωφόρο ύψους 2,30 μέτρων και μήκους περίπου 110 μέτρων, καθώς και άνω επίπεδο όπου βρισκόταν ο πραγματικός βωμός της φωτιάς.

Για τον Καστά δεν έχει σημασία ως μορφολογική αντιστοιχία, γιατί ο λιθοσωρός δεν μοιάζει με το μνημείο της Περγάμου.

Έχει όμως σημασία επειδή δείχνει ότι στην ελληνιστική Μικρά Ασία ο βωμός μπορούσε να γίνει αρχιτεκτονικό γεγονός, με αναβαθμούς, θέαση, άνοδο και τελετουργική δραματουργία.

Πιο κοντινό εννοιολογικό παράλληλο για τον Καστά είναι το ηρώο της Βεργίνας. Στη Μεγάλη Τούμπα των Αιγών, μαζί με τους βασιλικούς τάφους, υπήρχε μικρό ιερό ή ηρώο συνδεδεμένο με τη λατρεία των νεκρών βασιλέων.

Η σημασία του παραδείγματος είναι μεγάλη, διότι δείχνει ότι σε μακεδονικό ταφικό περιβάλλον μπορούσε να υπάρχει ιδιαίτερος χώρος λατρευτικής ή ηρωικής τιμής, όχι μέσα στον τάφο, αλλά σε άμεση σχέση με το ταφικό σύνολο.

Ακόμη πιο κοντά στην εικόνα του τύμβου ως μνημειακού συνόλου βρίσκεται το παράδειγμα της Καλλάτιδας στον Εύξεινο Πόντο.

Στον λεγόμενο τύμβο Documaci, που χρονολογείται στο τέλος του 4ου ή στις αρχές του 3ου αιώνα π.Χ., τεκμηριώθηκε μνημειακός τύμβος με θαλαμωτό τάφο, δρόμο, λίθινη οριοθέτηση και πιθανό βάθρο για ελεύθερο ταφικό μνημείο που σήμερα έχει χαθεί.

Αυτό το παράλληλο έχει ιδιαίτερη αξία, διότι δείχνει ότι ένας ελληνιστικός τύμβος μπορούσε να φέρει εξωτερικές ή υπέργειες κατασκευές, οι οποίες δεν ήταν ο ίδιος ο τάφος, αλλά ανήκαν στο μνημειακό και ταφικό πρόγραμμα.

Για την υπόθεση της τετράστυλης ή στεγασμένης μορφής χρειάζεται ακόμη μεγαλύτερη προσοχή.

Ο συνηθισμένος ελληνικός βωμός ήταν συνήθως ανοικτός.

Όμως η τελετουργική στέγαση συγκεκριμένων ιερών σημείων δεν είναι άγνωστη. Στο Ασκληπιείο της Αθήνας, η αρχιτεκτονική διάταξη περιλάμβανε ναό, βωμό, πηγή και βόθρο καλυμμένο με τετράστυλο.

Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε τετράστυλη κατασκευή ήταν βωμός.

Δείχνει όμως ότι η μορφή με τέσσερα στηρίγματα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να δηλώσει, να προστατεύσει ή να μνημειώσει έναν τελετουργικό τόπο.

Με αυτά τα δεδομένα, αν ο λιθοσωρός του Καστά ερμηνευθεί υποθετικά ως τελετουργική κατασκευή, η πιο πειστική μορφή δεν θα ήταν ένας μεγάλος βωμός τύπου Περγάμου.

Θα ήταν μάλλον ένα μικρό λίθινο βάθρο, ίσως τετράγωνο ή ελαφρώς ορθογώνιο, με άνω επίπεδη επιφάνεια για προσφορές, χοές ή καύσεις, πιθανώς με χαμηλό περιμετρικό όριο.

Αν υπήρχε ανωδομή, αυτή θα πρέπει να νοηθεί όχι ως κανονικός ναός, αλλά ως μικρό ηρώο, τελετουργικό κουβούκλιο ή ναόσχημο στέγαστρο με τέσσερις πεσσούς ή κίονες.

Έτσι τα παράλληλα οργανώνονται σε τρεις βαθμίδες.

Πρώτη βαθμίδα: οι κτισμένοι ελληνιστικοί βωμοί της Πριήνης, της Μαγνησίας και της Κω, που δείχνουν τη σχέση βωμού, άξονα, πομπής και ιερού χώρου.

Δεύτερη βαθμίδα: το ηρώο της Βεργίνας, που δείχνει τη συνύπαρξη ταφικού μνημείου και λατρευτικής τιμής σε μακεδονικό περιβάλλον.

Τρίτη βαθμίδα: οι ελληνιστικοί τύμβοι της Καλλάτιδας, που δείχνουν ότι ένας τύμβος μπορούσε να έχει λίθινη οριοθέτηση, εξωτερικά βάθρα και χαμένα υπέργεια μνημεία.

Αν απουσιάζουν ίχνη καύσης, η κατασκευή δύσκολα μπορεί να ταυτιστεί με βωμό θυσιών με τη στενή έννοια.

Παραμένει όμως ανοικτή η πιθανότητα να πρόκειται για τελετουργικό βάθρο, χώρο χοών, τράπεζα προσφορών ή μικρό ηρώο, δηλαδή για σημείο μνήμης και λατρευτικής πράξης μπροστά στον περίβολο, χωρίς απαραίτητα χρήση πυρός.

Για να ενισχυθεί αυτή η ερμηνεία χωρίς καύση, θα έπρεπε να αναζητηθούν άλλα στοιχεία: κεραμική, μικρά αγγεία, αποθέσεις, οστά χωρίς καύση, λάκκοι, αυλάκια απορροής, δάπεδο χρήσης, ίχνη κονιάματος, κανονική κάτοψη, αρχιτεκτονικά μέλη ή σχέση με πομπική διαδρομή.

Αν, λοιπόν, ο λιθοσωρός του περιβόλου δεν είναι τυχαίο τεχνικό κατάλοιπο, τότε το πιθανότερο ερμηνευτικό πλαίσιο είναι ή ηρώο ή εξωτερικό θυσιαστικό βάθρο.

Η λειτουργία του θα ήταν να δέχεται πράξεις μνήμης μπροστά στον τύμβο: σπονδές, χοές, καύση αρωμάτων, μικρές προσφορές, ίσως περιοδικές τελετές προς τον νεκρό ή τον ηρωοποιημένο τιμώμενο.

Ίσως μια πομπή γύρω από τον περίβολο να είναι ισχυρή πιθανότητα.

Ίσως κάτι τέτοιο να καταμαρτυρούσαν και τα επιστύλια.

Σε αυτή την ανάγνωση ο περίβολος δεν θα ήταν απλώς λίθινο όριο του μνημείου.

Θα ήταν το όριο ενός τελετουργικού τοπίου. Οι εικόνες από Ομάδα Αμφίπολη: Από τον Αλέξανδρο στη Διαχρονική Ιστορία

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους