Υπάρχει μια λέξη στον Όμηρο που έχει παρεξηγηθεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χρωματική περιγραφή στην αρχαία ελληνική: το επίθετο «ξανθός». Σε πολλές μεταφράσεις και σχολικά εγχειρίδια...

Πλήρες Κείμενο:

Υπάρχει μια λέξη στον Όμηρο που έχει παρεξηγηθεί περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη χρωματική περιγραφή στην αρχαία ελληνική: το επίθετο «ξανθός». Σε πολλές μεταφράσεις και σχολικά εγχειρίδια αποδίδεται ως «ξανθός» με τη σύγχρονη έννοια: δηλαδή ανοιχτόχρωμος, σχεδόν σκανδιναβικού τύπου.

Σε κάποιες παλαιότερες ερμηνείες μεταφράζεται και ως «φωτεινός», σαν να επρόκειτο για αφηρημένη ποιότητα φωτός.

Κανένα από τα δύο δεν ανταποκρίνεται στο τι λέει πραγματικά το κείμενο.

Τί όμως σημαίνει η λέξη;Τα μεγάλα φιλολογικά λεξικά είναι σαφή.

Το "Liddell–Scott–Jones", το πρότυπο λεξικό αρχαίας ελληνικής, δίνει: yellow, golden, tawny, δηλαδή «κιτρινωπό», «χρυσαφένιο», «μελί», με δυνατότητα κοκκινωπής απόχρωσης. Ο Pierre Chantraine στο "Dictionnaire étymologique de la langue grecque" εντοπίζει πιθανή μεσογειακή προέλευση, και τονίζει τη σταθερή χρήση για «χρυσοκίτρινο». Ο Robert Beekes στο "Etymological Dictionary of Greek" συμφωνεί και προσθέτει επιφυλάξεις για οποιαδήποτε ανάγωγη σε "bright" με αφηρημένη σημασία.

Στον ίδιο τον Όμηρο, η λέξη χρησιμοποιείται για τα μαλλιά του Αχιλλέα, για τη χαίτη αλόγων, για τον Μενέλαο.

Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις το νόημα είναι αισθητηριακό και οπτικό: η εντύπωση του φωτός πάνω σε τρίχα ή χαίτη που έχει χρυσή, μελιά ή κεχριμπαρένια απόχρωση.

Δεν είναι «λευκό», δεν είναι «φωτεινό» με αφηρημένο τρόπο, και σίγουρα δεν είναι το "blond" που φαντάζεται κάποιος σήμερα.

Η ιστορία της παρανόησης έχει δύο φάσεις.

Η πρώτη είναι μεταφραστική.

Από τις λατινικές αποδόσεις του Ομήρου και μετά, το "golden" της λέξης συχνά αποδιδόταν στις ευρωπαϊκές γλώσσες ως "fair" ή "light", λέξεις που στα αγγλικά και γαλλικά έχουν ταυτοχρόνως τη σημασία «φωτεινός» και «ανοιχτόχρωμος». Η γλωσσική ολίσθηση ήταν σχεδόν αθόρυβη: κάθε γενιά μεταφραστών κληρονομούσε μια ελαφρώς πιο αποχρωματισμένη εκδοχή της λέξης.

Η δεύτερη φάση είναι ιδεολογική, και πολύ πιο σοβαρή.

Τον 19ο αιώνα, στο πλαίσιο της ανάπτυξης της ευρωπαϊκής φυλετικής τυπολογίας, ο ομηρικός κόσμος άρχισε να διαβάζεται μέσα από τη λογική της «αρίας φυλής». Γερμανοί κυρίως μελετητές, αλλά και Γάλλοι και Άγγλοι, έψαχναν στα ομηρικά κείμενα επιβεβαίωση ότι οι αρχαίοι Έλληνες ήταν «ξανθοί» με τη νορδική έννοια, δηλαδή βιολογικά συγγενείς με τα γερμανικά φύλα.

Το «ξανθός» έγινε έτσι ένας κανόνας απαντοχής για παρετυμολογική ανάγνωση που ήθελε τον Αχιλλέα σχεδόν ως πρόγονο του βορειοευρωπαϊκού τύπου (βλ. τη συζήτηση στον Martin Bernal, Black Athena, vol. 1, 1987, και την κριτική απάντηση στον Mary Lefkowitz, Not Out of Africa, 1996, για το ευρύτερο πλαίσιο της ιδεολογικοποίησης της κλασικής φιλολογίας). Ήδη από το 1917, ο George Wells Parker, σε μια ομιλία του, κατήγγειλε ότι «ξανθός» είχε μεταφραστεί εσφαλμένα για να σημαίνει «λευκός», ενώ στην πραγματικότητα σημαίνει «κοκκινωπό καστανό» (reddish brown and brown). Τόνιζε ότι κανένας από τους ήρωες δεν περιγράφεται με τα χαρακτηριστικά που θα υποστήριζαν οι ρατσιστικές θεωρίες.

Αν και o Parker ήταν Αφροαμερικανός διανοούμενος και ακτιβιστής κατά του ρατσισμού, και όχι κλασικιστής, οι αντιδράσεις του καταδεικνύουν τις διαστάσεις που είχε λάβει το ζήτημα στην εποχή του.

Αυτή η ανάγνωση όμως δεν έμεινε στα ακροδεξιά περιθώρια.

Μπήκε σε σχολικά εγχειρίδια, σε εκλαϊκευτικές ιστορίες του αρχαίου κόσμου, και —το πιο ανησυχητικό— άφησε ίχνη ακόμα και σε ακαδημαϊκά κείμενα που δεν είχαν καμία φυλετική πρόθεση, αλλά που απλώς αναπαρήγαγαν μια μεταφραστική σύμβαση χωρίς να την αμφισβητήσουν.

Πώς όμως διαδόθηκε στην ακαδημαϊκή κοινότητα; Το πρόβλημα με τις μεταφραστικές συμβάσεις είναι ότι αυτοτροφοδοτούνται.

Ένας μελετητής του 1880 μεταφράζει «ξανθός» ως "fair-haired". Ένας του 1930 παραπέμπει σε αυτόν ως αυθεντία.

Ένας του 1970, που δεν έχει φυλετική ατζέντα, χρησιμοποιεί την ίδια απόδοση γιατί «έτσι αποδίδεται πάντα». Στο μεταξύ, κανείς δεν ξαναγυρνά στο λεξικό, ούτε μπαίνει στον κόπο να κάνει σημασιολογική ανάλυση στα συμφραζόμενα.

Η σύγχρονη ομηρική φιλολογία έχει σε μεγάλο βαθμό διορθώσει αυτή την τάση.

Ειδικά η έρευνα γύρω από τη «χρωματική γλώσσα» στον Όμηρο —που συνδέεται με την ευρύτερη συζήτηση για το πώς η αρχαία ελληνική αντιλαμβανόταν το χρώμα (βλ. Eleanor Irwin, Colour Terms in Greek Poetry, 1974)— έχει αποκαταστήσει το «ξανθός» στο σωστό του πλαίσιο: χρωματικός όρος ευρέος φάσματος, με κέντρο βάρους στο χρυσοκίτρινο και κεχριμπαρένιο, όχι στο «φωτεινό» ή «ανοιχτόχρωμο». Ενώ οι σύγχρονες ακαδημαϊκές μεταφράσεις (όπως αυτές των Richmond Lattimore ή Robert Fagles) είναι προσεκτικές (χρησιμοποιώντας "golden", "auburn" ή "fair"), παλαιότερες ή πιο εκλαϊκευμένες μεταφράσεις, αλλά και σχολικές εκδόσεις, διαιώνισαν το "blond". Αυτό δημιούργησε μια δημοφιλή εικόνα του Αχιλλέα ως κλασικού ξανθού, την οποία εκμεταλλεύτηκε και ο κινηματογράφος (π.χ., Brad Pitt στο "Troy"), παρά την αντίθετη άποψη μελετητών . Η αποσαφήνιση αυτή έχει ιδιαίτερη σσημασία, διότι δεν πρόκειται για απλή φιλολοφική διαφωνία.

Η ερώτηση «τί χρώμα είχαν τα μαλλιά του Αχιλλέα;» ακούγεται ασήμαντη, αλλά πίσω από αυτή κρύβεται κάτι ουσιαστικό: πώς διαβάζουμε έναν αρχαίο κόσμο που δεν μοιράζεται τις αισθητηριακές μας κατηγοριοποιήσεις.

Οι αρχαίοι Έλληνες δεν είχαν τον διαχωρισμό «ξανθός / καστανός / κοκκινομάλλης» με τη σύγχρονη βιολογική ακρίβεια.

Το «ξανθός» κάλυπτε ένα φάσμα που για εμάς σήμερα διαβαθμίζεται σε πολλές διαφορετικές κατηγορίες.

Να επιβάλλουμε τις δικές μας κατηγορίες στο κείμενο σημαίνει να σταματάμε να ακούμε τι λέει το ίδιο το κείμενο. Και αυτό, τελικά, είναι το μεγαλύτερο αμάρτημα στη φιλολογία.

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους