Αν ο Ιψεν ζούσε σήμερα, ποιοι θα ήταν ο «Μπόργκμαν», η «Νόρα» και ο «Στόκμαν»; Αυτό αναρωτιέμαι σήμερα, στο άρθρο μου στον Ριζοσπάστη. ●Σήμερα 23 Μαΐου, συμπληρώνονται 120 χρόνια από τον θάνατο του...

Πλήρες Κείμενο:

Αν ο Ιψεν ζούσε σήμερα, ποιοι θα ήταν ο «Μπόργκμαν», η «Νόρα» και ο «Στόκμαν»; Αυτό αναρωτιέμαι σήμερα, στο άρθρο μου στον Ριζοσπάστη. ●Σήμερα 23 Μαΐου, συμπληρώνονται 120 χρόνια από τον θάνατο του Ερρίκου Ιψεν, που δεν υπήρξε απλώς ένας μεγάλος θεατρικός συγγραφέας, αλλά ένας αμείλικτος ανατόμος της κοινωνικής υποκρισίας, της εξουσίας και της διαφθοράς.

Ο «πατέρας» του σύγχρονου κοινωνικού θεάτρου δεν έγραψε έργα για να ψυχαγωγεί τις αστικές σάλες της εποχής του.

Εγραψε για να ξεσκεπάζει, να ενοχλεί, να τραβά τη μάσκα από πρόσωπα, θεσμούς και τάξεις.

Και ίσως γι' αυτό, ακόμη και σήμερα, πολλοί αποφεύγουν να θυμούνται πως ο Ιψεν είχε σαφείς σοσιαλιστικές πεποιθήσεις και βαθιά απέχθεια απέναντι στην κοινωνική αδικία, που γεννούσε ο καπιταλισμός του 19ου αιώνα. ■Απέναντι στον σύγχρονο καπιταλιστικό εφιάλτη Περιδιαβαίνοντας, πριν μερικά χρόνια, στα δωμάτια του καλοδιατηρημένου σπιτιού του, στην Henrik Ibsens gate 26, στο Οσλο, σκεφτόμουν -παρατηρώντας το γραφείο του - πως αν ζούσε σήμερα, δύσκολα θα παρέμενε σιωπηλός.

Θα ήταν εκεί και θα έγραφε ασταμάτητα. (Και μάλιστα κλειδωμένος.

Η σύζυγός του Σουζάνα - έμαθα - δεν του επέτρεπε περιπάτους και μπύρες στο «Grand Cafe», αν προηγουμένως δεν ολοκλήρωνε τη συγγραφική δουλειά.

Λέγεται ότι τον κλείδωνε τουλάχιστον 3 ώρες, τα πρωινά, στο γραφείο) Ο Ιψεν, λοιπόν, θα έγραφε πολλά για τον κόσμο γύρω του... Και πιθανότατα, θα έγραφε ξανά τον Τζον Γαβριήλ Μπόργκμαν.

Ο ήρωάς του δεν ήταν απλώς ένας τραπεζίτης που κατέρρευσε.

Ηταν η ίδια η προσωποποίηση της αχαλίνωτης απληστίας.

Αυτός που πίστεψε ότι έχει το δικαίωμα να συντρίβει ζωές στο όνομα του κέρδους και της ισχύος. Ο Μπόργκμαν δεν θεώρησε τον εαυτό του εγκληματία.

Αντίθετα, πίστεψε ότι είναι ένας «οραματιστής» που αδικήθηκε, επειδή δεν τον κατάλαβαν οι άλλοι.

Πόσο σύγχρονο ακούγεται αυτό; ■Ποιος είναι ο σημερινός «Τζον Γαβριήλ Μπόργκμαν» κι ο νέος «Εχθρός του Λαού»; Καταρχάς, ο πρώτος δεν φορά φράκο και δεν κινείται σε σαλόνια του 19ου αιώνα.

Κυκλοφορεί με ιδιωτικά τζετ, διαχειρίζεται funds, εμφανίζεται σε οικονομικά φόρουμ, αγοράζει κυβερνήσεις μέσω λόμπι, επηρεάζει ΜΜΕ και παρουσιάζεται ως «ευεργέτης της ανάπτυξης». ●Είναι ο τραπεζίτης που πλουτίζει, ενώ οι πολίτες χάνουν τις αποταμιεύσεις τους.

Ο μεγαλοεπενδυτής που αγοράζει σπίτια και πόλεις, εκτοξεύοντας τα ενοίκια και πετώντας οικογένειες έξω από τη ζωή τους. ●Ο ιδιοκτήτης ιδιωτικών κλινικών που μετατρέπει την ανθρώπινη αγωνία σε τιμοκατάλογο. Ο Ιψεν θα αναγνώριζε αμέσως αυτό το πρόσωπο, μέσα σ' έναν κόσμο όπου οι κοινωνίες εκπαιδεύονται να θεωρούν «φυσιολογικό» να πεθαίνουν άνθρωποι περιμένοντας ένα χειρουργείο, επειδή η δημόσια Υγεία αντιμετωπίζεται ως κόστος. ●Με σχολεία δύο ταχυτήτων, εκείνα των ελίτ και εκείνα των «περιττών». Με εργαζόμενους να εξουθενώνονται για μισθούς που δεν φτάνουν ούτε για αξιοπρεπή διαβίωση, την ώρα που τα κέρδη των πολυεθνικών σπάνε κάθε ιστορικό ρεκόρ. ●Και ίσως τότε, να έγραφε έναν νέο «Εχθρό του Λαού». Στο αριστουργηματικό αυτό έργο, ο γιατρός Στόκμαν αποκαλύπτει ότι τα λουτρά της πόλης είναι μολυσμένα και επικίνδυνα για τους πολίτες.

Ομως, αντί να τιμηθεί, επειδή λέει την αλήθεια, στοχοποιείται.

Η οικονομία της πόλης κινδυνεύει.

Τα συμφέροντα απειλούνται.

Και η κοινωνία στρέφεται εναντίον εκείνου που τόλμησε να μιλήσει. ●Πόσοι «Στόκμαν» υπάρχουν σήμερα; Πολλοί, είναι η απάντηση... Γιατροί που καταγγέλλουν την κατάρρευση των δημόσιων νοσοκομείων.

Δημοσιογράφοι που ερευνούν σκάνδαλα και λοιδορούνται.

Επιστήμονες που προειδοποιούν για περιβαλλοντικές καταστροφές και βαφτίζονται «υπερβολικοί». Εργαζόμενοι που καταγγέλλουν εργοδοτικές αυθαιρεσίες και απολύονται.

Φοιτητές, συνδικαλιστές, συνταξιούχοι, στους δρόμους να παλεύουν για επιβίωση κι αξιοπρέπεια, αρνούμενοι να δεχτούν την παρακμή σαν κανονικότητα. Ο Ιψεν είχε αντιληφθεί κάτι που παραμένει ανατριχιαστικά επίκαιρο.

Πως η εξουσία εκτός από την εξέγερση, φοβάται κυρίως την αλήθεια.

Αλλά ίσως το πιο συγκλονιστικό είναι ότι τα έργα του δεν περιορίζονται σε μια καταγγελία της οικονομικής βαρβαρότητας. Ο Ιψεν έβλεπε πώς το σύστημα διαβρώνει τις ανθρώπινες σχέσεις, την ηθική και τελικά την ίδια την ψυχή του ανθρώπου. ■Παγιδευμένοι σε «Κουκλόσπιτα» Στο «Κουκλόσπιτο», βάζει την Νόρα να επαναστατεί απέναντι σε μια κοινωνία που την αντιμετωπίζει σαν διακοσμητικό αντικείμενο.

Σήμερα, ο Ιψεν θα έβλεπε εκατομμύρια ανθρώπων, παγιδευμένων σε νέα «κουκλόσπιτα», στην ψευδαίσθηση της καταναλωτικής ευτυχίας, στη ζωή των social media, στην εξάρτηση από τις τράπεζες και τις αγορές.

Θα έβλεπε ανθρώπους να μετρούν την αξία τους με βάση τον μισθό, την εικόνα, το ακίνητο ή το χρηματιστηριακό τους χαρτοφυλάκιο.

Εκείνος δεν δέχτηκε ποτέ μια κοινωνία όπου ο άνθρωπος υπάρχει μόνο ως οικονομική μονάδα.

Γι' αυτό και τα έργα του παραμένουν ενοχλητικά.

Γιατί δεν επιτρέπουν στον θεατή να κρυφτεί πίσω από εύκολες δικαιολογίες. ●Σήμερα, μπροστά στις τεράστιες κοινωνικές ανισότητες, ίσως να έγραφε ένα έργο ακόμη πιο σκοτεινό από τον «Μπόργκμαν». Ενα έργο όπου ο σύγχρονος τραπεζίτης, ο επενδυτής ή ο τεχνολογικός ολιγάρχης θα κατέστρεφε τα πάντα, για έναν κόσμο με την πολιτική - προϊόν marketing και τους πολίτες - δεδομένα προς εμπορική εκμετάλλευση. ●Ο σημερινός «Μπόργκμαν» πιθανόν να επένδυε σε πολέμους, σε εξοπλισμούς, σε ιδιωτικές εταιρείες ασφάλειας, σε συστήματα παρακολούθησης.

Θα αγόραζε γη, νερό, Ενέργεια, ακόμη και τον φόβο των ανθρώπων.

Και όταν οι κοινωνίες θα κατέρρεαν κάτω από το βάρος των ανισοτήτων, θα δήλωνε ότι «η αγορά θα αυτορρυθμιστεί». ■Η λέξη «κέρδος» ακούγεται πιο δυνατά από τη λέξη «άνθρωπος» Ο Ιψεν όμως δεν είδε στιγμή με καλό μάτι τους σωτήρες της αγοράς.

Πίστευε στην ανάγκη του ανθρώπου να αντιστέκεται, να αμφισβητεί, να μην αποδέχεται ως φυσικό νόμο την κοινωνική αδικία.

Γι' αυτό το έργο του ανήκει στο σήμερα.

Σε μια εποχή όπου η λέξη «κέρδος» ακούγεται πιο δυνατά από τη λέξη «άνθρωπος», ο Ιψεν επιστρέφει ως ένας επικίνδυνα επίκαιρος συγγραφέας.

Αποκάλυψε τους μηχανισμούς της εξουσίας και της απληστίας, πριν ακόμη αυτοί αποκτήσουν τη σημερινή τους παγκόσμια μορφή.

Και ίσως αυτό να είναι το πιο τρομακτικό, ότι δηλαδή, περισσότερο από έναν αιώνα μετά τον θάνατό του, ο κόσμος του Ιψεν δεν μοιάζει παλιός.

Μοιάζει σαν να γράφτηκε χθες.

Σκέφτομαι πως αν ο Ερρίκος Ιψεν βρισκόταν σήμερα στα θεωρεία της ελληνικής Βουλής, θα έβλεπε μια τεράστια σκηνή θεάτρου σκιών.

Ενα έργο με ρόλους προδιαγεγραμμένους, συγκρούσεις προσχηματικές και με την αλήθεια να είναι το πρώτο θύμα της παράστασης.

Με υπουργούς να μιλούν για «ανάπτυξη», την ώρα που οι πολίτες φυτοζωούν.

Βουλευτές να ανταλλάσσουν ύβρεις μπροστά στις κάμερες και αργότερα να συνυπάρχουν αρμονικά σε ...μνημόνια, δεξιώσεις και επιχειρηματικά τραπέζια.

Θα εστίαζε σίγουρα στο ότι οι μεγάλες «συγκρούσεις» δεν είναι παρά καλοστημένες σκηνοθεσίες για τηλεοπτική κατανάλωση.

Ενα πολιτικό reality, όπου η οργή παίζεται με χρονόμετρο και οι αντιπαραθέσεις σβήνουν μαζί με τα φώτα. ●Ο Ιψεν ήξερε καλά τη δύναμη της υποκρισίας.

Στα έργα του οι κοινωνίες καταρρέουν, από τη διαφθορά, αλλά και από τη συλλογική συνενοχή στη διατήρηση του ψεύδους.

Και σήμερα θα έβλεπε μια δημόσια ζωή, με τα σκάνδαλα να γεννιούνται και να ξεχνιούνται με ταχύτητα βιομηχανικής παραγωγής.

Υποκλοπές, απευθείας αναθέσεις, τραπεζικά παιχνίδια, ιδιωτικοποιήσεις στρατηγικών υποδομών, ξεπουλήματα δημόσιου πλούτου βαφτισμένα «μεταρρυθμίσεις». Και δίπλα, η δήθεν αντιπολίτευση να υπογράφει μαζί τους τα ίδια ξεπουλήματα.

Χωρίς ποτέ πραγματική ρήξη με το σύστημα, που υποτίθεται ότι πολεμά. ■Το ατέλειωτο θέαμα της εξαπάτησης Ισως και να έγραφε τότε ένα νέο έργο.

Οχι απλώς ένα ακόμη θεατρικό έργο.

Ισως να έστηνε μια πολιτική αποκάλυψη πάνω στη σκηνή.

Ενα σκοτεινό, ηλεκτρισμένο δράμα, όπου τα έδρανα της Βουλής θα μετατρέπονταν σε χρηματιστηριακό ταμπλό, οι υπουργικοί θώκοι σε θρόνους εμπόρων και οι τηλεοπτικές κάμερες σε προβολείς ενός ατελείωτου θεάματος εξαπάτησης.

Οι πρωταγωνιστές του μάλλον θα φορούσαν διαφορετικές μάσκες.

Του πατριώτη, του μεταρρυθμιστή, του λαϊκού υπερασπιστή, του «αντισυστημικού», του τεχνοκράτη σωτήρα.

Οπου οι ψεύτικες συγκρούσεις θα στήνονταν, σαν κακοπαιγμένες τηλεοπτικές σκηνές, για να αποκρύπτουν τη μεγάλη συμφωνία, ότι δηλαδή τίποτα δεν πρέπει να απειλήσει την κυριαρχία του κεφαλαίου. ●Και ίσως οι τίτλοι αυτού του έργου να ήταν «Η Δημοκρατία των Μετόχων» ή και «Το Κοινοβούλιο των Υποκριτών». Στην τελευταία σκηνή, που οι μάσκες θα έσπαγαν κάτω από το βάρος της κρίσης, των σκανδάλων και από ένα «Μεγάλο ποτάμι φουσκωμένο, την οργή του λαού», τον θυμό των ανθρώπων που έχασαν σπίτια, δουλειές, οικονομίες, αξιοπρέπεια και μέλλον, το κοινό θα αντίκριζε το ίδιο πρόσωπο.

Αυτό της εξουσίας του χρήματος. Ψυχρό. Αδηφάγο. Ζοφερό.

Τότε, ο Ιψεν θα γύριζε προς το κοινό, όχι για να το ρωτήσει ποιοι κυβερνούν. Θα το ρωτούσε, γιατί ακόμη τους ανέχεται. https://www.rizospastis.gr/page.do?publDate=23/5/2026&id=20626&pageNo=37

Η επιλογή των posts/links γίνεται με ένα στατιστικό μοντέλο και μπορεί να μην απεικονίζει επακριβώς τη σειρά δημοτικότητάς τους